નાસામુખવિહીનસ્તુ ઘ્રાતિ ભક્ષતિ ભૂપતે । અકર્ણઃ શૃણુતે સર્વં સર્વસાક્ષી જગત્પતિઃ
નાક-મોઢા વગર હોવા છતાં, એ સુગંધ લે છે અને ખાય છે, રાજા; કાન વગર હોવા છતાં, એ બધું سنتે છે—એ સર્વસાક્ષી, જગતના સ્વામી છે.
અરૂપો રૂપસંબદ્ધઃ પંચવર્ગવશં ગતઃ । સર્વલોકસ્ય યઃ પ્રાણઃ પૂજ્યતે સચરાચરૈઃ
રૂપ વગર હોવા છતાં, રૂપ સાથે જોડાયેલો, પાંચ પ્રકારના સમૂહના વશમાં, એ સર્વલોકનો પ્રાણ છે, ચાલતા અને અચલ બધાએ પૂજ્ય છે.
અજિહ્વો વદતે સર્વં વેદશાસ્ત્રાનુગં તથા । અત્વચઃ સ્પર્શમેવાપિ સર્વેષામેવ વિંદતિ
જીભ વગર હોવા છતાં, એ બધું બોલે છે, વેદ અને શાસ્ત્ર પ્રમાણે; ચામડી વગર હોવા છતાં, એ બધાનું સ્પર્શ અનુભવેછે.
સદાનંદો વિવિક્તાક્ષ એકરૂપો નિરાશ્રયઃ । નિર્ગુણો નિર્મમો વ્યાપી સગુણો નિર્મલોઽનઘઃ
સदैવ આનંદિત, વિશિષ્ટ દૃષ્ટિ ધરાવતો, એકરૂપ, આધાર વગર; ગુણરહિત, નિર્મમ, વ્યાપક, ગુણયુક્ત, શુદ્ધ અને નિર્દોષ.
અવશ્યઃ સર્વવશ્યાત્મા સર્વદઃ સર્વવિત્તમઃ । તસ્ય માતા ન ચૈવાસ્તિ સ વૈ સર્વમયો વિભુઃ
અવશ હોવા છતાં, સર્વનો સ્વામી, સર્વને આપનાર, સર્વજ્ઞ; એનું કોઈ માતા નથી, એ સર્વવ્યાપી અને સર્વાધિકારી છે.
એવં સર્વમયં ધ્યાનં યશ્ચ પશ્યત્યનન્યધીઃ । સ યાતિ પરમં સ્થાનમમૂર્ત્તમમૃતોપમમ્
આ રીતે, જે અનન્ય ચિત્તથી સર્વવ્યાપી ધ્યાનને જુએ છે, એ પરમ, અમૂર્ત અને અમૃત સમાન સ્થાનને પ્રાપ્ત કરે છે.
દ્વિતીયં તુ પ્રવક્ષ્યામિ તચ્છૃણુષ્વ મહામતે । મૂર્ત્તાકારં તુ સાકારં નિરાકારં નિરામયમ્
હવે હું બીજું સ્વરૂપ સમજાવું છું, એ સાંભળો, મહાન બુદ્ધિ ધરાવનાર. એ સ્વરૂપમાં આકાર અને ગુણ છે, પણ એ નિરાકાર અને દુ:ખથી મુક્ત છે.
બ્રહ્માંડં સર્વમતુલં વાસિતં યસ્ય વાસનાત્ । સ તસ્માદ્વાસુદેવસ્તુ પ્રોચ્યતે નૃપનંદન
સંપૂર્ણ, અદ્વિતીય બ્રહ્માંડ એની હાજરીથી વ્યાપેલું છે; તેથી એને વાસુદેવ કહેવામાં આવે છે, રાજાઓના આનંદ.
વર્ષમાણસ્ય મેઘસ્ય યદ્ભાસા તસ્ય તદ્ભવેત્ । સૂર્યતેજઃપ્રતીકાશં ચતુર્બાહું સુરેશ્વરમ્
જે રીતે વરસાદ લાવતો વાદળ સૂર્યના પ્રકાશથી ચમકે છે, એ રીતે એનું તેજ પણ સૂર્ય જેવી જ ઝળહળતું છે; એ ચાર હાથ ધરાવનાર દેવતાઓનો સ્વામી છે.
દક્ષિણે શોભતે શંખો હેમરત્નવિભૂષિતઃ । કૌમોદકી ગદા તસ્ય મહાસુરવિનાશિની
એના જમણા હાથમાં સોનાં અને રત્નોથી શણગારેલી શંખ ઝલકે છે; કૌમોદકી ગદા, જે મહા દૈત્યોને નાશ કરે છે, પણ ત્યાં છે.
વામે ચ શોભતે વીર હસ્તે તસ્ય મહાત્મનઃ । મહાપદ્મં સુગંધાઢ્યં તસ્ય દક્ષિણહસ્તગમ્
એ મહાન આત્માના ડાબા હાથમાં સુગંધથી ભરપૂર કમળ ઝલકે છે; એના જમણા હાથમાં પણ મહા કમળ છે.
શોભમાનં સદૈવાસ્તે સાયુધં કમલશ્રિયમ્ । કંબુગ્રીવં સુવૃત્તાસ્યં પદ્મપત્રનિભેક્ષણમ્
એ હંમેશા શસ્ત્રો અને કમળની મહિમા સાથે ઝળહળતો દેખાય છે; એનો ગળો શંખ જેવો છે, ચહેરો સુંદર છે, અને આંખો કમળની પાંદડી જેવી છે.
રાજમાનં હૃષીકેશં દશનૈઃ કુંદસંનિભૈઃ । ગુડાકેશસ્ય યસ્યાસ્તે અધરો વિદ્રુમાકૃતિઃ
એ હૃષીકેશ રાજાશાહી છે, દાંત કુન્દના કળીઓ જેવી છે; ગુડાકેશના નીચલા હોઠ વિદ્રુમ જેવી લાલ છે.
શોભતે પુંડરીકાક્ષઃ કિરીટેનાપિ ભાસ્વતા । વિશાલેનાપિ રૂપેણ કેશવસ્તુ સુવક્ષસા
પુંડરીકાક્ષ તેજસ્વી મુકુટ સાથે ઝલકે છે; કેશવ વિશાળ અને સુંદર છાતી ધરાવે છે, અને તેજથી ભરેલો છે.
કૌસ્તુભેનાંકિતેનૈવ રાજમાનો જનાર્દનઃ । સૂર્યતેજઃપ્રતીકાશ કુંડલાભ્યાં પ્રભાતિ ચ
કૌસ્તુભ રત્નથી ચિહ્નિત જનાર્દન રાજાશાહી છે; એનું તેજ સૂર્ય જેવી છે, અને બે કુંડળોથી ઝળહળે છે.
હરિઃ કેયૂરકંકણૈર્હારૈર્મૌક્તિકૈર્ઋક્ષસન્નિભૈઃ
હરી કયૂર, કંકણ, હાર અને મુક્તાની માળાથી શણગારેલા છે, જે તારાઓ જેવી લાગે છે.
વપુષા ભ્રાજમાનસ્તુ વિજયો જયતાં વરઃ । ભ્રાજતેસોઽપિ ગોવિંદો હેમવર્ણેન વાસસા
એનું રૂપ ઝળહળતું છે; વિજય, વિજયીઓમાં શ્રેષ્ઠ, ગોવિંદ પણ સોનાની વસ્ત્રોથી તેજસ્વી છે.
મુદ્રિકાભિસ્તુ યુક્તાભિરંગુલીષુ વિરાજતે । સર્વાયુધૈઃ સુસંપૂર્ણૈર્દ્દિવ્યૈરાભરણૈર્હરિઃ
એની આંગળીઓમાં સુંદર મુદ્રિકા છે; હરી તમામ શસ્ત્રો અને દિવ્ય આભૂષણોથી શણગારેલા છે.
વૈનતેયસમારૂઢો લોકકર્ત્તા જગત્પતિઃ । એવં યો ધ્યાયતે નિત્યમનન્યમનસા નરઃ
ગરૂડ પર આરૂઢ, જગતના સર્જનહાર અને જગતપતિ; જે મનુષ્ય સતત, એકાગ્ર મનથી એમનું ધ્યાન કરે છે—
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ । એતત્તે સર્વમાખ્યાતં ધ્યાનભેદં જગત્પતેઃ
એ તમામ પાપોથી મુક્ત થાય છે અને વિષ્ણુના લોકમાં પહોંચે છે; આ રીતે હું જગતપતિના ધ્યાનના બધા પ્રકારો સમજાવ્યા છે.
અંબરીષ ઉવાચ- સાધુસાધુ મુનિશ્રેષ્ઠ લોકાનુગ્રહકારક । વિષ્ણોર્ધ્યાનં ત્વયા પ્રોક્તં સગુણં નિર્ગુણં ચ યત્
અંબરીષે કહ્યું: અતિ ઉત્તમ, અતિ ઉત્તમ, મુનિશ્રેષ્ઠ, લોકહિત માટે કાર્ય કરનાર! તમે વિષ્ણુનું ધ્યાન ગુણસહીત અને નિર્ગુણ બંને રીતે સમજાવ્યું છે.
અધુના લક્ષણં બ્રૂહિ ભક્તેઃ સાધુ કૃપાકર । યાદૃશી ક્રિયતે યેન યથા યત્ર યદા તથા
હવે, દયાળુ, કૃપા કરીને ભક્તિના લક્ષણો કહો: કેવી છે, કોણ કરે છે, કેવી રીતે, ક્યાં, ક્યારે અને કેમ થાય છે.
સૂત ઉવાચ- ઇત્યુક્તમાકર્ણ્ય નૃપોત્તમસ્ય મુનિઃ પ્રહૃષ્ટો નિજગાદ ભૂપમ્ । શૃણુષ્વ રાજન્નિખિલાઘહારિણીં ભક્તિં હરેસ્તે પ્રવદામિ સમ્યક્
સૂતાએ કહ્યું: રાજાશ્રેષ્ઠના આ શબ્દો સાંભળીને મુનિ આનંદિત થઈ રાજાને કહ્યું: સાંભળો, રાજા, હું હરીની પાપનાશક ભક્તિ સંપૂર્ણ રીતે સમજાવું છું.
અથ ભક્તિં પ્રવક્ષ્યામિ વિવિધાં પાપનાશિનીમ્ । વિવિધા ભક્તિરુદ્દિષ્ટા મનોવાક્કાયસંભવા
હવે હું વિવિધ પ્રકારની પાપનાશક ભક્તિ સમજાવું છું; ભક્તિ વિવિધ પ્રકારની હોય છે, જે મન, વાણી અને શરીરથી થાય છે.
લૌકિકી વૈદિકી ચાપિ ભવેદાધ્યાત્મિકી તથા । ધ્યાનધારણયા બુદ્ધ્યા વેદાનાં સ્મરણં હિ યત્
લોકિક, વૈદિક અને આધ્યાત્મિક ભક્તિ પણ હોય છે; ધ્યાન, એકાગ્રતા અને બુદ્ધિ દ્વારા વેદોની સ્મૃતિ એ જ છે.
વિષ્ણુપ્રીતિકરી ચૈષા માનસી ભક્તિરુચ્યતે । મંત્રવેદસમુચ્ચારૈરવિશ્રાંતવિચિંતનૈઃ
વિષ્ણુને પ્રસન્ન કરતી, મનથી થતી ભક્તિ કહેવાય છે; મંત્રો અને વેદના પાઠ સાથે સતત ચિંતન દ્વારા.
જાપ્યૈશ્ચારણ્યકૈશ્ચૈવ વાચિકી ભક્તિરુચ્યતે । વ્રતોપવાસનિયમૈઃ પઞ્ચેંદ્રિયજયેન ચ
જાપ અને આરણ્યક પાઠથી, તેમજ વ્રત, ઉપવાસ, નિયમ અને પાંચ ઇન્દ્રિય પર વિજયથી, વાચિક ભક્તિ કહેવાય છે.
કાયિકી સૈવ નિર્દિષ્ટા ભક્તિઃ સર્વાર્થસાધિની । ભૂષણૈર્હેમરત્નાંકૈશ્ચિત્રાભિર્વાગ્ભિરેવ ચ
કાયિક ભક્તિ એ સર્વ કામને સિદ્ધ કરતી છે; સોનાં અને રત્નોની ભૂષા, અને સુંદર વાણીથી.
વાસઃ પ્રતિસરૈઃ સૂત્રૈઃ પાવકવ્યજનોચ્છ્રિતૈઃ । નૃત્યવાદિત્રગીતૈશ્ચ સર્વબલ્યુપહારકૈઃ
વસ્ત્ર, રક્ષાકવચ, માળા, પાંખા, ધ્વજ, નૃત્ય, વાદ્ય, ગીત, અને સર્વ બલિ તથા ઉપહારથી.
ભક્ષ્યભોજ્યાન્નપાનૈશ્ચ યા પૂજા ક્રિયતે નરૈઃ । નારાયણં સમુદ્દિશ્ય ભક્તિઃ સા લૌકિકી મતા
લોકો દ્વારા ભક્ષ્ય, ભોજન, અન્ન અને પાનથી જે પૂજા નારાયણ માટે થાય છે, તે લોકિક ભક્તિ કહેવાય છે.