ન વક્તવ્યં ન વક્તવ્યં મૌનમાશ્રિત્ય તિષ્ઠતામ્ । નોચેત્સ વાક્યદોષેણ પ્રાપ્નોત્યાલાનમુન્મદઃ
'કોઈએ બોલવું નહીં, કોઈએ બોલવું નહીં—મૌન રાખવું જોઈએ; નહિંતર, વચનના દોષથી, મૂર્ખ માણસ બંધનમાં ફસાઈ જાય છે.'
વયં ચેદત્ર વાક્યં નાકરિષ્યામ નગોપરિ । બંધનં કથમાવાં સ્યાત્તસ્માન્મૌનં સમાચરેત્
'જો આપણે અહીં પર્વત પર આ વચન ન બોલ્યા હોત, તો આ બંધન કેમ આવે? એટલે મૌન રાખવું જોઈએ.'
ઇત્યુક્ત્વા તાં પ્રત્યુવાચ નાહં જીવામિ સુંદરિ । એતયા ભાર્યયા સીતે તસ્માન્મુંચ મનોહરે
આવું કહીને તેણે કહ્યું: 'સુંદરિ, હું આ પત્ની સાથે જીવી શકતો નથી, સીતે. એટલે, મનોહર, તેને છોડ દે.'
અનેકવિધવાક્યૈઃ સા બોધિતા નામુચત્તદા । કુપિતા દુઃખિતા ભાર્યા શશાપ જનકાત્મજામ્
એને અનેક રીતે સમજાવ્યા છતાં એણે એ સમયે છોડ્યું નહીં. ગુસ્સે અને દુઃખથી ભરેલી પત્નીએ જનકનંદિનીને શાપ આપ્યો.
યથા ત્વં પતિના સાર્ધં વિયોજયસિ મામિતઃ । તથા ત્વમપિ રામેણ વિયુક્તા ભવ ગર્ભિણી
જેમ તું મને મારા પતિથી અહીં અલગ કરે છે, એમ જ તું પણ ગર્ભવતી અવસ્થામાં રામથી વિયોગ પામજે.
ઇત્યુક્તવત્યાં તસ્યાં તુ દુઃખિતાયાં પુનઃ પુનઃ । પ્રાણા નિરગમન્દુઃખાત્પતિદુઃખેન પૂરિતાત્
એ દુઃખી સ્ત્રીએ વારંવાર આવું બોલતાં બોલતાં પતિના દુઃખથી ભરાઈને અંતે પ્રાણ ત્યાગ્યા.
રામં રામં સ્મરંત્યાશ્ચ વદંત્યાંશ્ચ પુનઃ પુનઃ । વિમાનમાગતં સુષ્ઠુ પક્ષિણી સ્વર્ગતા બભૌ
એ રામનું સ્મરણ કરતી અને વારંવાર નામ લેનારી સ્ત્રી માટે સુંદર વિમાન આવ્યું અને પંખીપત્ની સ્વર્ગે ગઈ એમ લાગી.
તસ્યાં મૃતાયાં દુઃખાર્તો ભર્તા તસ્યાઃ સ પક્ષિરાટ્ । પરમં ક્રોધમાપન્નો જાહ્નવ્યાં દુઃખિતોઽપતત્
એના મૃત્યુ પછી પંખીઓના રાજાએ, એના પતિએ, ભારે દુઃખમાં અને ભયંકર ગુસ્સામાં ભરાઈને જાહ્નવીમાં પડકી દીધો.
તથા ભવામિ રામસ્ય નગરે જનપૂરિતે । મદ્વાક્યાદિયમુદ્વિગ્ના વિયોગેન સુદુઃખિતા
એમ જ રામના લોકોથી ભરેલા શહેરમાં મારા શબ્દોથી એ ચિંતિત થશે અને વિયોગના દુઃખથી વ્યાકુળ રહેશે.
ઇત્યુક્ત્વા સ પપાતોદે જાહ્નવ્યા ભ્રમશોભિતે । દુઃખિતઃ કુપિતો ભીતસ્તદ્વિયોગેન કંપિતઃ
આવું કહીને એ દુઃખી, ગુસ્સે, ડરેલો અને વિયોગથી કંપતો પંખીરાજ જાહ્નવીની સુંદર ધારા માં પડી ગયો.
ક્રુદ્ધત્વાદ્દુઃખિતત્વાચ્ચ સીતાયા અપમાનનાત્ । અંત્યજત્વં પરં પ્રાપ્તો રજકઃ ક્રોધનાભિધઃ
ગુસ્સો, દુઃખ અને સીતાના અપમાનને કારણે ક્રોધન નામના ધોબીએ જીવનના અંતે અંત્યજ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરી.
યઃ ક્રોધાચ્ચ સ્વકાન્પ્રાણાન્મહતાં દુષ્ટમાચરન્ । સંત્યજેત્સ મૃતો યાતિ અંત્યજત્વં દ્વિજોત્તમઃ
જે માણસ ગુસ્સામાં આવીને મોટું પાપ કરે છે અને પોતે જીવ ત્યાગે છે, એ મૃત્યુ પછી અંત્યજ અવસ્થાને પામે છે, દ્વિજશ્રેષ્ઠ.
તજ્જાતં રજકોક્ત્યાસૌ નિંદિતા ચ વિયોગિતા । રજકસ્ય ચ શાપેન વિયુક્તા સા વનં ગતા
એ રીતે ધોબીના શબ્દોથી સીતાને નિંદા અને વિયોગ સહન કરવો પડ્યો; અને ધોબીના શાપથી એ વિયોગ પામી વનમાં ગઈ.
એતત્તે કથિતં વિપ્ર યત્તે પૃષ્ટં વિદેહજામ્ । પુનરત્ર પરં વૃત્તં શૃણુષ્વ નિગદામિ તત્
હે બ્રાહ્મણ, તું જે પુછ્યું હતું એ વિદેહકન્યા વિષે મેં તને કહ્યું. હવે આગળ જે બન્યું તે પણ સાંભળ, હું કહું છું.
સપ્તષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ 5.67 શેષ ઉવાચ। અથ સૌમિત્રિરાગત્ય જાનકીં નતવાન્મુહુઃ । પ્રેમગદ્ગદયા શંસન્વાચં રામપ્રણોદિતામ્
શેષ કહે છે: પછી સૌમિત્રીએ આવીને વારંવાર જાનકીને વંદન કર્યા અને પ્રેમથી ગદગદ થયેલી વાણીમાં રામનો સંદેશ આપ્યો.
સીતા સમાગતં દૃષ્ટ્વા લક્ષ્મણં વિનયાન્વિતમ્ । તન્મુખાદ્રામસંદેશં શ્રુત્વોવાચ વિલજ્જિતા
વિનયથી આવેલા લક્ષ્મણને જોઈને, સીતાએ તેમના મુખેથી રામનો સંદેશ સાંભળ્યા પછી, શરમાઈને બોલી.
સૌમિત્રે કથમાગચ્છે રામત્યક્તા મહાવને । તિષ્ઠામિ રામં સ્મરન્તી વાલ્મીકેરાશ્રમે ત્વહમ્
હે સૌમિત્રિ, રામે ત્યાગેલી હું આ વિશાળ વનમાં કેવી રીતે જઈ શકું? હું તો અહીં વાલ્મીકીના આશ્રમમાં રહીને રામનું સ્મરણ કરીશ.
તસ્યા મુખોદિતં વાક્યં શ્રુત્વા સૌમિત્રિરબ્રવીત્ । માતઃ પતિવ્રતે રામસ્ત્વામાકારયતે મુહુઃ
એના મુખેથી આવું વાક્ય સાંભળીને સૌમિત્રિએ કહ્યું: 'માતા, પતિવ્રતા રામ તને વારંવાર બોલાવે છે.'
પતિવ્રતા પતિકૃતં દોષં નાનયતે હૃદિ । તસ્માદાગચ્છ હિ મયા સ્થિત્વા સ્યંદન ઉત્તમે
પતિવ્રતા સ્ત્રી પતિના દોષને મનમાં રાખતી નથી. એટલે, મારી સાથે આવો અને ઉત્તમ રથ પર બેસો.
ઇત્યાદિ વચનં શ્રુત્વા જાનકી પતિદેવતા । મનોરોષં પરિત્યજ્ય તસ્થૌ સૌમિત્રિણા રથે
આવાં વચન સાંભળીને પતિને દેવતા માનનારી જાનકીએ મનનો રોષ છોડ્યો અને સૌમિત્રિ સાથે રથ પર ચડી.
તાપસીઃ સકલા નત્વા મુનીંશ્ચ નિગમોજ્જ્વલાન્ । રામં સ્મરંતી મનસા રથે સ્થિત્વાગમત્પુરીમ્
બધી તપસ્વિ સ્ત્રીઓ અને વેદોમાં નિપુણ ઋષિઓને વંદન કરીને, મનમાં રામનું સ્મરણ કરતી, તે રથ પર ચડીને શહેર તરફ ચાલતી થઈ.
ક્રમેણ નગરીં પ્રાપ્તા મહાર્હાભરણાન્વિતા । સરયૂં સરિતં પ્રાપ યત્ર રામઃ સ્વયં સ્થિતઃ
ધીરે ધીરે તે શહેરમાં પહોંચી, સુંદર આભૂષણોથી શોભાયમાન હતી, અને પછી સરયૂ નદી પાસે આવી, જ્યાં રામ પોતે હાજર હતા.
રથાદુત્તીર્ય લલિતા લક્ષ્મણેન સમન્વિતા । રામસ્ય પાદયોર્લગ્ના પતિવ્રતપરાયણા
લલિતા, લક્ષ્મણ સાથે, રથમાંથી નીચે ઉતરી અને પતિપ્રતિની પરાયણ બની, રામના પગે લગી.
રામસ્તામાગતાં દૃષ્ટ્વા જાનકીં પ્રેમવિહ્વલામ્ । સાધ્વિ ત્વયા સહેદાનીં કુર્વે યજ્ઞસમાપનમ્
રામે પ્રેમથી ભીની જાનકીને આવતી જોઈને કહ્યું: 'પવિત્ર સ્ત્રી, હવે તારી હાજરીમાં હું યજ્ઞ પૂર્ણ કરું છું.'
વાલ્મીકિં સા નમસ્કૃત્ય તથાન્યાન્વિપ્રસત્તમાન્ । જગામ માતૃપદયોઃ સન્નતિં કર્તુમુત્સુકા
તે વાલ્મીકી અને બીજા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને વંદન કરીને, ઉત્સુકતાથી પોતાની માતાઓના પગે વંદન કરવા ગઈ.
કૌશલ્યા તામથાયાંતીં વીરસૂં જાનકીં પ્રિયામ્ । આશીર્ભિરભિસંયુજ્ય યયૌ હર્ષમનેકધા
કૌશલ્યાએ પોતાના પ્રિય, વીરપુત્રની માતા, એવી જાનકી આવતી જોઈ, આશીર્વાદ આપી અને અનેક પ્રકારના આનંદથી ભરાઈ ગઈ.
કૈકેયીપદયોર્નમ્રાં વીક્ષ્ય વૈદેહપુત્રિકામ્ । ભર્ત્રા સહ ચિરં જીવ સપુત્રેત્યાશિષં વ્યધાત્
કૈકેયીએ વૈદેહીપુત્રીને પોતાના પગે નમતી જોઈ, અને આશીર્વાદ આપ્યો: 'પતિ અને પુત્રો સાથે લાંબું આયુષ્ય ભોગવી.'
સુમિત્રા સ્વપદેનમ્રાં વીક્ષ્ય વૈદેહપુત્રિકામ્ । આશિષં વ્યદધાત્તસ્યાઃ પુત્રપૌત્રપ્રદાયિનીમ્
સુમિત્રાએ પણ વૈદેહીપુત્રીને પોતાના પગે નમતી જોઈ, અને તેને પુત્ર અને પૌત્ર આપનારા આશીર્વાદ આપ્યા.
સીતા તાઃ સર્વતો નત્વા રામચંદ્ર પ્રિયા સતી । પરમં હર્ષમાપન્ના બભૂવ કિલ વાડવ
રામચંદ્રપ્રિય સીતાએ સર્વે સ્ત્રીઓને વંદન કરી, પરમ આનંદથી ભરાઈ, ખરેખર તેજસ્વી બની ગઈ, હે વૈડવ.
સમાગતાં વીક્ષ્ય પત્નીં રામચંદ્રસ્ય કુંભજઃ । સુવર્ણપત્નીં ધિક્કૃત્ય તામધાદ્ધર્મચારિણીમ્
રામચંદ્રની પત્નીને ફરી મળેલી જોઈ, અગસ્ત્યમુનિએ સોનાની પ્રતિમા-પત્નીને તિરસ્કાર કરી, અને ધર્મનિષ્ઠા સીતાને સ્વીકારી.