પ્રજ્વાલ્ય વહ્નિં ઘૃતતૈલસિક્તં પ્રદક્ષિણાવર્તશિખં સ્વકાલે । પ્રવિશ્ય દગ્ધઃ કિલ ભાવદુષ્ટો ન સ્વર્ગમાપ્નોતિ ફલં ન ચાન્યત્
યોગ્ય સમયે ઘી અને તેલથી ભેજાયેલો અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરી, જમણાં વળાંગતી જ્વાળા સાથે, તેમાં પ્રવેશી બળી જાય, જો ભાવ દુષ્ટ હોય, તો સ્વર્ગ કે બીજું ફળ મળતું નથી.
શ્રદ્ધત્સ્વભૂપ તસ્માત્ત્વં માધવસ્ય ફલં પ્રતિ । સ્વલ્પં ચાપિ શુભં કર્મ વિકર્મશતનાશનમ્
તેથી, રાજા, માધવ માસના ફળમાં શ્રદ્ધા રાખો; થોડું પણ સારા કામ સૈંકડો પાપો નાશ કરે છે.
યથા હરેર્નામભયેન ભૂપ નશ્યંતિ સર્વે દુરિતસ્ય વૃંદાઃ । નૂનં રવૌ મેષગતે વિભાતે સ્નાનેન તીર્થે ચ હરિસ્તવેન
રાજા, જેમ હરિનું નામ લેતાં બધાં પાપો ડરીને નાશ પામે છે, એ જ રીતે, જ્યારે સૂર્ય મેષ રાશિમાં પ્રવેશ કરે છે અને વહેલી સવારે તીર્થમાં સ્નાન કરીને હરિની સ્તુતિ કરવામાં આવે છે, ત્યારે પણ પાપો દૂર થાય છે.
તેજસા વૈનતેયસ્ય પાપ્માનઃ પન્નગા ઇવ । વિદ્રવંતિ ચ વૈશાખસ્નાનેનોષસિ નિશ્ચિતમ્
ગરૂડના તેજથી સાપો જેમ ભાગી જાય છે, એ જ રીતે, વૈશાખ મહિનામાં વહેલી સવારે તીર્થમાં સ્નાન કરતાં પાપો નિશ્ચિતપણે દૂર થાય છે.
ગંગાયાં નર્મદાયાં વા સ્નાત્વા મેષગતે રવૌ । પાપપ્રશમનસ્તોત્રં યઃ પઠેદ્ભક્તિભાવતઃ
જે કોઈ ગંગા કે નર્મદા નદીમાં મેષ રાશિમાં સૂર્ય હોય ત્યારે સ્નાન કર્યા પછી, ભક્તિભાવથી પાપ દૂર કરનાર સ્તોત્રનો પાઠ કરે છે,
એકકાલં દ્વિકાલં વા ત્રિસંધ્યમપિ ભૂપતે । સ યાતિ પરમં સ્થાનં સર્વપાપવિવર્જિતઃ
એકવાર, બેવાર કે ત્રણ સંધ્યાઓએ પણ, રાજા, એ વ્યક્તિ સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈને સર્વોચ્ચ સ્થાન પ્રાપ્ત કરે છે.
અંબરીષ મહત્પુણ્યપ્રાપ્તયે કુરુ વીક્ષણમ્ । માધવેમાસિ વૈ સ્નાનં પ્રાતર્નિયમસંસ્થિતઃ
અંબરીષ, મહાન પુણ્ય મેળવવા માટે, માધવ મહિનામાં નિયમપૂર્વક વહેલી સવારે સ્નાન કરવું જોઈએ.
યદાનર્ત્તપુરે પ્રોક્તં વસતાં વર્ષકોટિભિઃ । તત્પ્રાતર્માધવે માસિ સ્નાનેનૈકેન લભ્યતે
અનર્તા શહેરમાં કરોડો વર્ષ રહેવાથી જે પુણ્ય મળે છે, એ માધવ મહિનાની વહેલી સવારે એક જ સ્નાનથી પ્રાપ્ત થઈ જાય છે.
ઇહાર્થે યત્પુરાવૃત્તં તદાકર્ણય ભૂપતે । ભાર્યયા સહ સંવાદં દેવશર્મદ્વિજન્મનઃ
રાજા, હવે એ જ વિષય માટે પેહલા જે ઘટના બની હતી, એ સાંભળો: દેવશર્મા બ્રાહ્મણ અને તેની પત્ની વચ્ચેનો સંવાદ.
રેવાતીરે સુપુણ્યે ચ તીર્થે ચામરકંટકે । કૌશિકસ્ય સુતો જાતો દેવશર્મા દ્વિજોત્તમઃ
રેવાની પવિત્ર કાંઠે, અમરકંટક તીર્થમાં, કૌશિકના પુત્ર દેવશર્મા નામના શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણનો જન્મ થયો હતો.
ધનપુત્રવિહીનસ્તુ બહુદુઃખસમન્વિતઃ । દારિદ્રેણ સુદુઃખેન સર્વદૈવપ્રપીડિતઃ
તે ધન અને સંતાનથી વંચિત હતો, અનેક દુઃખોથી પીડિત હતો, અને હંમેશા ગાઢ ગરીબી અને કષ્ટથી ત્રસ્ત રહેતો હતો.
પુત્રોપાયં ધનસ્યાપિ દિવારાત્રૌ પ્રચિંતયેત્ । એકદા તુ પ્રિયા તસ્ય સુમના નામ સુવ્રતા
તે દિવસ-રાત પુત્ર અને ધન મેળવવાના ઉપાય વિચારી રહ્યો હતો; એક દિવસ તેની સતી પત્ની, સુમના નામની,
ભર્તારં ચિંતયોપેતમધોમુખમલક્ષયત્ । સમાલોક્ય તદા કાંતં તમુવાચ યશસ્વિની
પતિને વિચારોમાં ડૂબેલો અને મુખ નીચે કરેલો જોઈ, પોતાના પ્રિય પતિને આવું જોઈને, એ યશસ્વિ સ્ત્રીએ તેને કહ્યું.
દુઃખજાલૈરસંખ્યૈસ્તુ તવ ચિત્તં પ્રકર્ષિતમ્ । વ્યામોહેન પ્રમૂઢોસિ ત્યજ ચિંતાં મહામતે
અગણિત દુઃખના જાળમાં તું ફસાઈ ગયો છે; તું ગભરાઈ ગયો છે—મહાન બુદ્ધિ ધરાવનાર, ચિંતાને છોડી દે.
મમ દુઃખં સમાચક્ષ્વ સ્વસ્થો ભવ સુખં વ્રજ । નાસ્તિ ચિંતાસમં દુઃખં કાયશોષણમેવ હિ
મને તું તારો દુઃખ કહો, મન શાંત રાખ અને સુખ મેળવો; ચિંતાથી મોટું કોઈ દુઃખ નથી, એ તો શરીરને સુકાવી નાખે છે.
તાં સંત્યજ્ય પ્રવર્તેત સ સુખેન પ્રમોદતે । ચિંતાયાઃ કારણં વિપ્ર કથયસ્વ મમ પ્રભો
ચિંતાને છોડી દે તો માણસ સુખથી જીવતો અને આનંદ પામે છે; બ્રાહ્મણ, મને તારી ચિંતાનું કારણ કહો.
નારદ ઉવાચ-। પ્રિયાવાક્યં સ સંશ્રુત્ય દેવશર્મા મહામતિઃ । ઉવાચ વચનં પ્રીતો દુઃખિતોઽપિ સતીસખઃ
નારદ કહે છે: પ્રિય પત્નીના શબ્દો સાંભળીને, દેવશર્મા, મહાન બુદ્ધિ ધરાવતો, દુઃખી હોવા છતાં, આનંદથી પોતાની સતી પત્નીને જવાબ આપ્યો.
દેવશર્મોવાચ-। યત્ત્વયા ચિંતિતં ભદ્રે કિંચિદ્દુઃખસ્ય કારણમ્ । તત્સર્વં તુ પ્રવક્ષ્યામિ શ્રુત્વા ચૈવાવધાર્યતામ્
દેવશર્મા બોલ્યા: ભદ્રે, તું જે કંઈ મારા દુઃખનું કારણ માની છે, એ બધું હું તને કહું છું—સાંભળ અને સમજ.
ન જાને કેન પાપેન ધનહીનોઽસ્મિ સુવ્રતે । તથા પુત્રવિહીનોઽસ્મિ એતદ્દુઃખસ્ય કારણમ્
સુવ્રતા, હું જાણતો નથી કયા પાપથી હું ધનથી વંચિત છું; એ જ રીતે, સંતાનથી પણ વંચિત છું—એ જ મારા દુઃખનું કારણ છે.
સુમનોવાચ-। શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ સર્વસંદેહનાશનમ્ । સ્વરૂપમુપદેશસ્ય સર્વવિજ્ઞાનદર્શનમ્
સુમના બોલી: સાંભળ, હું તને એ ઉપદેશનું સાચું સ્વરૂપ કહું છું, જે બધાં સંશયો દૂર કરે છે અને સર્વ જ્ઞાન દર્શાવે છે.
સંતોષ એવ પરમં પુણ્યં સૌખ્યાદિકારણમ્ । અસંતોષઃ પરં પાપમિત્યાહ ભગવાન્હરિઃ
સંતોષ એ સર્વોત્તમ પુણ્ય છે અને સુખનું મૂળ કારણ છે; અસંતોષ સૌથી મોટું પાપ છે — એમ ભગવાન હરિએ કહ્યું છે.
લોભઃ પાપસ્ય બીજોઽયં મોહો મૂલં ચ તસ્ય વૈ । અસત્યં તસ્ય હિ સ્કંધો મહાશાખા સુવિસ્તરાત્
લોભ પાપનું બીજ છે, અને મોહ એનું મૂળ છે; અસત્ય એનું થડ છે, અને તે વિશાળ શાખાઓથી ફેલાય છે.
મદકૌટિલ્ય પત્રાણિ કુબુદ્ધ્યા પુષ્પિતઃ સદા । અનૃતં તસ્ય સૌગંધ્યમજ્ઞાનં ફલમેવ ચ
મદ અને કાવતરુપતા એનાં પાંદડા છે, જે હંમેશા દુર્ભાવનાથી ફૂલે છે; અસત્ય એનું સુગંધ છે, અને અજ્ઞાન એનું ફળ છે.
કુડ્યં પાષંડચૌરાશ્ચ ક્રૂરાઃ કૂટાશ્ચ પાપિનઃ । પક્ષિણો મોહવૃક્ષસ્ય મહાશાખાસમાશ્રિતાઃ
પાખંડીઓ, ચોરો, ક્રૂર અને કપટવાળા પાપી એ મોહના વૃક્ષની મોટી શાખાઓમાં આશ્રય લેતા દુષ્ટ પક્ષીઓ છે.
અજ્ઞાનં સુફલં તસ્ય રસો ધર્મં ફલસ્ય હિ । ભાવોદકેન સંવૃદ્ધિસ્તસ્ય શ્રદ્ધા ક્રતુ પ્રિયા
તેનું સારી રીતે પકેલું ફળ અજ્ઞાન છે, અને ફળનો રસ અધર્મ છે; ભાવના રૂપ પાણીથી પોષાય છે, અને શ્રદ્ધા એ તેનું મનપસંદ યજ્ઞ છે.
અધર્મેષુ રસસ્તસ્ય ઉત્ક્લેદૈર્મધુરાયતે । તાદૃશૈશ્ચ ફલૈશ્ચૈવસફલો લોભપાદપઃ
તેનો રસ અધર્મમાં મળે છે, વધુ લિપ્સાથી મીઠો બને છે; આવા ફળોથી લોભનું વૃક્ષ ફળહીન રહે છે.
તસ્યચ્છાયાં સમાશ્રિત્ય યો નરઃ પરિવર્તતે । ફલાનિ તસ્ય સોઽશ્નાતિ સ્વપક્વાનિ દિનેદિને
જે માણસ તેની છાંયામાં આશ્રય લઈને ફરતો રહે છે, તે રોજે રોજ તેના પકેલા ફળો ખાય છે.
ફલાનાં ચ રસેનાપિ અધર્મેણ તુ પોષિતઃ । સ સંપુષ્ટો ભવેન્મર્ત્યઃ પતનાય પ્રયચ્છતિ
તેના ફળોના સ્વાદથી, જે અધર્મથી પોષાય છે, એવો માણસ પોષાય છે અને અંતે પતન તરફ જાય છે.
તસ્માચ્ચિંતાં પરિશ્રિત્ય સ્વામિ લોભં ન કારયેત્ । ધનપુત્રકલત્રાણાં ચિંતામેતાં ન કારયેત્
એથી, ચિંતા છોડીને લોભ ન કરવો જોઈએ, સ્વામી; ધન, સંતાન કે પત્ની માટે આવી ચિંતા ન કરવી જોઈએ.
યો હિ વિદ્વાન્નચેત્કાંત મૂર્ખાણાં પથમેવ હિ । મૃષા ચિંતયતે નિત્યં દિવારાત્રૌ વિમોહિતઃ
જો વિદ્વાન માણસ પણ મૂર્ખોની જેમ સતત ચિંતા કરે, તો તે દિવસ-રાત મિથ્યા વિચારોમાં ભટકે છે.