વૈશાખે માસિ યો વિપ્રાન્ભોજયેદ્ભક્તિતત્પરઃ । સિક્થેસિક્થે ભવેત્તૃપ્તિઃ પિતૄણાં યુગસંખ્યયા
વૈશાખ માસમાં, જે ભક્તિપૂર્વક બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવે છે—પિતૃઓને યુગોની સંખ્યાની તૃપ્તિ મળે છે.
યચ્છંતિ તત્ર મધુરાધિકભોજનાનિ યે વાયવાશન તિલોદક ભોજનાનિ । છત્રાંબરાણિ ચરણોચિતરક્ષણાનિ ધન્યાસ્ત એવ પરિતોષકરાહિ વિષ્ણોઃ
જે લોકો ત્યાં મીઠાં અને વધુ ભોજન, યવનું ભોજન, તિલનું પાણી, ભોજન, છત્રી, વસ્ત્ર અને પગની રક્ષા આપે છે—એ ધન્ય લોકો ખરેખર વિષ્ણુને પ્રસન્ન કરે છે.
વિશેષાદિહ દાતવ્યાસ્તિલા મધુસમન્વિતાઃ । ધર્માય બૃહતે દીર્ઘ દુરિતક્ષય હેતવે
અહીં ખાસ કરીને તિલ અને મધ મિશ્રિત તિલ દાન કરવું જોઈએ—મોટા ધર્મ માટે, દીર્ઘાયુ માટે અને પાપના નાશ માટે.
એવંકૃતે તુ યત્પુણ્યં પ્રાપ્યતે મનુજૈશ્ચ તૈઃ । તત્કૈર્ગણયિતું શક્યં વર્ષકોટિશતૈરપિ
જે મનુષ્યો આવું કરે છે, તેમને મળતું પુણ્ય—even કરોડો વર્ષોથી ગણવું શક્ય નથી.
પુત્રપૌત્રાદિસંપત્તિ દીર્ઘાયૂંષિ યથેપ્સિતમ્ । ઇહાપ્નોતિ પરત્રાપિ મામેવ પ્રતિપદ્યતે
પુત્ર, પૌત્ર અને અન્ય સંપત્તિ, દીર્ઘાયુ—જે ઇચ્છે છે, એ અહીં મેળવે છે અને પરલોકમાં પણ મને જ પ્રાપ્ત કરે છે.
અનેકજન્માર્જિત પાતકાવલી વિલીયતે માધવ મજ્જનેન । જનસ્ય તત્રોષસિ પુણ્યતીર્થે યથાવિધાનં શ્રયતે તથા વા
અनेक જન્મોથી એકઠા થયેલા પાપોની સાંકળ માધવ માસમાં સ્નાનથી વિલય પામે છે; એ પવિત્ર તીર્થમાં લોકો નિયમ મુજબ કે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.
યઃ પરિત્યજ્ય વૈશાખં વ્રતમન્યદુપાચરેત્ । સ કરસ્થં મહારત્નં હિત્વા લોષ્ટં હિ યાચતે
જે કોઈ વૈશાખનું વ્રત છોડીને બીજું વ્રત કરે છે, એ તો જાણે હાથમાં રહેલું મોટું રત્ન ફેંકી દે છે અને પછી માટીના ઢેલાં માટે ભીખ માંગે છે.
સૂતઉવાચ- એવં સ ભગવાન્પૂર્વમાદિદેવો વદદ્વિભુઃ । માધવં માસમુદ્દિશ્ય જગત્યાં જગતીધરઃ
સૂતાએ કહ્યું: પ્રાચીન સમયમાં ભગવાન, જે સર્વપ્રથમ દેવ છે અને જગતના આધાર છે, એમણે માધવ માસ વિષે આ વચન કહેલું.
કિમત્ર બહુનોક્તેન ન તદસ્તિ મહીસુરાઃ । યદપ્રાપ્યં ભવેન્માસિ માધવે માધવાર્ચનાત્
અરે મહાન ઋષિઓ, વધારે બોલવાથી શું ફાયદો? માધવ માસમાં માધવની ભક્તિથી એવું કંઈ નથી જે પ્રાપ્ત ન થાય.
શૃણુધ્વં ચ પુરાવૃત્તમિહાર્થે પરમાદ્ભુતમ્ । બ્રાહ્મણસ્ય ચ સંવાદં યમસ્ય ચ મહાત્મનઃ
હવે તમે આ વિષય સાથે જોડાયેલી એક પ્રાચીન અને અદ્ભુત વાત સાંભળો—એક બ્રાહ્મણ અને મહાત્મા યમ વચ્ચે થયેલી વાતચીત.
મધ્યદેશે મહાગ્રામો બ્રાહ્મણાનાં બભૂવ હ । ગંગાયમુનયોર્મધ્યે યામુનસ્ય ગિરેરધઃ
મધ્યદેશમાં ગંગા અને યમુના વચ્ચે, યમુના પર્વતના પાયે, બ્રાહ્મણોનું એક મોટું ગામ હતું.
વિદ્વાંસસ્તત્ર ભૂયિષ્ઠા બ્રાહ્મણાશ્ચાવસંસ્તદા । અથ પ્રાહ યમઃ કંચિત્પુરુષં કૃષ્ણપિંગલમ્
ત્યાં મોટા ભાગના લોકો વિદ્વાન બ્રાહ્મણો હતા. ત્યારે યમરાજે એક કાળા-પીળા રંગના માણસને કહ્યું.
રક્તાક્ષમૂર્દ્ધ્વરોમાણં કાકજંઘાક્ષિનાસિકમ્ । ગચ્છ ત્વં ભો મહાગ્રામં ગત્વા બ્રાહ્મણમાનય
જેના આંખ લાલ, વાળ ઊભા, પગ, આંખ અને નાક કાગડા જેવા હતા—એને યમરાજે કહ્યું: 'એ મહા ગામમાં જઈને એક બ્રાહ્મણને લઇ આવો.'
વસિષ્ઠગોત્રસંભૂતં નામતો યજ્ઞદત્તકમ્ । શમે નિવિષ્ટં વિદ્વાંસં યજ્ઞકર્મવિશારદમ્
એ બ્રાહ્મણ વસિષ્ઠ વંશમાં જન્મેલો, નામ યજ્ઞદત્ત, શાંત સ્વભાવનો, વિદ્વાન અને યજ્ઞકર્મમાં નિષ્ણાત છે.
નચાન્યમાનયેથાસ્ત્વં સગોત્રં તસ્ય પાર્શ્વતઃ । સહિતાદૃગ્ગુણસ્તેન તુલ્યોઽધ્યયન જન્મના
તારા માટે એના કુટુંબમાંથી કે નજીકના બીજાને લાવવાનો નથી—માત્ર જે ગુણ, અધ્યયન અને જન્મમાં એના સમાન હોય, એ જ લાવજે.
આકૃત્યા ચ તથા ચિહ્નૈઃ સમસ્તેનૈવ સત્તમઃ । તમાનય યથોદ્દિષ્ટા પૂજા કાર્યા હિ તસ્ય મે
રૂપ અને બધા લક્ષણોમાં જે રીતે વર્ણવ્યો છે, એ ઉત્તમ વ્યક્તિને જ લાવજે; કેમ કે મને એની પૂજા કરવી છે.
સ ગત્વા પ્રતિકૂલં તુ ચકાર યમશાસનમ્ । તમેવ માનયામાસ પ્રતિષિદ્ધો યમેન યઃ
એ માણસ ગયો અને યમરાજાની આજ્ઞા વિરુદ્ધ વર્તી, અને જેને યમરાજે મનાઈ કરી હતી, માત્ર એને જ સન્માન આપ્યું.
તસ્મૈ યમઃ સમુત્થાય પૂજાં કૃત્વા ચ ધર્મવિત્ । પ્રોવાચ નીયતામેષ સોઽન્ય આનીયતામિતિ
યમરાજે ઊભા રહીને ધર્મ પ્રમાણે એની પૂજા કરી અને કહ્યું: 'આને પાછો મોકલો; હવે બીજાને લાવો.'
સૂત ઉવાચ- એવમુક્તે તુ વચને ધર્મરાજેન સ દ્વિજઃ । ઉવાચ ધર્મરાજં તં નિર્વિણ્ણો ગમનાય વૈ
સૂતાએ કહ્યું: જ્યારે ધર્મરાજે આવું કહ્યું, ત્યારે બ્રાહ્મણ પાછા જવાનું વિચારતાં નિરાશ થઈને ધર્મરાજાને કહ્યું.
બ્રાહ્મણ ઉવાચ- કસ્માદહમિહાનીતઃ કસ્માત્પ્રેરયસે પુનઃ । ગંતું નૈવોત્સહે તત્ર મર્ત્યલોકં પુનઃ પ્રભો
બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'મને અહીં શા માટે લાવ્યા? ફરી પાછા કેમ મોકલો છો? હે પ્રભુ, હવે તો હું ફરીથી મરણધર્મી લોકમાં જવા સક્ષમ નથી.'
યમ ઉવાચ- ઇહ ક્ષીણાયુષાં પુંસાં વાસઃ પુણ્યવતાં ભવેત્ । અયં વૈ ધર્મરાજસ્ય લોકો ધર્મઃ પ્રકીર્તિતઃ
યમરાજે કહ્યું: 'અહીં જીવન પૂર્ણ થયેલા અને પુણ્યવાન લોકોનું નિવાસ છે. આ ધર્મરાજાનો લોક છે, જેને ધર્મનું સ્થાન કહેવાય છે.'
સૌખ્યભૂમિરિયં સર્વા ધર્મરાજોઽહમીશ્વરઃ । પુણ્યાપુણ્યાનુસારેણ જંતૂનાં સુખદુઃખદઃ
આ જગ્યા સર્વ રીતે સુખદાયી છે; હું ધર્મરાજા અહીં ઈશ્વર છું, અને દરેક જીવને પુણ્ય કે પાપ અનુસાર સુખ કે દુઃખ આપું છું.
પાપિનાં યમરૂપોઽસ્મિ નૃણાં નિરયદાયકઃ । તથા પુણ્યવતાં સૌખ્ય સ્વર્ગદો ધર્મ મૂર્તિમાન્
પાપીઓ માટે હું યમરૂપ છું, જે મનુષ્યોને નરકમાં મોકલે છે; અને પુણ્યવાન માટે હું ધર્મમૂર્તિ છું, જે સ્વર્ગ અને સુખ આપે છે.
ગચ્છ વિપ્ર ત્વમદ્યૈવ નિલયં સ્વં યથાગતઃ । અદ્યાપિ દશવર્ષાણામાયુસ્તે પરિવર્તતે
હે બ્રાહ્મણ, આજે જ પાછા તારા ઘરે જા, જેમ આવ્યો તેમ જા; તારા જીવનના દસ વર્ષ હજુ બાકી છે.
ક્ષયે તવાયુષઃ પ્રાપ્તિર્લોકસ્યાસ્ય ભવિષ્યતિ । પ્રષ્ટવ્યં ચ ત્વયા હ્યન્યત્પૃચ્છસ્વ પ્રબ્રવીમિ તે
જ્યારે તારો આયુષ્ય પૂર્ણ થશે, ત્યારે આ જગતના લોકો તને પ્રાપ્ત કરશે. હવે તું બીજું કંઈક પૂછવા માંગતો હોય તો પૂછ, હું તને કહું છું.
બ્રાહ્મણ ઉવાચ- યત્કૃત્વા સુમહત્પુણ્યં સ્વર્ગઃ સ્યાદ્બ્રૂહિ તન્મમ । સર્વસ્ય હિ પ્રમાણંત્વં ધર્માધર્મવિનિશ્ચયે
બ્રાહ્મણે કહ્યું: એવું કયું કામ છે, જે કરીને બહુ મોટું પુણ્ય મળે અને સ્વર્ગ મળે, એ મને કહો. કેમ કે ધર્મ અને અધર્મના નિરણેમાં તું બધાનો આધાર છે.
યદિ દેવ મયા સમ્યગ્ગંતવ્યં નિજમંદિરે । તદ્બ્રૂહિ કર્મણા કેન પતંતિ નરકે નરાઃ
હે દેવ, જો હું સાચી રીતે તારા ઘરમાં પહોંચી શકું, તો મને કહો કે કયા કામથી લોકો નરકમાં પડે છે?
વ્રજંતિ કેન વૈ સ્વર્ગં તત્સર્વં કૃપયા વદ । યમ ઉવાચ- કર્મણા મનસા વાચા યે ધર્મવિમુખા નરાઃ
અને કયા કામથી સ્વર્ગ મળે છે? કૃપા કરીને મને બધું કહો. યમરાજ કહે છે: જે લોકો કર્મ, મન અને વાણીથી ધર્મથી દૂર રહે છે—
વિષ્ણુભક્તિવિહીના યે તે વૈ નિરયગામિનઃ । પશ્યંતિ ભેદબુદ્ધ્યા યે બ્રહ્માણં શંકરં હરિમ્
જેને વિષ્ણુભક્તિ નથી, એ લોકો ચોક્કસ નરકમાં જાય છે. અને જે બ્રહ્મા, શંકર અને હરિમાં ભેદ જુએ છે—
વિરક્તા વિષ્ણુવિદ્યાસુ નરા નિરયગામિનઃ । કુલદેશોચિતં કર્મ યસ્ત્યક્ત્વાન્યત્સમાચરેત્
જે લોકો વિષ્ણુવિદ્યામાં રસ રાખતા નથી, એ લોકો પણ નરકમાં જાય છે. અને જે પોતાના કુળ અને દેશ પ્રમાણે કરવાના કામ છોડીને બીજું જ કરે છે—