વિષયૈશ્ચાપિ સર્વૈશ્ચ ઇંદ્રિયાણાં પ્રમુચ્યતે । તદા સ કેવલજ્ઞાની કૈવલ્યત્વં પ્રજાયતે
એ બધા વિષયો અને ઇન્દ્રિયોથી પણ મુક્ત થાય છે; ત્યારે, શુદ્ધ જ્ઞાનથી, એ એકાંત સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરે છે.
જ્વાલાકર્મપ્રસંગેન દીપસ્તૈલં પ્રશોષયેત્ । વર્ત્યાધારેણ રાજેંદ્ર નિર્દ્વન્દ્વો વાયુવર્જિતઃ
જેમ જ્વાળાની ક્રિયા દ્વારા દીવો તેલ સુકવી દે છે, અને વાટની આધારથી, રાજન, દ્વંદ્વમુક્ત અને પવનથી અસ્પર્શિત રહે છે,
કજ્જલં વમતે પશ્ચાત્તૈલસ્યાપિ મહામતે । કૃષ્ણા સંદૃશ્યતે રેખા દીપસ્યાગ્રે મહામતે
પછી, મહામતિ, તેલમાંથી દીવો કાજળ કાઢે છે; દીવાના ટોચે કાળી રેખા દેખાય છે, મહામતિ.
સ્વયમાકૃષ્ય તત્તૈલં તેજસા નિર્મલોભવેત્ । કાયે ચાંતઃ સ્થિતસ્તદ્વત્કર્મતૈલં પ્રશોષયેત્
એ જ્વાળાએ પોતે તેલ ખેંચી લે છે અને તેજથી શુદ્ધ બની જાય છે; એ રીતે, શરીરમાં આંતરિક કર્મનું તેલ સુકવી જાય છે.
વિષયાન્કજ્જલં કૃત્વા પ્રત્યક્ષાન્સંપ્રદર્શયેત્ । જ્વાલાવન્નિર્મલો ભૂત્વા સ્વયમેવ પ્રકાશયેત્
વિષયોને કાજળ બનાવી, એ તેમને સીધા દેખાડે છે; જ્વાળાની જેમ શુદ્ધ બની, એ પોતે જ પ્રકાશિત થાય છે.
ક્રોધલોભાદિભિઃ સંજ્ઞૈર્વાયુભિઃ પરિવર્જિતઃ । નિઃસ્પૃહો નિશ્ચલો ભૂત્વા તેજશ્ચ સ્વયમુજ્જ્વલેત્
ક્રોધ, લોભ અને બીજા વાયુઓથી મુક્ત, નિરલોભ અને અડગ બની, એનું પોતાનું તેજ જ ઝલકે છે.
ત્રૈલોક્યં પશ્યતે સર્વં સ્વસ્થાનસ્થં સ્વતેજસા । કેવલજ્ઞાનરૂપોઽયં મયા તે પરિકીર્તિતઃ
એ પોતાનાં તેજથી ત્રણેય લોકને, દરેકને તેના સ્થાન પર, જોઈ શકે છે; શુદ્ધ જ્ઞાનરૂપ આ સ્વરૂપ મેં તને સમજાવ્યું છે.
ધ્યાનં ચૈવ પ્રવક્ષ્યામિ દ્વિવિધં તસ્ય ચક્રિણઃ । કેવલજ્ઞાનરૂપેણ દૃશ્યતે પરચક્ષુષા
હવે હું એ ચક્રધારીનું બે પ્રકારનું ધ્યાન સમજાવું છું; શુદ્ધ જ્ઞાનરૂપે, એ બીજાની દૃષ્ટિથી દેખાય છે.
યોગયુક્તા મહાત્માનઃ પરમાર્થપરાયણાઃ । યં ન પશ્યંતિ મુગ્ધાસ્તુ સર્વજ્ઞં સર્વદર્શકમ્
યોગમાં તત્પર મહાત્માઓ, પરમ સત્યમાં નિષ્ઠાવાન, એ સર્વજ્ઞ, સર્વદ્રષ્ટા ને જુએ છે, જેને મૂઢ લોકો જોઈ શકતા નથી.
હસ્તપાદવિહીનશ્ચ સર્વત્ર પરિગચ્છતિ । સર્વં ગૃહ્ણાતિ ત્રૈલોક્યં સ્થાવરં જંગમં પુનઃ
હાથ-પગ વગર હોવા છતાં, એ સર્વત્ર ફરે છે; એ ત્રણેય લોક, સ્થિર અને ચલ, બધું પકડી લે છે.
નાસામુખવિહીનસ્તુ ઘ્રાતિ ભક્ષતિ ભૂપતે । અકર્ણઃ શૃણુતે સર્વં સર્વસાક્ષી જગત્પતિઃ
નાક-મોઢા વગર હોવા છતાં, એ સુગંધ લે છે અને ખાય છે, રાજા; કાન વગર હોવા છતાં, એ બધું سنتે છે—એ સર્વસાક્ષી, જગતના સ્વામી છે.
અરૂપો રૂપસંબદ્ધઃ પંચવર્ગવશં ગતઃ । સર્વલોકસ્ય યઃ પ્રાણઃ પૂજ્યતે સચરાચરૈઃ
રૂપ વગર હોવા છતાં, રૂપ સાથે જોડાયેલો, પાંચ પ્રકારના સમૂહના વશમાં, એ સર્વલોકનો પ્રાણ છે, ચાલતા અને અચલ બધાએ પૂજ્ય છે.
અજિહ્વો વદતે સર્વં વેદશાસ્ત્રાનુગં તથા । અત્વચઃ સ્પર્શમેવાપિ સર્વેષામેવ વિંદતિ
જીભ વગર હોવા છતાં, એ બધું બોલે છે, વેદ અને શાસ્ત્ર પ્રમાણે; ચામડી વગર હોવા છતાં, એ બધાનું સ્પર્શ અનુભવેછે.
સદાનંદો વિવિક્તાક્ષ એકરૂપો નિરાશ્રયઃ । નિર્ગુણો નિર્મમો વ્યાપી સગુણો નિર્મલોઽનઘઃ
સदैવ આનંદિત, વિશિષ્ટ દૃષ્ટિ ધરાવતો, એકરૂપ, આધાર વગર; ગુણરહિત, નિર્મમ, વ્યાપક, ગુણયુક્ત, શુદ્ધ અને નિર્દોષ.
અવશ્યઃ સર્વવશ્યાત્મા સર્વદઃ સર્વવિત્તમઃ । તસ્ય માતા ન ચૈવાસ્તિ સ વૈ સર્વમયો વિભુઃ
અવશ હોવા છતાં, સર્વનો સ્વામી, સર્વને આપનાર, સર્વજ્ઞ; એનું કોઈ માતા નથી, એ સર્વવ્યાપી અને સર્વાધિકારી છે.
એવં સર્વમયં ધ્યાનં યશ્ચ પશ્યત્યનન્યધીઃ । સ યાતિ પરમં સ્થાનમમૂર્ત્તમમૃતોપમમ્
આ રીતે, જે અનન્ય ચિત્તથી સર્વવ્યાપી ધ્યાનને જુએ છે, એ પરમ, અમૂર્ત અને અમૃત સમાન સ્થાનને પ્રાપ્ત કરે છે.
દ્વિતીયં તુ પ્રવક્ષ્યામિ તચ્છૃણુષ્વ મહામતે । મૂર્ત્તાકારં તુ સાકારં નિરાકારં નિરામયમ્
હવે હું બીજું સ્વરૂપ સમજાવું છું, એ સાંભળો, મહાન બુદ્ધિ ધરાવનાર. એ સ્વરૂપમાં આકાર અને ગુણ છે, પણ એ નિરાકાર અને દુ:ખથી મુક્ત છે.
બ્રહ્માંડં સર્વમતુલં વાસિતં યસ્ય વાસનાત્ । સ તસ્માદ્વાસુદેવસ્તુ પ્રોચ્યતે નૃપનંદન
સંપૂર્ણ, અદ્વિતીય બ્રહ્માંડ એની હાજરીથી વ્યાપેલું છે; તેથી એને વાસુદેવ કહેવામાં આવે છે, રાજાઓના આનંદ.
વર્ષમાણસ્ય મેઘસ્ય યદ્ભાસા તસ્ય તદ્ભવેત્ । સૂર્યતેજઃપ્રતીકાશં ચતુર્બાહું સુરેશ્વરમ્
જે રીતે વરસાદ લાવતો વાદળ સૂર્યના પ્રકાશથી ચમકે છે, એ રીતે એનું તેજ પણ સૂર્ય જેવી જ ઝળહળતું છે; એ ચાર હાથ ધરાવનાર દેવતાઓનો સ્વામી છે.
દક્ષિણે શોભતે શંખો હેમરત્નવિભૂષિતઃ । કૌમોદકી ગદા તસ્ય મહાસુરવિનાશિની
એના જમણા હાથમાં સોનાં અને રત્નોથી શણગારેલી શંખ ઝલકે છે; કૌમોદકી ગદા, જે મહા દૈત્યોને નાશ કરે છે, પણ ત્યાં છે.
વામે ચ શોભતે વીર હસ્તે તસ્ય મહાત્મનઃ । મહાપદ્મં સુગંધાઢ્યં તસ્ય દક્ષિણહસ્તગમ્
એ મહાન આત્માના ડાબા હાથમાં સુગંધથી ભરપૂર કમળ ઝલકે છે; એના જમણા હાથમાં પણ મહા કમળ છે.
શોભમાનં સદૈવાસ્તે સાયુધં કમલશ્રિયમ્ । કંબુગ્રીવં સુવૃત્તાસ્યં પદ્મપત્રનિભેક્ષણમ્
એ હંમેશા શસ્ત્રો અને કમળની મહિમા સાથે ઝળહળતો દેખાય છે; એનો ગળો શંખ જેવો છે, ચહેરો સુંદર છે, અને આંખો કમળની પાંદડી જેવી છે.
રાજમાનં હૃષીકેશં દશનૈઃ કુંદસંનિભૈઃ । ગુડાકેશસ્ય યસ્યાસ્તે અધરો વિદ્રુમાકૃતિઃ
એ હૃષીકેશ રાજાશાહી છે, દાંત કુન્દના કળીઓ જેવી છે; ગુડાકેશના નીચલા હોઠ વિદ્રુમ જેવી લાલ છે.
શોભતે પુંડરીકાક્ષઃ કિરીટેનાપિ ભાસ્વતા । વિશાલેનાપિ રૂપેણ કેશવસ્તુ સુવક્ષસા
પુંડરીકાક્ષ તેજસ્વી મુકુટ સાથે ઝલકે છે; કેશવ વિશાળ અને સુંદર છાતી ધરાવે છે, અને તેજથી ભરેલો છે.
કૌસ્તુભેનાંકિતેનૈવ રાજમાનો જનાર્દનઃ । સૂર્યતેજઃપ્રતીકાશ કુંડલાભ્યાં પ્રભાતિ ચ
કૌસ્તુભ રત્નથી ચિહ્નિત જનાર્દન રાજાશાહી છે; એનું તેજ સૂર્ય જેવી છે, અને બે કુંડળોથી ઝળહળે છે.
હરિઃ કેયૂરકંકણૈર્હારૈર્મૌક્તિકૈર્ઋક્ષસન્નિભૈઃ
હરી કયૂર, કંકણ, હાર અને મુક્તાની માળાથી શણગારેલા છે, જે તારાઓ જેવી લાગે છે.
વપુષા ભ્રાજમાનસ્તુ વિજયો જયતાં વરઃ । ભ્રાજતેસોઽપિ ગોવિંદો હેમવર્ણેન વાસસા
એનું રૂપ ઝળહળતું છે; વિજય, વિજયીઓમાં શ્રેષ્ઠ, ગોવિંદ પણ સોનાની વસ્ત્રોથી તેજસ્વી છે.
મુદ્રિકાભિસ્તુ યુક્તાભિરંગુલીષુ વિરાજતે । સર્વાયુધૈઃ સુસંપૂર્ણૈર્દ્દિવ્યૈરાભરણૈર્હરિઃ
એની આંગળીઓમાં સુંદર મુદ્રિકા છે; હરી તમામ શસ્ત્રો અને દિવ્ય આભૂષણોથી શણગારેલા છે.
વૈનતેયસમારૂઢો લોકકર્ત્તા જગત્પતિઃ । એવં યો ધ્યાયતે નિત્યમનન્યમનસા નરઃ
ગરૂડ પર આરૂઢ, જગતના સર્જનહાર અને જગતપતિ; જે મનુષ્ય સતત, એકાગ્ર મનથી એમનું ધ્યાન કરે છે—
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ । એતત્તે સર્વમાખ્યાતં ધ્યાનભેદં જગત્પતેઃ
એ તમામ પાપોથી મુક્ત થાય છે અને વિષ્ણુના લોકમાં પહોંચે છે; આ રીતે હું જગતપતિના ધ્યાનના બધા પ્રકારો સમજાવ્યા છે.