સૌમિત્રિરપ્યૂર્મિલયા માંડવ્યા ભરતો નૃપઃ । શત્રુઘ્નઃ શ્રુતકીર્ત્યા ચ કાંતિમત્યા ચ પુષ્કલઃ
લક્ષ્મણ ઉર્મિલા સાથે, રાજા માંડવ્ય, ભરત, શત્રુઘ્ન, શ્રુતકીર્તિ, કાંતિમતી અને પુષ્કલ પણ ગયા.
સુબાહુઃ સત્યવત્યા ચ સત્યવાન્વીરભૂષયા । સુમદસ્તત્ર સત્કીર્ત્યા રાજ્ઞ્યા ચ વિમલો નૃપઃ
સુબાહુ સત્યવતી સાથે, સત્યવાન વીરભૂષા સાથે, સુમદ સત્કીર્તિ સાથે અને વિમલ રાજા પોતાની રાણી સાથે ત્યાં હતા.
રાજાવીરમણિસ્તત્ર શ્રુતવત્યા મનોજ્ઞયા । લક્ષ્મીનિધિઃ કોમલયા રિપુતાપોંગસેનયા
રાજા વીરમણિ મનોહર શ્રુતવતી સાથે, લક્ષ્મીનિધિ કોમલા સાથે અને રિપુતાપ ઓંગસેના સાથે હતા.
વિભીષણો મહામૂર્ત્યા પ્રતાપાગ્ર્યઃ પ્રતીતયા । ઉગ્રાશ્વઃ કામગમયા નીલરત્નોધિરમ્યયા
વિભીષણ પોતાની પ્રતિતા સાથે, જે મહાન રૂપ અને પરાક્રમમાં શ્રેષ્ઠ હતા; ઉગ્રાશ્વ કામગમા સાથે અને નીલરત્નોધિ રમ્યા સાથે હતા.
સુરથઃ સુમનોહાર્યા તથા મોહનયા કપિઃ । ઇત્યાદીન્નૃપતીન્વિપ્રો વસિષ્ઠઃ પ્રાહિણોન્મુનિઃ
સુરથ સુમનોહાર્યા સાથે, અને વાનર મોહન પણ આવ્યા; આવી રીતે વશિષ્ઠ મુનિએ આ બધા રાજાઓને મોકલ્યા.
વસિષ્ઠઃ સરયૂં ગત્વા શિવપુણ્યજલાપ્લુતામ્ । ઉદકં મંત્રયામાસ વેદમંત્રેણ મંત્રવિત્
વશિષ્ઠ, જે મંત્રો જાણતા હતા, તેઓ શિવજીના પવિત્ર જળથી પવિત્ર થયેલી સરયૂ નદી પર ગયા અને વેદમંત્રોથી પાણી પવિત્ર કર્યું.
પયઃ પુનીહ્યમું વાહમુદકેન મનોહૃતા । યજ્ઞાર્થં રામચંદ્રસ્ય સર્વલોકૈકરક્ષિતુઃ
આ મનને આનંદ આપતું પાણી લઈ, આ ઉત્તમ ઘોડાને શુદ્ધ કરો, કારણ કે સર્વ લોકના એકમાત્ર રક્ષક શ્રીરામના યજ્ઞ માટે એ જરૂરી છે.
ઉદકં તન્મુનિસ્પૃષ્ટં સર્વે રામાદયો નૃપાઃ । આજહ્રુર્મંડપતલે વિપ્રવર્યૈરુપસ્તુતે
શ્રીરામ સહિત બધા રાજાઓએ, મહાન ઋષિએ સ્પર્શેલું પાણી યજ્ઞમંડપ પર લાવ્યું, જયારે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો સ્તુતિ કરતા હતા.
પયોભિર્નિર્મલૈઃ સ્નાપ્ય વાજિનં ક્ષીરસન્નિભમ્ । મંત્રેણ મંત્રયામાસ રામ હસ્તેન કુંભજઃ
કુંભજના પુત્રે પોતાના હાથે, દૂધ જેવો સફેદ ઘોડો શુદ્ધ પાણીથી સ્નાન કરાવ્યો અને મંત્રોચ્ચાર કર્યો.
પુનીહિ માં મહાવાહ અસ્મિન્બ્રહ્મસમાકુલે । ત્વન્મેધેનાખિલા દેવાઃ પ્રીણંતુ પરિતોષિતાઃ
હે મહાન ઘોડા, આ બ્રાહ્મણોથી ભરેલી સભામાં મને શુદ્ધ કર. તારા યજ્ઞથી સર્વ દેવતાઓ સર્વત્ર પ્રસન્ન થાય.
ઇત્યુક્ત્વા સ નૃપો રામઃ સીતયા સમમસ્પૃશત્ । તદા સર્વે દ્વિજાશ્ચિત્રમમન્યંત કુતૂહલાત્
આ રીતે બોલીને રાજા રામે, સીતાજી સાથે મળીને ઘોડાને સ્પર્શ કર્યો. ત્યારે બધા બ્રાહ્મણોએ આશ્ચર્યથી એ દૃશ્ય જોયું.
પરસ્પરમવોચંસ્તે યન્નામસ્મરણાન્નરાઃ । મહાપાપાત્પ્રમુચ્યંતે સ રામઃ કિં વદત્યહો
તેઓએ એકબીજાને કહ્યું: 'જેના નામનું સ્મરણ કરવાથી મનુષ્યો મહાપાપથી મુક્ત થાય છે, એ રામ તો શું કહેશે!'
ઇત્યુક્તવતિ ભૂમીશે રામે કુંભોદ્ભવો મુનિઃ । કરવાલં ચાભિમંત્ર્ય દદૌ રામકરે મુનિઃ
જ્યારે ભૂમિના ઈશ્વર રામે આવું કહ્યું, ત્યારે કુંભમાંથી જન્મેલા ઋષિએ તલવારને પવિત્ર કરી રામના હાથમાં આપી.
કરવાલે ધૃતે સ્પૃષ્ટે રામેણ સ હયઃ ક્રતૌ । પશુત્વં તુ વિહાયાશુ દિવ્યરૂપમપદ્યત
જ્યારે રામે તલવાર પકડી અને ઘોડાને સ્પર્શ કર્યો, ત્યારે યજ્ઞસ્થળે એ ઘોડાએ તરત જ પશુરૂપ છોડી દૈવી સ્વરૂપ ધારણ કર્યું.
વિમાનવરમારૂઢશ્ચાપ્સરોભિઃ સમંતતઃ । ચામરૈર્વીજ્યમાનશ્ચ વૈજયંત્યા વિભૂષિતઃ
એ દૈવી સ્વરૂપધારી, સર્વત્ર અપ્સરાઓથી ઘેરાયેલો, સુંદર વિમાન પર આરૂઢ થયો, ચામરથી પંખો કરવામાં આવ્યો અને વૈજયંતી માળાથી શોભિત થયો.
તદા તં વાજિતાં ત્યક્ત્વા દિવ્યરૂપધરં વરમ્ । વીક્ષ્ય લોકાઃ ક્રતૌ સર્વે વિસ્મયં પ્રાપ્નુવંસ્તદા
ત્યારે, ઘોડો છોડી દૈવી સ્વરૂપ ધારણ કરનારને જોઈ, યજ્ઞમાં હાજર બધા લોકો આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયા.
તદા રામઃ સ્વયં જાનઞ્જ્ઞાપયન્સર્વતો નરાન્ । પપ્રચ્છ દિવ્યરૂપં તં સુરં પરમધાર્મિકઃ
પછી શ્રીરામે પોતે બધાને જાણ કરી અને એ પરમ ધર્મી દૈવી સ્વરૂપધારીને પ્રશ્ન કર્યો.
કસ્ત્વં દિવ્યવપુઃ પ્રાપ્તઃ કસ્માત્ત્વં વાજિતાં ગતઃ । કથં સુરસ્ત્રીસહિતઃ કિં ચિકીર્ષસિ તદ્વદ
'તમે કોણ છો, જે દૈવી સ્વરૂપ પામ્યા છો? ઘોડાનું રૂપ કેમ છોડી દીધું? આપ સાથે દૈવી સ્ત્રીઓ કેમ છે? શું કરવા ઈચ્છો છો? એ કહો.'
રામસ્ય વચનં શ્રુત્વા દેવઃ પ્રોવાચ ભૂમિપમ્ । હસન્મેઘરવાં વાણીમવદત્સુમનોહરામ્
રામના વચન સાંભળી, એ દેવતાએ હસતાં અને મેઘ જેવી મીઠી વાણીમાં, મનને આનંદ આપતી રીતે રાજાને ઉત્તર આપ્યો.
તવાજ્ઞાતં ન સર્વત્ર બાહ્યાભ્યંતરચારિણઃ । તથાપિ પૃચ્છતે તુભ્યં કથયામિ યથાતથમ્
'તમને અંદર અને બહારનું બધું જ જાણીતું છે. છતાં તમે પૂછો છો, એટલે હું સાચું બધું કહું છું.'
અહં પુરાભવે રામ દ્વિજઃ પરમધાર્મિકઃ । અચરં પ્રતિકૂલં વૈ વેદસ્ય રિપુતાપન
'હે રામ, એક સમયે હું પરમ ધર્મી બ્રાહ્મણ હતો, પણ પછી વેદના વિરુદ્ધ વર્તન કર્યું.'
કદાચિદ્ધુતપાપાયાસ્તીરેઽહં ગતવાન્પુરા । અનેકવૃક્ષલલિતે સર્વત્રસુમનોરમે
'એક વખત, હું હુતપાપા નદીના કાંઠે ગયો, જ્યાં અનેક વૃક્ષો અને સર્વત્ર સુગંધિત ફૂલોનું સૌંદર્ય હતું.'
તત્ર સ્નાત્વા પિતૄંસ્તૃપ્ત્વા દાનં દત્ત્વા યથાવિધિ । ધ્યાનં તવ મહાબાહો કૃતવાન્વેદસંમિતમ્
'ત્યાં સ્નાન કરીને, પિતૃઓને તૃપ્ત કરી, નિયમ મુજબ દાન આપ્યું અને પછી, હે મહાબાહુ, વેદ પ્રમાણે તમારું ધ્યાન કર્યું.'
તદા જનાઃ સમાયાતા બહવસ્તત્ર ભૂપતે । તેષાં પ્રવંચનાર્થાય દંભમેનમકારિષમ્
'ત્યારે, હે રાજા, ત્યાં ઘણાં લોકો ભેગા થયા; તેમને મોહિત કરવા માટે મેં આ ઢોંગ કર્યો.'
અનેકક્રતુસંભારૈઃ પૂર્ણમજિરમુત્તમમ્ । વાસોભિશ્છાદિતં રમ્યં ચષાલાદિયુતં મહત્
અनेक યજ્ઞોના દાનથી ભરેલું, વિશાળ અને સુંદર મંડપ સુંદર વસ્ત્રોથી ઢંકાયેલો હતો અને તેમાં વિશાળ રસોડાં સહિત અનેક સુવિધાઓથી શોભતો હતો.
અગ્નિહોત્રોદ્ભવોધૂમઃ સર્વતો નભસોંગણમ્ । ચકાર રમ્યમતુલં ચિત્રકારિવપુર્ધરઃ
અગ્નિહોત્રની આગમાંથી ઊઠતો ધૂમ્રપાંખો ચારેય બાજુ ફેલાયો, આકાશ સુધી પહોંચ્યો અને તે સ્થળને કલ્પનાતીત સુંદરતા આપતો હતો, જાણે કોઈ કુશળ ચિત્રકારનું સર્જન હોય.
અનેકતિલકશ્રીભિઃ શોભિતાંગો મહત્તપાઃ । દર્ભશોભઃ સમિત્પાણિર્દંભો મૂર્તિધરઃ કિમુ
મહાન તપસ્વી, અનેક શુભ લક્ષણોથી શોભતો, દર્ભાની કાંટાથી તેજસ્વી, હાથમાં સમિધો ધરાવતો—શું એ દંભ સ્વયં શરીર ધારણ કરીને આવ્યો હતો?
દુર્વાસાસ્તત્ર સ્વચ્છંદં પર્યટઞ્જગતીતલમ્ । પ્રાપ તત્ર મહાતેજા ધૂતપાપસરિત્તટે
ત્યાં મહાતેજસ્વી દુર્વાસા ઋષિ, જમીન પર સ્વેચ્છાએ ફરતાં, પાપને દૂર કરનારી પવિત્ર નદીના કિનારે પહોંચ્યા.
દદર્શ માં દંભકરં મૌનધારિણમગ્રતઃ । અનર્ઘ્યકરમુન્મત્તમસ્વાગતવચઃ કરમ્
એણે મને, દંભી અને મૌન ધારણ કરનારને, સામે ઊભેલા જોયો—હું પાગલ જેવો વર્તતો, આવકારના શબ્દો પણ ન આપતો અને નિષ્ફળ કર્મો કરતો હતો.
દૃષ્ટ્વાતીવ ક્રુધાક્રાંતઃ સમુદ્ર ઇવ પર્વણિ । શશાપાસૌ મુનિસ્તીવ્રો દંભિનં માં મહામતિઃ
આ જોઈને, મહાન બુદ્ધિશાળી મુનિ અત્યંત ક્રોધિત થયો—જેમ પૂર્ણિમાના સમયમાં સમુદ્ર ઉછળે તેમ—અને તેણે મને, દંભી તપસ્વીને, શાપ આપ્યો.