ધર્મમાર્ગો ન દૃષ્ટો હિ શ્રુતો નૈવ કદા ત્વયા । લોભો માતાપિતા ભ્રાતા લોભઃ સ્વજનબાંધવાઃ
તું ક્યારેય ધર્મનો માર્ગ જોયો કે સાંભળ્યો નથી; લોભ જ તારી માતા, પિતા, ભાઈ અને સગાં-બંધુ બની ગયો છે.
પાલિતો લોભ એવૈકસ્ત્યક્ત્વા ધર્મં સદૈવ હિ । તસ્માદ્દુઃખી ભવાઞ્જાતો દારિદ્રેણાતિ પીડિતઃ
તું હંમેશા ધર્મ છોડીને માત્ર લોભ જ પાળ્યો છે; તેથી તું દુઃખી થયો છે અને ગરીબીથી બહુ પીડાય છે.
દિનેદિને મહાતૃષ્ણા હૃદયે તે પ્રવર્ત્તતે । યદાયદા ગૃહે દ્રવ્યં વૃદ્ધિમાયાતિ તે સદા
દરેક દિવસે તારા હૃદયમાં મોટી તરસ જાગે છે; જ્યારે પણ તારા ઘરમાં ધન વધે છે, તારી ઈચ્છા પણ વધે છે.
તૃષ્ણયા દહ્યમાનસ્તુ તદા ત્વં વહ્નિરૂપયા । રાત્રૌ વા ત્વં પ્રસુપ્તસ્તુ લોભં ચિંતયસેઽધિકમ્
લોભ જેવી આગથી તું તરસમાં બળી રહ્યો છે; રાતે ઊંઘતો હોય કે જાગતો, તું વધુ લોભ વિશે વિચારે છે.
દિનં પ્રાપ્ય મહામોહૈર્વ્યાપિતો હિ સદૈવ હિ । સહસ્રં લક્ષતઃ કોટિઃ કદાવાર્બુદમેવ ચ
દરેક દિવસ તું મહા ભ્રમમાં વ્યસ્ત રહે છે: 'ક્યારે મને હજાર, લાખ, કરોડ કે દસ કરોડ મળશે?'
ભવિષ્યતિ કદા ખર્વો નિખર્વશ્ચાથ મે ગૃહે । એવં સહસ્રલક્ષં ચ કોટિરર્બુદમેવ ચ
'ક્યારે મારા ઘરમાં ખર્વો કે નિખર્વો આવશે? એ રીતે, હજાર, લાખ, કરોડ કે દસ કરોડ.'
ખર્વો નિખર્વઃ સંજાતસ્તૃષ્ણા નૈવ પ્રગચ્છતિ । એવં કાલં પરિત્યજ્ય વૃદ્ધિમાયાતિ સર્વદા
ખર્વો કે નિખર્વો મળ્યા પછી પણ તારી તરસ ઓટતી નથી; એ રીતે, સમય છોડીને તારી ઈચ્છા હંમેશા વધે છે.
નૈવ દત્તં હુતં વિપ્ર ભુક્તં નૈવ કદા ત્વયા । નિશ્ચિતં ભૂમિમધ્યે તત્ક્ષિપ્તં પુત્રાનજાનતે
તું ક્યારેય દાન, યજ્ઞ કે ભોગ કર્યો નથી, હે બ્રાહ્મણ; તું જમીનમાં ધન છુપાવ્યું છે, એ તારા પુત્રોને ખબર નથી.
અન્યમેવમુપાયં તુ દ્રવ્યાગમનકારણાત્ । કુરુષે સર્વદા વિપ્ર લોકાન્પૃચ્છસિ બુદ્ધિમાન્
વધુ ધન મેળવવા માટે તું હંમેશા બીજા ઉપાય શોધે છે, હે બ્રાહ્મણ, અને બધાને પૂછે છે, તું બુદ્ધિશાળી છે.
ખનિત્રમંજનં વાદં ધાતુવાદમતઃપરમ્ । પૃચ્છમાનો ભ્રમસ્યેકસ્તૃષ્ણયા પરિમોહિતઃ
તું ખાણકામ, રસાયણ અને ધાતુ વિજ્ઞાન વિશે પૂછે છે; તરસથી ભ્રમિત થઈને તું એકલો ભટકે છે.
સર્વાંશ્ચિંતયસે નિત્યં કલ્પાન્સિદ્ધિ પ્રદાયકાન્ । પ્રવેશં ચિત્રવર્ણાનાં ચિંતામણિં ચ પૃચ્છસિ
તમે હંમેશા બધા યુગો વિશે વિચાર કરો છો, જે સફળતા આપે છે, અને અદભુત રૂપ ધરાવનારાઓના પ્રવેશ વિશે તથા ઇચ્છા પૂરી કરનાર રત્ન વિશે પૂછો છો.
તૃષ્ણાનલેનદગ્ધોસિ સુખં નૈવ પ્રગચ્છસિ । તૃષ્ણાનલપ્રદીપ્તોસિ હાહાભૂતોઽપ્રચેતનઃ
તમે ઇચ્છાની આગમાં બળી રહ્યા છો અને સુખ પ્રાપ્ત નથી કરી શકતા; તૃષ્ણાની આગથી ઉગ્ર બની, તમે હેરાન અને અચેતન થઈ ગયા છો.
એવંભૂતોસિ વિપ્રેંદ્ર ગતસ્ત્વં કાલવશ્યતામ્ । દારપુત્રેષુ તદ્દ્રવ્યં પૃચ્છમાનેષુ વૈ ત્વયા
એ રીતે, બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ, તમે સમયના વશમાં આવી ગયા છો, પત્ની અને પુત્રો માટે ધન શોધો છો, જ્યારે તેઓ તમારે માંગે છે.
કથિતં નૈવ તદ્દત્તં પ્રાણાંસ્ત્યક્ત્વા ગતો યમમ્ । એવં સર્વંમ યાખ્યાતં વૃત્તાંતં તવ પૂર્વકમ્
એ ધન તમે કહેલું પણ નથી અને આપેલું પણ નથી; જીવન છોડી, તમે યમ પાસે ગયા. એ રીતે, હું તારો આખો પૂર્વનો વાર્તા કહી છે.
અનેન કર્મણા વિપ્ર નિર્ધનોસિ દરિદ્રવાન્ । સંસારે યસ્ય સત્પુત્રા ભક્તિમંતઃ સદૈવ હિ
આ કર્મના કારણે, બ્રાહ્મણ, તમે ગરીબ અને નિર્વસન બની ગયા છો. આ દુનિયામાં, જેના પુત્રો હંમેશા ભક્તિભર્યા હોય છે, એ સાચા ધનવાન છે.
સુશીલા જ્ઞાનસંપન્નાઃ સત્યધર્મરતાઃ સદા । સંભવંતિ ગૃહે તસ્ય યસ્ય વિષ્ણુઃ પ્રસીદતિ
જેના ઘરમાં પુત્રો સારા, જ્ઞાનથી ભરપૂર અને હંમેશા સત્ય-ધર્મમાં રત હોય છે, એવા સંતાન માત્ર એના ઘરમાં જન્મે છે, જેના પર વિષ્ણુ પ્રસન્ન થાય છે.
ધનં ધાન્યં કલત્રં તુ પુત્રપૌત્રમનંતકમ્ । સભુંક્તે મર્ત્યલોકે વૈ યસ્ય વિષ્ણુઃ પ્રસન્નવાન્
જેના પર વિષ્ણુ પ્રસન્ન હોય છે, એ મરત્યુલોકમાં ધન, અનાજ, પત્ની અને અનંત પુત્ર-પૌત્રોનો આનંદથી ભોગવે છે.
વિના વિષ્ણોઃ પ્રસાદેન દારાઃ પુત્રા ભવંતિ ન । સુજન્મ ચ કુલે વિપ્ર તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્
વિષ્ણુની કૃપા વિના, બ્રાહ્મણ, પત્ની અને પુત્રો મળતા નથી, અને કુળમાં સારા જન્મ પણ નથી મળતો; એ પરમ પદ વિષ્ણુનું છે.
ઇતિ શ્રીપદ્મપુરાણે પાતાલખંડે વૈશાખમાસમાહાત્મ્યે દેવશર્મોપાખ્યાને એકોનનવતિતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે, શ્રીપદ્મપુરાણના પાતાળખંડમાં વૈશાખમાસના મહાત્મ્યમાં દેવશર્માની વાર્તા સંબંધી નવ્વાં અધ્યાયનો અંત આવે છે.
ઋષય ઊચુઃ - સૂતસૂતમહાપ્રાજ્ઞ જીવજીવ શતંસમાઃ । યદ્વયં પુણ્યસમયં શ્રાવિતા જગતો હિતમ્
ઋષિઓએ કહ્યું: સુત, સુતોમાં સૌથી વિદ્વાન, તમે સો વર્ષ જીવો! તમે અમને આ પુણ્યમય વાર્તા સાંભળાવી, જે દુનિયાને લાભ આપે છે.
વદ ભૂયોઽપિ ભૂયિષ્ઠં પિબામસ્તાવકં વચઃ । પાયંપાયં ન તૃપ્યામો વયં સૂત તદુત્તમમ્
ફરીથી, વધુમાં વધુ બોલો, અમે તમારા વચન પીવા ઈચ્છીએ છીએ; વારંવાર પીતા, અમે ક્યારેય તમારા ઉત્તમ વચનથી તૃપ્ત થતા નથી, સુત.
સૂત ઉવાચ- અત્રાપ્યુદાહરંતીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ । સંવાદમાદિલોકસ્ય જગતાં જગદીશિતુઃ
સૂત બોલ્યા: અહીં પણ, હું એક પ્રાચીન કથા કહું છું, જે જગતના ઈશ્વર અને પ્રથમ જીવ વચ્ચે સંવાદ છે.
ષટ્સહસ્રાણિચોચ્છ્રાયો વિસ્તારેણ પુનસ્ત્રયમ્ । એવં નવસહસ્રાણિ યોજનાનાં વિધાય ચ
એની ઊંચાઈ છ હજાર છે અને પહોળાઈ ત્રણ હજાર છે; આમ, નવ હજાર યોજન બનાવ્યા છે.
વામયા દંષ્ટ્રયા ગૃહ્ય ઉદ્ધૃતાદૌ વસુંધરા । દિવ્યવર્ષસહસ્રં વૈ દંષ્ટ્રયા ધારિતા મહી
ડાબી દાંતથી ધરતીને શરૂઆતમાં ઉંચી કરી, દાંતથી એક હજાર દિવ્ય વર્ષ સુધી ધરતીને ધારણ કરી.
ધર્માખ્યાનપ્રસંગેન સોવાચ વિનયાદ્વિભુમ્ । પૃથિવ્યુવાચ- એતે દ્વાદશ માસા વૈ ષષ્ટિર્દિનશતત્રયમ્
ધર્મની વાર્તા કહેતા, પૃથ્વીએ વિનયપૂર્વક ભગવાનને કહ્યું: આ બાર મહિના અને ત્રણસો સાઠ દિવસ છે.
એષાં કિમુત્તમં પુણ્યં પ્રિયં ચ તવ કેશવ । પવિત્રઃ કાર્તિકો માસસ્તુલાસંસ્થે દિવાકરે
આમાં, કયું સૌથી પુણ્યમય અને તમારે પ્રિય છે, કેશવ? કાર્તિક મહિનો, જ્યારે સૂર્ય તુલામાં હોય છે, પવિત્ર છે.
મકરસ્થે રવૌ માસઃ પુરાણે પાવનઃ સ્મૃતઃ । મેષસ્થે માધવો માસો ભાસ્કરે પઠ્યતે બુધૈઃ
મકરમાં સૂર્ય હોય ત્યારે એ મહિનો પુરાણોમાં પવિત્ર કહેવાય છે; મેષમાં સૂર્ય હોય ત્યારે માધવ મહિનો વિદ્વાનો દ્વારા કહેવાય છે.
માર્ગશીર્ષોઽપિ માસાનાં પાવનઃ પરિકીર્તિતઃ । એવં માસાઃ પવિત્રાસ્તે વાસરાઃ કેપિ કીર્તિતાઃ
મારગશીર્ષ પણ મહિનોમાં પવિત્ર ગણાય છે; આમ, એ મહિના પવિત્ર છે—એમાં કયા દિવસો પવિત્ર ગણાય છે?
યુગાદયો યુગાંતાશ્ચ તથા કલ્પાદયોઽપિ ચ । સર્વેભ્યોઽપ્યધિકં માસમેતેભ્યો વદ પાવનમ્
યુગોની શરૂઆત અને અંત, તેમજ કલ્પોની શરૂઆત—આ બધામાંથી, કયું માસ સૌથી પવિત્ર છે, એ મને કહો.
સર્વયજ્ઞમય શ્રીમન્નેકં નિશ્ચિત્ય મે વદ । વરાહ ઉવાચ- વિધિનાવિધિનાચૈવ યે યજંતિ નરાધમાઃ
બધા યજ્ઞોનું સાર જે માસ છે, એ નક્કી કરીને મને કહો, હે શ્રીમંત. વરાહે કહ્યું: જે મનુષ્યો યોગ્ય અને અયોગ્ય રીતે પૂજા કરે છે—