વિપ્રાસ્તે વૈષ્ણવીમૂર્તિઃ પાવની પરમા મતા
એ બ્રાહ્મણો વૈષ્ણવની પવિત્ર અને શ્રેષ્ઠ મૂર્તિ ગણાય છે.
સર્વં શુભં જગતિ ધર્મત એવ લભ્યં ધર્મો ગતિર્નિગમતો નૃપધર્મશાસ્ત્રાત્ । નૂનં તયોરપિ ગતિર્ભુવિ ભૂમિદેવાસ્તૈરર્ચિતૈરિહ જગત્પતિરર્ચિતઃ સ્યાત્
જગતમાં સર્વ શુભ ફક્ત ધર્મથી મળે છે; ધર્મ અને અંતિમ લક્ષ્ય વેદ અને રાજધર્મશાસ્ત્રથી મળે છે. ખરેખર, પૃથ્વીદેવોને સન્માનથી જ પૃથ્વી પર પણ એ લક્ષ્ય મળે છે; અહીં તેમને પૂજવાથી જગતના સ્વામીની પૂજા થાય છે.
ન યજ્ઞયોગૈર્ન તપોભિરન્યૈર્ન યોગયુક્ત્યા ન સમર્ચનેન । તથા વિભુસ્તુષ્યતિ દેવદેવો યથા મહી દૈવતતોષણેન
યજ્ઞ, તપ, યોગ, કે અન્ય પૂજાથી દેવોના દેવ એટલા પ્રસન્ન નથી થતા, જેટલા પૃથ્વીદેવોને સન્માનથી થાય છે.
બ્રહ્મણ્યો બ્રહ્મવિદ્બ્રહ્મા બ્રહ્મવેદપ્રવર્તકઃ । બ્રાહ્મણૈરેવ તુષ્યેત તોષિતં બ્રહ્મદૈવતમ્
જે બ્રહ્મણમાં નિષ્ઠા રાખે છે, બ્રહ્મણને જાણે છે, બ્રહ્મા છે, અને વેદનો પ્રચાર કરે છે—તે ફક્ત બ્રાહ્મણોથી જ પ્રસન્ન થાય છે; જ્યારે તેઓ પ્રસન્ન થાય છે, ત્યારે બ્રહ્મદેવ પણ પ્રસન્ન થાય છે.
નરકેઽપિ ચિરં મગ્નાઃ પૂર્વજા યે કુલદ્વયે । તદૈવ યાંતિ તે સ્વર્ગં યદાર્ચ્ચતિ સુતો હરિમ્
પહેલાં બંને કુળના પૂર્વજો, જો નરકમાં લાંબા સમયથી ડૂબેલા હોય, તો પુત્ર હરિની પૂજા કરે ત્યારે જ તેઓ સ્વર્ગમાં પહોંચે છે.
કિં તેષાં જીવિતેનેહ પશુવચ્ચેષ્ટિતેન કિમ્ । યેષાં ન પ્રવણં ચિત્તં વાસુદેવે જગન્મયે
જે લોકોનું મન વાસુદેવ, જગતના આત્મા તરફ વળેલું નથી, તેમના જીવન કે પશુ જેવી ક્રિયાઓનું અહીં શું મૂલ્ય છે?
ધ્યાનં તસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ યન્ન દૃષ્ટં તુ કેનચિત્ । શ્રૂયતાં ભૂપકૈવલ્યં કેવલં મલવર્જિતમ્
હું તમને તેની ધ્યાન પદ્ધતિ કહું છું, જે કોઈએ જોઈ નથી. રાજા, મુક્તિનું શુદ્ધ અને નિર્મળ ધ્યાન સાંભળો.
યથા દીપો નિવાતસ્થો નિશ્ચલો વાયુવર્જિતઃ । પ્રજ્વલન્નાશયેત્સર્વમંધકારં મહામતે
જેમ દીવો પવન વગરની જગ્યા પર સ્થિર રહે છે, હલનચલન વગર, અને તેજથી બધું અંધકાર દૂર કરે છે, એ રીતે—
તદ્વદ્દોષવિહીનાત્મા ભવત્યેવ નિરામયઃ । નિરાશો નિશ્ચલો વીરોનમિત્રં ન રિપુસ્તથા
આ રીતે, દોષમુક્ત આત્મા નિરામય બની જાય છે; આશા વગર, અડગ, વીર—એ કોઈનો દુશ્મન નથી, અને કોઈ એનો દુશ્મન નથી.
શોકહર્ષૌ વિષાદશ્ચ ન લોભો મત્સરો ભ્રમઃ । સંભ્રમાલાપમોહૈશ્ચ સુખદુઃખૈર્વિમુચ્યતે
એ દુઃખ-સુખ, નિરાશા, લોભ, ઈર્ષ્યા, ભ્રમ, ગભરાટ, ગૂંચવણ, ભૂલ અને સુખ-દુઃખમાંથી મુક્ત થાય છે.
વિષયૈશ્ચાપિ સર્વૈશ્ચ ઇંદ્રિયાણાં પ્રમુચ્યતે । તદા સ કેવલજ્ઞાની કૈવલ્યત્વં પ્રજાયતે
એ બધા વિષયો અને ઇન્દ્રિયોથી પણ મુક્ત થાય છે; ત્યારે, શુદ્ધ જ્ઞાનથી, એ એકાંત સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરે છે.
જ્વાલાકર્મપ્રસંગેન દીપસ્તૈલં પ્રશોષયેત્ । વર્ત્યાધારેણ રાજેંદ્ર નિર્દ્વન્દ્વો વાયુવર્જિતઃ
જેમ જ્વાળાની ક્રિયા દ્વારા દીવો તેલ સુકવી દે છે, અને વાટની આધારથી, રાજન, દ્વંદ્વમુક્ત અને પવનથી અસ્પર્શિત રહે છે,
કજ્જલં વમતે પશ્ચાત્તૈલસ્યાપિ મહામતે । કૃષ્ણા સંદૃશ્યતે રેખા દીપસ્યાગ્રે મહામતે
પછી, મહામતિ, તેલમાંથી દીવો કાજળ કાઢે છે; દીવાના ટોચે કાળી રેખા દેખાય છે, મહામતિ.
સ્વયમાકૃષ્ય તત્તૈલં તેજસા નિર્મલોભવેત્ । કાયે ચાંતઃ સ્થિતસ્તદ્વત્કર્મતૈલં પ્રશોષયેત્
એ જ્વાળાએ પોતે તેલ ખેંચી લે છે અને તેજથી શુદ્ધ બની જાય છે; એ રીતે, શરીરમાં આંતરિક કર્મનું તેલ સુકવી જાય છે.
વિષયાન્કજ્જલં કૃત્વા પ્રત્યક્ષાન્સંપ્રદર્શયેત્ । જ્વાલાવન્નિર્મલો ભૂત્વા સ્વયમેવ પ્રકાશયેત્
વિષયોને કાજળ બનાવી, એ તેમને સીધા દેખાડે છે; જ્વાળાની જેમ શુદ્ધ બની, એ પોતે જ પ્રકાશિત થાય છે.
ક્રોધલોભાદિભિઃ સંજ્ઞૈર્વાયુભિઃ પરિવર્જિતઃ । નિઃસ્પૃહો નિશ્ચલો ભૂત્વા તેજશ્ચ સ્વયમુજ્જ્વલેત્
ક્રોધ, લોભ અને બીજા વાયુઓથી મુક્ત, નિરલોભ અને અડગ બની, એનું પોતાનું તેજ જ ઝલકે છે.
ત્રૈલોક્યં પશ્યતે સર્વં સ્વસ્થાનસ્થં સ્વતેજસા । કેવલજ્ઞાનરૂપોઽયં મયા તે પરિકીર્તિતઃ
એ પોતાનાં તેજથી ત્રણેય લોકને, દરેકને તેના સ્થાન પર, જોઈ શકે છે; શુદ્ધ જ્ઞાનરૂપ આ સ્વરૂપ મેં તને સમજાવ્યું છે.
ધ્યાનં ચૈવ પ્રવક્ષ્યામિ દ્વિવિધં તસ્ય ચક્રિણઃ । કેવલજ્ઞાનરૂપેણ દૃશ્યતે પરચક્ષુષા
હવે હું એ ચક્રધારીનું બે પ્રકારનું ધ્યાન સમજાવું છું; શુદ્ધ જ્ઞાનરૂપે, એ બીજાની દૃષ્ટિથી દેખાય છે.
યોગયુક્તા મહાત્માનઃ પરમાર્થપરાયણાઃ । યં ન પશ્યંતિ મુગ્ધાસ્તુ સર્વજ્ઞં સર્વદર્શકમ્
યોગમાં તત્પર મહાત્માઓ, પરમ સત્યમાં નિષ્ઠાવાન, એ સર્વજ્ઞ, સર્વદ્રષ્ટા ને જુએ છે, જેને મૂઢ લોકો જોઈ શકતા નથી.
હસ્તપાદવિહીનશ્ચ સર્વત્ર પરિગચ્છતિ । સર્વં ગૃહ્ણાતિ ત્રૈલોક્યં સ્થાવરં જંગમં પુનઃ
હાથ-પગ વગર હોવા છતાં, એ સર્વત્ર ફરે છે; એ ત્રણેય લોક, સ્થિર અને ચલ, બધું પકડી લે છે.
નાસામુખવિહીનસ્તુ ઘ્રાતિ ભક્ષતિ ભૂપતે । અકર્ણઃ શૃણુતે સર્વં સર્વસાક્ષી જગત્પતિઃ
નાક-મોઢા વગર હોવા છતાં, એ સુગંધ લે છે અને ખાય છે, રાજા; કાન વગર હોવા છતાં, એ બધું سنتે છે—એ સર્વસાક્ષી, જગતના સ્વામી છે.
અરૂપો રૂપસંબદ્ધઃ પંચવર્ગવશં ગતઃ । સર્વલોકસ્ય યઃ પ્રાણઃ પૂજ્યતે સચરાચરૈઃ
રૂપ વગર હોવા છતાં, રૂપ સાથે જોડાયેલો, પાંચ પ્રકારના સમૂહના વશમાં, એ સર્વલોકનો પ્રાણ છે, ચાલતા અને અચલ બધાએ પૂજ્ય છે.
અજિહ્વો વદતે સર્વં વેદશાસ્ત્રાનુગં તથા । અત્વચઃ સ્પર્શમેવાપિ સર્વેષામેવ વિંદતિ
જીભ વગર હોવા છતાં, એ બધું બોલે છે, વેદ અને શાસ્ત્ર પ્રમાણે; ચામડી વગર હોવા છતાં, એ બધાનું સ્પર્શ અનુભવેછે.
સદાનંદો વિવિક્તાક્ષ એકરૂપો નિરાશ્રયઃ । નિર્ગુણો નિર્મમો વ્યાપી સગુણો નિર્મલોઽનઘઃ
સदैવ આનંદિત, વિશિષ્ટ દૃષ્ટિ ધરાવતો, એકરૂપ, આધાર વગર; ગુણરહિત, નિર્મમ, વ્યાપક, ગુણયુક્ત, શુદ્ધ અને નિર્દોષ.
અવશ્યઃ સર્વવશ્યાત્મા સર્વદઃ સર્વવિત્તમઃ । તસ્ય માતા ન ચૈવાસ્તિ સ વૈ સર્વમયો વિભુઃ
અવશ હોવા છતાં, સર્વનો સ્વામી, સર્વને આપનાર, સર્વજ્ઞ; એનું કોઈ માતા નથી, એ સર્વવ્યાપી અને સર્વાધિકારી છે.
એવં સર્વમયં ધ્યાનં યશ્ચ પશ્યત્યનન્યધીઃ । સ યાતિ પરમં સ્થાનમમૂર્ત્તમમૃતોપમમ્
આ રીતે, જે અનન્ય ચિત્તથી સર્વવ્યાપી ધ્યાનને જુએ છે, એ પરમ, અમૂર્ત અને અમૃત સમાન સ્થાનને પ્રાપ્ત કરે છે.
દ્વિતીયં તુ પ્રવક્ષ્યામિ તચ્છૃણુષ્વ મહામતે । મૂર્ત્તાકારં તુ સાકારં નિરાકારં નિરામયમ્
હવે હું બીજું સ્વરૂપ સમજાવું છું, એ સાંભળો, મહાન બુદ્ધિ ધરાવનાર. એ સ્વરૂપમાં આકાર અને ગુણ છે, પણ એ નિરાકાર અને દુ:ખથી મુક્ત છે.
બ્રહ્માંડં સર્વમતુલં વાસિતં યસ્ય વાસનાત્ । સ તસ્માદ્વાસુદેવસ્તુ પ્રોચ્યતે નૃપનંદન
સંપૂર્ણ, અદ્વિતીય બ્રહ્માંડ એની હાજરીથી વ્યાપેલું છે; તેથી એને વાસુદેવ કહેવામાં આવે છે, રાજાઓના આનંદ.
વર્ષમાણસ્ય મેઘસ્ય યદ્ભાસા તસ્ય તદ્ભવેત્ । સૂર્યતેજઃપ્રતીકાશં ચતુર્બાહું સુરેશ્વરમ્
જે રીતે વરસાદ લાવતો વાદળ સૂર્યના પ્રકાશથી ચમકે છે, એ રીતે એનું તેજ પણ સૂર્ય જેવી જ ઝળહળતું છે; એ ચાર હાથ ધરાવનાર દેવતાઓનો સ્વામી છે.
દક્ષિણે શોભતે શંખો હેમરત્નવિભૂષિતઃ । કૌમોદકી ગદા તસ્ય મહાસુરવિનાશિની
એના જમણા હાથમાં સોનાં અને રત્નોથી શણગારેલી શંખ ઝલકે છે; કૌમોદકી ગદા, જે મહા દૈત્યોને નાશ કરે છે, પણ ત્યાં છે.