શિશુપાલો હતો યત્ર વિહિતો યત્ર ચક્રતુઃ । ગદયા તત્ર ભીમેન કૃતં કુંડં સુવિસ્તરમ્
જે સ્થળે શિશુપાલનો વધ થયો, અને જ્યાં દુયલ થયો હતો, ત્યાં ભીમે પોતાની ગદા વડે વિશાળ અને ઊંડું કુંડ બનાવ્યું હતું.
ભીમકુંડં તુ વિજ્ઞાતં જાતં તદ્ભુવિપાવનમ્ । કાલિંદ્યા દક્ષિણે ભાગે ગવ્યૂત્યર્ધં મહીતલે
આ ભીમકુંડ ખૂબ પ્રસિદ્ધ છે, તે ધરતીને પવિત્ર બનાવનાર છે, કાલિન્દી નદીના દક્ષિણ કાંઠે, જમીન પર ગૌશાળાની અડધી દૂરીએ આવેલું છે.
ઇંદ્રપ્રસ્થગતાયા યત્કાલિંદ્યાઃ સ્નાનતઃ ફલમ્ । તત્ફલં તત્ર કુંડે તુ જાયતે નાત્ર સંશયઃ
ઇન્દ્રપ્રસ્થ ખાતે કાલિન્દી નદીમાં સ્નાન કરવાથી જે ફળ મળે છે, એ જ ફળ અહીં કુંડમાં સ્નાન કરવાથી મળે છે; આમાં કોઈ શંકા નથી.
સૂત ઉવાચ- યસ્મિન્ક્ષેત્રે સ્થિતો જંતુસ્તં ક્ષેત્રમનુવત્સરમ્ । પ્રદક્ષિણાદિભિર્ધર્મૈઃ સ્વાપરાધાન્ક્ષમાપયતેત્
સૂતે કહ્યું: જે કોઈ પણ વ્યક્તિ એ પવિત્ર ભૂમિમાં વર્ષભર રહે છે અને પ્રદક્ષિણાદિ ધર્મો કરે છે, તેના બધા પાપો માફ થાય છે.
પ્રતિસંવત્સરં ચૈવ પરિક્રામતિ યો નરઃ । ક્ષેત્રાપરાધદોષૈશ્ચ ન સ લિપ્યેત્તુ પાતકૈઃ
અને જે મનુષ્ય દર વર્ષે એ ભૂમિની પ્રદક્ષિણા કરે છે, તેને ક્યારેય એ ભૂમિના પાપ કે દોષ લાગતા નથી.
પ્રદક્ષિણમકુર્વાણઃ ક્ષેત્રસિદ્ધિં ન વિંદતિ । તસ્માત્પ્રદક્ષિણા તીર્થે દાતવ્યા ચ ફલાર્થિભિઃ
જે પ્રદક્ષિણા કરતું નથી, તેને એ તીર્થનું પૂર્ણ ફળ મળતું નથી; તેથી, જે ફળ ઇચ્છે છે, તેને એ તીર્થમાં પ્રદક્ષિણા કરવી જોઈએ.
હરેર્નામ નિસંજલ્પન્પ્રકરોતિ પ્રદક્ષિણામ્ । પદેપદે સ લભતે કપિલાદાનજં ફલમ્
જે વ્યક્તિ એકાગ્રતાથી હરિના નામનો જાપ કરતાં પ્રદક્ષિણા કરે છે, તે દરેક પગલાંએ કપિલા ગાય દાનનું પુણ્ય મેળવે છે.
ચૈત્રકૃષ્ણચતુર્દશ્યાં શક્રપ્રસ્થપ્રદક્ષિણામ્ । યઃ કરોતિ નરો ધન્યઃ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે
ચૈત્ર માસની કૃષ્ણ પક્ષની ચૌદસના દિવસે જે મનુષ્ય શક્રપ્રસ્થની પ્રદક્ષિણા કરે છે, તે ધન્ય થાય છે અને બધા પાપોથી મુક્ત થાય છે.
ઇતિ શ્રીપાદ્મેમહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે કાલિંદીમાહાત્મ્યે ઇંદ્રપ્રસ્થગત કાશીગોકર્ણશિવકાંચીતીર્થસપ્તક ભીમકુંડવર્ણનોનામ દ્વાવિંશત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મમહાપુરાણના ઉત્તરખંડમાં કાલિન્દી મહાત્મ્યમાં, ઇન્દ્રપ્રસ્થ સ્થિત કાશી, ગોકર્ણ, શિવ, કાંચી અને ભીમકુંડ સહિતના સાત તીર્થોના વર્ણન નામે બે સો બાવીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે. આ સંહિતામાં પચપન હજાર શ્લોકો છે.
શંકર ઉવાચ - ન્યાસેવાપ્યર્ચને વાપિ મંત્રમેકાંતિનઃ શ્રયેત્ । અવૈષ્ણવોપદિષ્ટેન મંત્રેણ ન પરા ગતિઃ
શંકરે કહ્યું: સેવા કે પૂજા હોય, જે મનુષ્ય મંત્રમાં નિષ્ઠા રાખે છે, તેને યોગ્ય મંત્રનો આશ્રય લેવો જોઈએ; અવૈષ્ણવ દ્વારા અપાયેલો મંત્રથી પરમ ગતિ મળતી નથી.
અવૈષ્ણવોપદિષ્ટંચેત્પૂર્વમંત્રવરંદ્વયમ્ । પુનશ્ચ વિધિના સમ્યક્વૈષ્ણવાદ્ગ્રાહયેદ્ગુરોઃ
જો અગાઉ અવૈષ્ણવ પાસેથી મંત્ર લીધા હોય, તો પછી વૈષ્ણવ ગુરુ પાસેથી નિયમ પ્રમાણે એ બે મુખ્ય મંત્ર ફરીથી લેવા જોઈએ.
સહસ્રશાખાધ્યાયી વા સર્વયજ્ઞેષુ દીક્ષિતઃ । કુલે મહતિ જાતોઽપિ ન ગુરુઃ સ્યાદવૈષ્ણવઃ
કોઈએ હજાર શાખાઓનો અધ્યયન કર્યો હોય, બધા યજ્ઞોમાં દીક્ષા લીધી હોય કે મહાન કુળમાં જન્મ્યો હોય, છતાં અવૈષ્ણવ ગુરુ બનવા યોગ્ય નથી.
યસ્તુ મંત્રદ્વયં સમ્યગધ્યાપયતિ વૈષ્ણવઃ । સ આચાર્યસ્તુ વિજ્ઞેયો ભવબંધવિદારકઃ
પણ જે વૈષ્ણવ યોગ્ય રીતે એ બે મંત્ર શીખવે છે, તે સાચો આચાર્ય છે અને સંસારના બંધન કાપનાર છે.
આચાર્યં સંશ્રયિત્વાથ વત્સરં સેવયેદ્દિવજઃ । તસ્ય વૃત્તિં પરિજ્ઞાત્વા મંત્રમધ્યાપયેદ્ગુરુઃ
આચાર્યનો આશ્રય લઈને, દ્વિજાતિએ એક વર્ષ સુધી તેની સેવા કરવી જોઈએ; પછી તેની વૃત્તિ જાણી ગુરુએ તેને મંત્ર શીખવવો જોઈએ.
કૃત્વા તાપાદિસંસ્કારાન્પશ્ચાન્મંત્રમુદીરયેત્ । તાપં પુંડ્રં તથા નામ કૃત્વા વૈ વિધિના ગુરુઃ
તાપ વગેરે સંસ્કાર કર્યા પછી ગુરુએ મંત્ર ઉચ્ચારવો જોઈએ; નિયમ પ્રમાણે તાપ, પુંડ્ર અને નામકરણ કરવું જોઈએ.
પશ્ચાદધ્યાપયેન્મંત્રં શિષ્યં નિર્મલચેતસમ્ । ચક્રેણ વિધિના તપ્તં તાપ ઇત્યભિધીયતે
પછી ગુરુએ શુદ્ધ ચિત્તવાળા શિષ્યને મંત્ર શીખવવો જોઈએ; નિયમ પ્રમાણે ચક્રથી તાપ કરવું, તેને તાપ કહે છે.
પુંડ્રમૂર્દ્ધ્વં તથા પ્રોક્તં નામ વૈષ્ણવમુચ્યતે । તતો મંત્રં વિધાનેન શિષ્યમધ્યાપયેદ્ગુરુઃ
ઉપરની દિશામાં કરેલું ચિહ્ન પુંડ્ર કહેવાય છે, અને વૈષ્ણવ નામ પણ એવું જ કહેવાય છે; પછી ગુરુએ નિયમ પ્રમાણે શિષ્યને મંત્ર શીખવવો જોઈએ.
ન્યાસમષ્ટાક્ષરં મંત્રમન્યં વા વૈષ્ણવં મનુમ્ । ન્યાસમેવાત્ર પરમં વૈષ્ણવાનાં શુભાનને
અષ્ટાક્ષર મંત્રનું ન્યાસ અથવા બીજો કોઈ વૈષ્ણવ મંત્ર આપવો જોઈએ; વૈષ્ણવોમાં ન્યાસને સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે, હે શુભે.
તસ્માત્તુ ન્યાસમેવૈષામતિરિક્તમિહોચ્યતે । ન્યાસવિદ્યાપરો યસ્તુ બ્રાહ્મણઃ શ્રેષ્ઠ ઉચ્યતે
આથી, અહીં એમના માટે માત્ર ન્યાસનો જ વિધિ શ્રેષ્ઠ ગણાયો છે; જે બ્રાહ્મણ ન્યાસવિદ્યામાં નિષ્ઠાવાન હોય છે, તે શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે.
ન્યાસાત્પરતરં નાસ્તિ મન્ત્રં સત્યં બ્રવીમિ તે । ન્યાસં દ્વયં પ્રપત્તિઃ સ્યાત્પર્યાયેણ નિબોધ મે
ન્યાસ કરતા ઊંચો કોઈ મંત્ર નથી; હું તને સાચું કહું છું. સમજ કે ન્યાસ બે પ્રકારનો છે, અને સમર્પણ એનો બીજો રૂપ છે.
દ્વયોપદેશપૂર્વં તુ સર્વકર્મસમાચરેત્ । દ્વયાધિકારી ન ભવેત્સર્વકર્મસુ નાર્હતિ
બન્નેનો ઉપદેશ મળ્યા પછી જ બધા કર્મો કરવા જોઈએ; જે બન્નેમાં નિપુણ નથી, તે બધા કર્મો કરવા યોગ્ય નથી.
તસ્માદ્વયમધીત્યેવ પશ્ચાન્મંત્રમનુત્તમમ્ । શ્રીમદષ્ટાક્ષરં સમ્યગભ્યસેદ્દિવજસત્તમઃ
આથી, બન્ને શીખ્યા પછી, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ એ સર્વોત્તમ, શ્રીમંત અષ્ટાક્ષર મંત્રને યોગ્ય રીતે અભ્યાસ કરવો જોઈએ.
મંત્રમષ્ટાક્ષરં પ્રોક્તં પ્રણવસ્યૈવ સંગ્રહાત્ । નૈસર્ગપ્રણવાદ્યન્તુ મંત્રમિત્યુચ્યતેબુધૈઃ
અષ્ટાક્ષર મંત્ર પ્રણવમાંથી બનેલો કહેવાય છે; પ્રણવથી શરૂ થતો મંત્ર જ વિદ્વાનો દ્વારા મંત્ર કહેવાય છે.
નાન્યત્ર સર્વમંત્રેષુ પ્રણવસ્વસ્વભાવતઃ । પૂર્વં તુ સર્વમંત્રાણાં યોજયેત્પ્રણવં શુભમ્
બધા મંત્રોમાં પ્રણવ સ્વભાવથી રહેલો છે; પણ સૌપ્રથમ, બધા મંત્રોમાં શુભ પ્રણવ જોડવો જોઈએ.
ૐકારઃ પ્રણવં બ્રહ્મ સર્વમંત્રેષુ નાયકઃ । આદૌ સર્વત્ર યુંજીત મંત્રાણાં તુ શુભાનને
ઑંકાર એ પ્રણવ, બ્રહ્મ અને બધા મંત્રોમાં મુખ્ય છે; હે સુંદરમુખી, શરૂઆતમાં બધા શુભ મંત્રોમાં તેને જોડવો જોઈએ.
સ્વભાવાત્પ્રણવન્તસ્મિન્મૂલમંત્રે પ્રતિષ્ઠિતમ્ । ઓમિત્યેકાક્ષરં પૂર્વં દ્વ્યક્ષરં નમ ઇત્યથ
મૂળ મંત્રમાં પ્રણવ સ્વભાવથી સ્થિર છે; પહેલા એક અક્ષર 'ઑમ', પછી બે અક્ષર 'નમઃ' આવે છે.
તતો નારાયણાયેતિ પંચાર્ણાનિ યથાક્રમમ્ । એવમષ્ટાક્ષરો મંત્રો જ્ઞેયઃ સર્વાર્થસાધકઃ
પછી 'નારાયણાય'—આ પાંચ અક્ષરો ક્રમશઃ આવે છે; આ રીતે અષ્ટાક્ષર મંત્ર સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરનાર છે એવું જાણવું.
સર્વદુઃખહરઃ શ્રીમાન્સર્વમંત્રાત્મકઃ શુભઃ । ઋષિર્નારાયણસ્તસ્ય દેવતા શ્રીશ એવ ચ
તે બધા દુઃખ દૂર કરે છે, શ્રીમંત છે, બધા મંત્રોનું સાર છે અને શુભ છે; તેનો ઋષિ નારાયણ છે અને દેવતા શ્રીના સ્વામી છે.
છંદસ્તુ દેવી ગાયત્રી પ્રણવો બીજમુચ્યતે । નિત્યાનપાયિની દેવી શક્તિઃ શ્રીરુચ્યતે મનોઃ
છંદ દેવી ગાયત્રી છે, પ્રણવ તેના બીજ કહેવાય છે; સદા જોડાયેલી દેવી તેની શક્તિ છે અને શ્રી તેનું મન કહેવાય છે.
પ્રથમં પદમોઙ્કાર દ્વિતીયં નમ ઉચ્યતે । તૃતીયં નારાયણાયેતિ પદત્રયમુદાહૃતમ્
પ્રથમ પદ 'ઑંકાર', બીજું 'નમઃ', અને ત્રીજું 'નારાયણાય' છે; આ રીતે ત્રણ પદો જણાવાયા છે.