અહં પુરાભવે રામ દ્વિજઃ પરમધાર્મિકઃ । અચરં પ્રતિકૂલં વૈ વેદસ્ય રિપુતાપન
'હે રામ, એક સમયે હું પરમ ધર્મી બ્રાહ્મણ હતો, પણ પછી વેદના વિરુદ્ધ વર્તન કર્યું.'
કદાચિદ્ધુતપાપાયાસ્તીરેઽહં ગતવાન્પુરા । અનેકવૃક્ષલલિતે સર્વત્રસુમનોરમે
'એક વખત, હું હુતપાપા નદીના કાંઠે ગયો, જ્યાં અનેક વૃક્ષો અને સર્વત્ર સુગંધિત ફૂલોનું સૌંદર્ય હતું.'
તત્ર સ્નાત્વા પિતૄંસ્તૃપ્ત્વા દાનં દત્ત્વા યથાવિધિ । ધ્યાનં તવ મહાબાહો કૃતવાન્વેદસંમિતમ્
'ત્યાં સ્નાન કરીને, પિતૃઓને તૃપ્ત કરી, નિયમ મુજબ દાન આપ્યું અને પછી, હે મહાબાહુ, વેદ પ્રમાણે તમારું ધ્યાન કર્યું.'
તદા જનાઃ સમાયાતા બહવસ્તત્ર ભૂપતે । તેષાં પ્રવંચનાર્થાય દંભમેનમકારિષમ્
'ત્યારે, હે રાજા, ત્યાં ઘણાં લોકો ભેગા થયા; તેમને મોહિત કરવા માટે મેં આ ઢોંગ કર્યો.'
અનેકક્રતુસંભારૈઃ પૂર્ણમજિરમુત્તમમ્ । વાસોભિશ્છાદિતં રમ્યં ચષાલાદિયુતં મહત્
અनेक યજ્ઞોના દાનથી ભરેલું, વિશાળ અને સુંદર મંડપ સુંદર વસ્ત્રોથી ઢંકાયેલો હતો અને તેમાં વિશાળ રસોડાં સહિત અનેક સુવિધાઓથી શોભતો હતો.
અગ્નિહોત્રોદ્ભવોધૂમઃ સર્વતો નભસોંગણમ્ । ચકાર રમ્યમતુલં ચિત્રકારિવપુર્ધરઃ
અગ્નિહોત્રની આગમાંથી ઊઠતો ધૂમ્રપાંખો ચારેય બાજુ ફેલાયો, આકાશ સુધી પહોંચ્યો અને તે સ્થળને કલ્પનાતીત સુંદરતા આપતો હતો, જાણે કોઈ કુશળ ચિત્રકારનું સર્જન હોય.
અનેકતિલકશ્રીભિઃ શોભિતાંગો મહત્તપાઃ । દર્ભશોભઃ સમિત્પાણિર્દંભો મૂર્તિધરઃ કિમુ
મહાન તપસ્વી, અનેક શુભ લક્ષણોથી શોભતો, દર્ભાની કાંટાથી તેજસ્વી, હાથમાં સમિધો ધરાવતો—શું એ દંભ સ્વયં શરીર ધારણ કરીને આવ્યો હતો?
દુર્વાસાસ્તત્ર સ્વચ્છંદં પર્યટઞ્જગતીતલમ્ । પ્રાપ તત્ર મહાતેજા ધૂતપાપસરિત્તટે
ત્યાં મહાતેજસ્વી દુર્વાસા ઋષિ, જમીન પર સ્વેચ્છાએ ફરતાં, પાપને દૂર કરનારી પવિત્ર નદીના કિનારે પહોંચ્યા.
દદર્શ માં દંભકરં મૌનધારિણમગ્રતઃ । અનર્ઘ્યકરમુન્મત્તમસ્વાગતવચઃ કરમ્
એણે મને, દંભી અને મૌન ધારણ કરનારને, સામે ઊભેલા જોયો—હું પાગલ જેવો વર્તતો, આવકારના શબ્દો પણ ન આપતો અને નિષ્ફળ કર્મો કરતો હતો.
દૃષ્ટ્વાતીવ ક્રુધાક્રાંતઃ સમુદ્ર ઇવ પર્વણિ । શશાપાસૌ મુનિસ્તીવ્રો દંભિનં માં મહામતિઃ
આ જોઈને, મહાન બુદ્ધિશાળી મુનિ અત્યંત ક્રોધિત થયો—જેમ પૂર્ણિમાના સમયમાં સમુદ્ર ઉછળે તેમ—અને તેણે મને, દંભી તપસ્વીને, શાપ આપ્યો.
દંભં કરોષિ ચેત્તીરે સરિતસ્ત્વં સુદુર્મતે । તસ્માત્પ્રાપ્નુહિ નિર્વાચ્યં પશુત્વં તાપસાધમ
'હે દુષ્ટબુદ્ધિ, જો તું નદીકાંઠે દંભ કરે છે, તો હવે અશક્ય દુઃખ ભોગવીશ—હે તપસ્વી, તું પશુ બની જા!'
શાપં પ્રદત્તં સંશ્રુત્ય દુઃખિતોઽહં તદાભવમ્ । અગ્રાહિષં પદે તસ્ય મુનેર્દુર્વાસસઃ કિલ
એ શાપ સાંભળી હું ખૂબ દુઃખી થયો અને દુર્વાસા મુનિના ચરણોમાં પડી ગયો.
તદા મે કૃતવાન્રામ દ્વિજોઽનુગ્રહમુત્તમમ્ । વાજિતાં પ્રાપ્નુહિ મખે રાજરાજસ્ય તાપસ
પછી, હે રામ, એ બ્રાહ્મણે મને શ્રેષ્ઠ આશીર્વાદ આપ્યો: 'હે તપસ્વી, તું રાજાધિરાજના મહાયજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કર.'
પશ્ચાત્તદ્ધસ્તસંપર્કાદ્યાહિ તત્પરમં પદમ્ । દિવ્યં વપુર્મનોહારિ ધૃત્વા દંભવિવર્જિતમ્
'પછી, તેના હાથના સ્પર્શથી, તું દંભરહિત, દિવ્ય અને મનમોહક રૂપ ધારણ કરીને પરમ પદને પામજે.'
તેન શાપોપિસંદિષ્ટો મમાનુગ્રહતાં ગતઃ । યદહં તવ હસ્તસ્ય સ્પર્શં પ્રાપ્તો મનોરમમ્
આ રીતે, શાપ મળ્યા છતાં પણ, હું તારો મનોહર હાથનો સ્પર્શ પામી, મુનિનો અનુક્રહ પ્રાપ્ત કર્યો.
યદેવ રામ દેવાદિદુર્લભં બહુજન્મભિઃ । તત્તેઽહં કરજસ્પર્શં પ્રાપ્તવાનિહ દુર્લભમ્
'હે રામ, જે તારો હાથનો સ્પર્શ દેવતાઓને પણ અનેક જન્મે દુર્લભ છે, એ દુર્લભthing હું અહીં પ્રાપ્ત કરી.'
આજ્ઞાપય મહારાજ ત્વત્પ્રસાદાદહં મહત્ । ગચ્છામિ શાશ્વતં સ્થાનં તવ દુઃખાદિવર્જિતમ્
'હે મહારાજ, હવે તું આજ્ઞા આપ. તારી કૃપાથી હું દુઃખાદિ રહિત, શાશ્વત સ્થાનમાં જઈ રહ્યો છું.'
ન યત્ર શોકો ન જરા ન મૃત્યુઃ કાલવિભ્રમઃ । તત્સ્થાનં દેવ ગચ્છામિ ત્વત્પ્રસાદાન્નરાધિપ
'જ્યાં શોક નથી, વૃદ્ધાપન નથી, મૃત્યુ નથી, કે સમયનો ભ્રમ નથી—એવાં સ્થાનમાં, હે નરાધિપ, હું તારી કૃપાથી જઈ રહ્યો છું.'
ઇત્યુક્ત્વા તં પરિક્રમ્ય વિમાનવરમારુહત્ । અનેકરત્નખચિતં સર્વદેવાધિવંદિતમ્
આવી વાત કહી, તેણે રામની પરિક્રમા કરી અને અનેક રત્નોથી શોભતા, સર્વ દેવતાઓ દ્વારા વંદિત એવા દિવ્ય વિમાનમાં આરૂઢ થયો.
ગતોઽસૌ શાશ્વતસ્થાનં રામપાદપ્રસાદતઃ । પુનરાવૃત્તિરહિતં શોકમોહવિવર્જિતમ્
રામના ચરણકૃપાથી એ શાશ્વત સ્થાનમાં ગયો, જ્યાંથી પાછો ફરવું નથી અને જ્યાં શોક કે મોહ નથી.
તેન તત્કથિતં શ્રુત્વા રામં જ્ઞાત્વેતરે જનાઃ । વિસ્મયં પ્રાપિરે સર્વે પરસ્પરમુદુન્મદાઃ
આ કથા સાંભળી, સર્વ લોકોએ રામને ઓળખી, પરસ્પર આનંદ અને આશ્ચર્યમાં તરબોળ થયા.
શૃણુ દ્વિજમહાબુદ્ધે દંભેનાપિ સ્મૃતો હરિઃ । દદાતિ મોક્ષં સુતરાં કિં પુનર્દંભવર્જનાત્
'હે વિદ્વાન બ્રાહ્મણ, દંભથી પણ જો હરીનું સ્મરણ થાય તો તે મોક્ષ આપે છે—તો દંભ ત્યાગીએ તો કેટલું વધુ મળશે!'
યથાકથંચિદ્રામસ્ય કર્તવ્યં સ્મરણં પરમ્ । યેન પ્રાપ્નોતિ પરમં પદં દેવાદિદુર્લભમ્
જેમ જેમ કોઈ શ્રીરામનું સ્મરણ કરે, એ સ્મરણ સર્વોત્તમ કર્તવ્ય છે. એના દ્વારા મનુષ્ય એ પરમ પદને પામે છે, જે દેવતાઓ અને બીજાઓ માટે પણ દુર્લભ છે.
તચ્ચિત્રં વીક્ષ્ય મુનયઃ કૃતાર્થં મેનિરે નિજમ્ । યદ્રામચરણપ્રેક્ષા કરસ્પર્શપવિત્રિતમ્
આ અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈને ઋષિઓએ પોતાને ધન્ય માન્યા, કારણ કે શ્રીરામના ચરણોનો સ્પર્શ થવાથી તેમના હાથ પવિત્ર થયા હતા.
ગતે તસ્મિન્સુરે સ્વર્ગં હયરૂપધરે પુરા । ઉવાચ રામસ્તપસાં નિધીન્વેદવિદુત્તમાન્
જ્યારે ઘોડાનું રૂપ ધારણ કરનાર દેવ સ્વર્ગે ગયા, ત્યારે શ્રીરામે વેદના શ્રેષ્ઠ જાણકાર અને તપસ્વી મહાત્માઓને કહ્યું.
કિં કર્તવ્યં મયાબ્રહ્મન્હયો નષ્ટો ગતઃ સુખમ્ । હોમઃ કથં પુરોભાવી સર્વદૈવતતર્પકઃ
"હે બ્રાહ્મણ, હવે શું કરવું? ઘોડો તો ગુમ થઈ ગયો અને સુખથી ચાલ્યો ગયો. હવે સર્વ દેવતાઓને તૃપ્ત કરતો યજ્ઞ કેવી રીતે પૂર્ણ કરવો?"
યથા સ્યાત્સુરસંતૃપ્તિર્યથા મે મખ ઉત્તમઃ । તથા કુર્વંતુ મુનયો યથા મે સ્યાદ્વિધિશ્રુતમ્
"મારે જે રીતે યજ્ઞ શ્રેષ્ઠ બને અને દેવતાઓ તૃપ્ત થાય, અને જે રીતે વેદમાં વિધિ પ્રમાણે કહેવામાં આવ્યું છે, એ પ્રમાણે ઋષિઓએ વ્યવસ્થા કરવી."
ઇતિ વાક્યં સમાશ્રુત્ય જગાદ મુનિસત્તમઃ । વસિષ્ઠઃ સર્વદેવાનાં ચિત્તાભિજ્ઞાનકોવિદઃ
આવાં વચન સાંભળી, સર્વ દેવતાઓના મનને જાણનારા અને શ્રેષ્ઠ ઋષિ વસિષ્ઠજીએ કહ્યું.
કર્પૂરમાહર ક્ષિપ્રં યેન દેવાઃ સ્વયં પુરા । પ્રાપ્ય હવ્યં ગ્રહીષ્યંતિ મદ્વાક્યપ્રેરિતાધુના
"ઝલદી કપૂર લાવો, જેના દ્વારા એક સમયે દેવતાઓએ પોતે હવન સ્વીકાર્યું હતું; હવે મારા વચનથી પ્રેરાઈ તેઓ તેને સ્વીકારશે."
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય રામઃ ક્ષિપ્રમુપાહરત્ । કર્પૂરં બહુદેવાનાં પ્રીત્યર્થં બહુશોભનમ્
આવાં વચન સાંભળી, શ્રીરામે તરત જ અનેક દેવતાઓને પ્રસન્ન કરવા માટે ઘણું સુંદર કપૂર લાવ્યું.