ક્ષેમમસ્તિ મહાભાગ પુણ્યકર્મસુ ચાગ્નિષુ । નિરામયોઽસિ ચાંગેષુ ધર્મં પાલયસે સદા
મહાભાગે, તારા પુણ્યકર્મો અને અગ્નિમાં બધું સુખદ છે? તારા અંગો સ્વસ્થ છે? તું હંમેશા ધર્મ પાળે છે?
એવમુક્ત્વા મહાપ્રાજ્ઞઃ પુનઃ પ્રાહ મહીસુરમ્ । કિં કરોમિ પ્રિયં કામં સુપ્રિયં તે દ્વિજોત્તમ
મહાપ્રજ્ઞ, એ રીતે કહીને, ફરી શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને પૂછ્યું: 'તારી કઈ ઇચ્છા, કઈ પ્રિય વાત, હું તારા માટે કરું?'
નારદ ઉવાચ- એવં સંભાષ્ય તં વિપ્રં વિરરામ શુભં વચઃ । તતો વિપ્રો મહાભાગો વસિષ્ઠં મુનિપુંગવમ્
નારદે કહ્યું— એ બ્રાહ્મણ સાથે વાત કરી, શુભ વાણી અટકાવી; પછી મહાભાગ બ્રાહ્મણ વશિષ્ઠ, મુનિમાં શ્રેષ્ઠને સંબોધ્યા.
સ હોવાચ મહાત્માનં વસિષ્ઠં તપતાં વરમ્ । ભગવઞ્છ્રૂયતાં વાક્યં વિચ્છેદય દ્વિજોત્તમ
તે મહાન આત્મા, તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ વશિષ્ઠને કહ્યું: 'ભગવાન, મારી વાત સાંભળો, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, કૃપા કરીને ધ્યાન દો.'
દારિદ્ર્યં કેન ભાવેન પુત્રસૌખ્યં કથં નહિ । એતન્મે સંશયં તાત કસ્માત્પાપાદ્વદસ્વ મે
દરિદ્રતા કઈ રીતે આવે છે, અને પુત્રથી સુખ કેમ નથી મળતું? પિતાજી, આ મારા મનમાં ઊભેલા શંકાનો કારણ કયું પાપ છે, કૃપા કરીને મને કહો.
મહામોહેન સંમુગ્ધઃ પ્રિયયા બોધિતો દ્વિજ । તયાહં પ્રેષિતસ્તાત તવ પાર્શ્વં સમાગતઃ
મોટા અવિદ્યાથી હું ભટકાઈ ગયો હતો, પણ મારી પ્રિયજન દ્વારા જાગૃત થયો. પિતાજી, એના કહેવા પર હું તમારી પાસે આવ્યો છું.
તત્સર્વં હિ સમાચક્ષ્વ સર્વસંદેહનાશકમ્ । મુક્તિદાતા ભવ સ્વત્વં મમસંસારબંધનાત્
મહેરબાની કરીને બધું સ્પષ્ટ કરો, જે દરેક શંકાને દૂર કરે છે. મને સંસારના બંધનમાંથી મુક્તિ આપો.
વસિષ્ઠ ઉવાચ- પુત્રા મિત્રાસ્તથા ભ્રાતા અન્યે સ્વજનબાંધવાઃ । પંચભેદાસ્તુ સંબંધાઃ પુરુષસ્ય ભવંતિ તે
વશિષ્ઠે કહ્યું: પુત્ર, મિત્ર, ભાઈ અને અન્ય સગાં-બંધુઓ — માણસને પાંચ પ્રકારના સંબંધો હોય છે.
તેતે સુમનસા પ્રોક્તાઃ પૂર્વમેવ તવાગ્રતઃ । ઋણસંબંધિનઃ સર્વે તે કુપુત્રા દ્વિજોત્તમ
આ બધા સંબંધો, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, પહેલેથી જ તને સમજાવ્યા છે કે એ બધા ઋણથી જોડાયેલા છે; એ બધા ખરાબ પુત્ર છે.
પુત્રસ્ય લક્ષણં પુણ્યં તવાગ્રે પ્રવદામ્યહમ્ । પુણ્યપ્રસક્તો યસ્યાત્મા સત્યધર્મરતઃ સદા
હવે હું તારી સામે સારા પુત્રના લક્ષણો કહું છું: જેનું મન સદાય પુણ્યમાં લગેલું હોય, અને જે સત્ય-ધર્મમાં આનંદ પામે છે.
શુદ્ધિમાઞ્જ્ઞાનસંપન્નસ્તપસ્વી વાગ્વિદાં વરઃ । સર્વકર્મસુસંવીતો વેદાધ્યયનતત્પરઃ
જે શુદ્ધ હોય, જ્ઞાનથી ભરપૂર હોય, તપસ્વી હોય, બોલવામાં શ્રેષ્ઠ હોય, બધા કામમાં નિપુણ હોય, અને વેદ અધ્યયનમાં તત્પર હોય.
સર્વશાસ્ત્રપ્રવેદી ચ દેવબ્રાહ્મણપૂજકઃ । યાજ્ઞિકઃ સર્વયજ્ઞાનાં દાતા ત્યાગી પ્રિયંવદઃ
જે બધા શાસ્ત્રોમાં પારંગત હોય, દેવો અને બ્રાહ્મણોની પૂજા કરે, યજ્ઞ કરે, દાન આપે, ઉદાર હોય અને મીઠું બોલે.
વિષ્ણુધ્યાનપરો નિત્યં શાંતોદાંતઃ સુહૃત્સદા । પિતૃમાતૃપરો નિત્યં સર્વસ્વજનવત્સલઃ
જે હંમેશા વિષ્ણુના ધ્યાનમાં તત્પર હોય, શાંત અને આત્મનિયંત્રિત હોય, સદા મિત્રતાપૂર્વક વર્તે, પિતા-માતાને સમર્પિત હોય, અને બધા સગાં-બંધુઓને પ્રેમ કરે.
કુલસ્ય તારકો વિદ્વાન્સ્વકુલં પરિપોષકઃ । એવંગુણૈસ્તુ સંયુક્તઃ સુપુત્રઃ સુખદાયકઃ
જે વિદ્વાન પુત્ર કુળને ઉંચું કરે અને પોતાના કુળની પરિપૂર્ણ રીતે સંભાળ કરે — આવા ગુણોથી ભરપૂર સારો પુત્ર સુખ આપે છે.
અન્યે સંબંધયુક્તાશ્ચ શોકસંતાપકારકાઃ । ઉદાસીનેન કિં કાર્યં ફલહીનેન તેઽનઘ
બીજા સંબંધીઓ, ભલે જોડાયેલા હોય, દુઃખ અને કષ્ટ આપે છે; નિષ્ક્રિય અને ફળ ન આપનારનો શું ઉપયોગ, પાપરહિત?
આયાંતિ યાંતિ તે સર્વે દુઃખં દત્વા સુદારુણમ્ । પુત્રરૂપેણ તે સર્વે સંસારે દ્વિજસત્તમ
એ બધા આવે છે અને જાય છે, અને બહુ જ દુઃખ આપે છે; એ બધા, પુત્રના રૂપમાં, તારા માટે આ સંસારમાં છે, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.
પૂર્વજન્મકૃતં કર્મ યત્ત્વયા પરિપાલિતમ્ । તત્સર્વં હિ પ્રવક્ષ્યામિ શ્રૂયતામદ્ભુતં પુનઃ
પહેલા જન્મમાં તું જે કર્મો કર્યા છે, એ બધું હું હવે તને કહું છું; ફરી આ અદભૂત વાત સાંભળ.
ભવાઞ્છૂદ્રો મહાપ્રાજ્ઞ પૂર્વજન્મનિ નાન્યથા । કૃષિકર્ત્તા જ્ઞાનહીનો મહાલોભેન સંયુતઃ
મહાન બુદ્ધિશાળી, તું પછલા જન્મમાં શૂદ્ર હતો — ખેડૂત, જ્ઞાનથી વિહોણો અને ખૂબ લોભી.
એકભાર્યઃ સદા દ્વેષી બહુપુત્રો હ્યદત્તવાન્ । ધર્મં નૈવ વિજાનાસિ સત્યં ચ પરિનિષ્ઠિતમ્
તારી એક જ પત્ની હતી, હંમેશા દુશ્મનાવાળો હતો, ઘણા પુત્રો હતા, પણ ક્યારેય કંઈ આપ્યું નહીં. ધર્મ સમજતો નહોતો, અને સત્યમાં સ્થિર નહોતો.
દાનં નૈવ ત્વયા દત્તં શાસ્ત્રં નૈવ પરિશ્રુતમ્ । કૃતં નૈવ ત્વયા તીર્થં ન ચ યાત્રા મહામતે
તું ક્યારેય દાન આપ્યું નહીં, શાસ્ત્રો વાંચ્યા નહીં, તીર્થયાત્રા કરી નહીં, અને યાત્રા પણ નહોતી કરી, બુદ્ધિશાળી.
એવં કૃતસ્ત્વયા વિપ્ર કૃષિમાર્ગઃ પુનઃપુનઃ । પશૂનાં પાલનં પૂર્વંગ ચ્છંશ્ચૈવ દ્વિજોત્તમ
એ રીતે, બ્રાહ્મણ, તું વારંવાર ખેતીનો માર્ગ અપનાવ્યો, અને પહેલા ગાય-બકરાંનું પાલન કરતું, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.
મહિષીણાં તથાશ્વીનાં પાલનં ચ પુનઃપુનઃ । એવં પૂર્વં કૃતં કર્મ ત્વયૈવ ચ દ્વિજોત્તમ
તુ પણ વારંવાર મહીષ અને ઘોડાંનું પાલન કરતું; આવા કર્મો તું પહેલા કર્યો હતો, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.
વિપુલં તુ ધનં તદ્વલ્લોભેન પરિસંચિતમ્ । તસ્ય વ્યયસ્તુ પુણ્યેન ન કૃતસ્તુ ત્વયા કદા
મોટું ધન તું લોભથી જ એકઠું કર્યું, પણ એ ધન તું ક્યારેય પુણ્ય માટે ખર્ચ્યું નથી.
પાત્રે દાનં ન દત્તં હિ દૃષ્ટ્વા વા દુર્બલં ચ તત્ । કૃષિં કૃત્વા ન દત્તં તુ ભવતા ધનમેવ હિ
તું યોગ્ય વ્યક્તિને દાન આપ્યું નથી, અને જરૂરિયાત વાળા માણસને જોઈને પણ દાન આપ્યું નથી; ખેતી કરીને જે ધન કમાયું, એ તું પોતે જ રાખ્યું.
ગોમયં હિ ત્વિદં સર્વં પશૂનાં સંચયં ચ વૈ । વિક્રયિત્વા ધનં વિપ્ર સંચિતં વિપુલં ત્વયા
આ બધું, ગાયના લાદ અને પશુઓનો જથ્થો, તું વેચી દીધું અને ઘણું ધન એકઠું કર્યું, હે બ્રાહ્મણ.
તક્રં ઘૃતં તથા ક્ષીરં વિક્રીતં સતતં દધિ । દુષ્કાલશ્ચિંતિતો વિપ્ર મોહિતો વિષ્ણુમાયયા
તું સતત છાસ, ઘી, દૂધ અને દહીં વેચતો રહ્યો; કઠીન સમયની ચિંતા કરતો રહ્યો, હે બ્રાહ્મણ, અને વિષ્ણુની માયાથી ભ્રમિત થયો.
કૃત્વા મહાર્ઘમેવૈતદ્ધનં બ્રાહ્મણસત્તમ । નિર્દયેન ત્વયા દાનં ન દત્તં તુ તદા કિલ
તું એ ધનને બહુ મૂલ્યવાન બનાવ્યું, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, પણ એ સમયે તું નિર્દય બનીને કોઈ દાન આપ્યું નથી.
દેવાનાં પૂજનં વિપ્ર ભવતા ન કૃતં સદા । પર્વાણિ પ્રાપ્ય વિપ્રેભ્યો દ્રવ્યં નૈવ સમર્પિતમ્
તું ક્યારેય દેવતાઓની પૂજા કરી નથી, હે બ્રાહ્મણ; તહેવારના દિવસોમાં પણ તું બીજા બ્રાહ્મણોને કોઈ ભેટ આપી નથી.
શ્રાદ્ધકાલં ચ સંપ્રાપ્ય શ્રદ્ધયા ન કૃતં ત્વયા । ભાર્યા વદતિ તે સાધ્વી દિનમધ્યે સમાગતે
પિતૃ તર્પણનો સમય આવ્યો ત્યારે તું શ્રદ્ધાથી એ કર્યું નથી; તારી સારા ગુણવાળી પત્ની મધ્ય દિવસે તને યાદ અપાવે છે.
શ્વશુરશ્રાદ્ધકાલશ્ચ શ્વશ્ર્વાશ્ચૈવ મહામતે । તચ્છ્રુત્વા તદ્વચસ્તેષાં ગૃહં ત્યક્ત્વા પલાયસે
શ્વશુર અને શ્વશ્રુના શ્રાદ્ધનો સમય આવે, હે બુદ્ધિશાળી, ત્યારે તેમના શબ્દો સાંભળીને તું ઘર છોડીને ભાગી જાય છે.