રઘુનાથ ઇતિ ખ્યાતિં ગમિષ્યતિ મહામનાઃ । તેષામનંતનામાનિ રામસ્ય બલિનઃ સખિ
એ મહાન મનવાળો, રઘુનાથ તરીકે પ્રસિદ્ધિ પામશે; રામના અનેક નામો છે, હે મિત્ર, એ બળવાન છે.
પદ્મકોશ ઇવ શોભનં મુખં । પંકજાભનયને સુદીર્ઘકે । ઉન્નતા પૃથુમનોહરા નસા । વલ્ગુસંગત મનોહરે ભ્રુવૌ
તેનું મુખ કમળની કળી જેવું સુંદર છે; આંખો લાંબી અને કમળ જેવી છે; નાક ઊંચી, પહોળી અને મનમોહક છે; ભ્રૂવાં સુંદર, સરસ રીતે જોડાયેલી અને આકર્ષક છે.
જાનુલંબિત મનોહરૌ ભુજૌ । કંબુશોભિગલકોઽતિહ્રસ્વકઃ । સત્કપાટતલવિસ્તૃતશ્રિકં । વક્ષ એતદમલં સલક્ષ્મકમ્
તેના હાથ લાંબા અને ઘૂંટણ સુધી પહોંચતા, મનોહર છે; ગળું શંખ જેવું તેજસ્વી અને ટૂંકો છે; છાતી પહોળી, સુંદર અને શુભ લક્ષણોથી યુક્ત, નિર્મળ અને તેજસ્વી છે.
શોભનોરુકટિશોભયા યુતં । જાનુયુગ્મમમલં સ્વસેવિતમ્ । પાદપદ્મમખિલૈર્નિજૈઃ સદા । સેવિતં રઘુપતિં સુશોભનમ્
તેના જાંઘ અને કટિ સુંદરતાથી યુક્ત છે; ઘૂંટણની જોડી નિર્મળ અને સ્વરૂપે સુંદર છે; કમળ જેવાં પગ, પોતાના સેવકો દ્વારા હંમેશા પૂજાય છે—એવો તેજસ્વી રઘુપતિ છે.
એતદ્રૂપધરો રામો મયા કિં તુ સ વર્ણ્યતે । શતાનનોપિ નો યાતિ પક્ષિણઃ કિમુ માદૃશાઃ
રામજીનું એવું રૂપ છે કે, હું એનું વર્ણન કેવી રીતે કરી શકું? હજારો માથાવાળો પણ એ સુધી પહોંચી શકતો નથી, તો પછી અમારા જેવા પંખીઓ કેવી રીતે કહી શકે?
યદ્રૂપં વીક્ષ્ય લલિતા મનોહરવપુર્ધરા । લક્ષ્મીર્મુમોહ ભુવિકા વર્તતે યા ન મોહતિ
એવું રૂપ જોઈને, જે સુંદરતા અને આકર્ષણથી ભરપૂર છે, એ લક્ષ્મીજી પણ મોહિત થઈ ગઈ—જેઓ પૃથ્વી પર ક્યારેય મોહમાં પડતી નથી.
મહાબલો મહાવીર્યો મહામોહનરૂપધૃક્ । કિં વર્ણયામિ શ્રીરામં સર્વૈશ્વર્યગુણાન્વિતમ્
એ મહાન બળવાન છે, મહાન પરાક્રમી છે અને અતિમોહક રૂપ ધરાવે છે. એવા સર્વ ગુણોથી યુક્ત શ્રીરામજીનું વર્ણન હું કેવી રીતે કરી શકું?
ધન્યા સા જાનકીદેવી મહામોહનરૂપધૃક્ । રંસ્યતે યેન સહિતા વર્ષાણામયુતં મુદા
જાનકીદેવી ખરેખર ધન્ય છે, કારણ કે એ અતિમોહક રૂપ ધરાવનાર સાથે દસ હજાર વર્ષ સુધી આનંદથી વિતાવશે.
ત્વં કાસિ કિં તુ નામાસિ બત સુંદરિ યત્તુ મામ્ । પરિપૃચ્છસિ વૈદગ્ધ્યાદ્રામકીર્તનમાદરાત્
સુંદરિ, તું કોણ છે અને તુંનું નામ શું છે? તું એટલી કુશળતાથી અને ઉત્સાહથી મને રામજીના ગુણગાન વિશે પૂછે છે.
એતદ્વાક્યં સમાકર્ણ્ય જાનકી પક્ષિણોર્યુગમ્ । ઉવાચ જન્મલલિતં શંસંતી સ્વસ્ય મોહનમ્
આવાં વચનો સાંભળી, જાનકીદેવી એ પંખીઓના જોડી સાથે પોતાનો ઉદ્ભવ અને પોતાને મોહમાં પાડનાર કારણ કહીને વાત કરી.
યા ત્વયા જાનકી પ્રોક્તા સાહં જનકપુત્રિકા । સ રામો માં યદાભ્યેત્ય પ્રાપ્સ્યતે સુમનોહરઃ
જેણે તને જાનકી કહી, એ હું જ છું—જનકની દીકરી. એ અતિમનોહર રામજી આવશે અને મને પ્રાપ્ત કરશે.
તદા વાં મોચયામ્યદ્ધાનાન્યથા વાક્યલોભિતા । લાલયામિ સુખેનાસ્તાં મદ્ગેહે મધુરાક્ષરૌ
પછી હું નિશ્ચિતપણે તમે બંનેને મુક્ત કરી દઈશ, અથવા તો તમારા મીઠા વચનોમાં આવીને, એને મારા ઘરે આનંદથી રાખીશ, મીઠા અવાજવાળા.
ઇત્યુક્તં તત્સમાકર્ણ્ય વેપતુર્ભયતાં ગતૌ । પરસ્પરં પ્રક્ષુભિતૌ જાનકીમિત્યવોચતામ્
જ્યારે એમ કહ્યું અને એણે સાંભળ્યું, ત્યારે પંખીઓ ભયથી કાંપવા લાગ્યા; બંને ગભરાઈને મળીને જાનકીદેવીને કહ્યું.
વયં વૈ પક્ષિણઃ સાધ્વિ વનસ્થા વૃક્ષગોચરાઃ । પરિભ્રમામ સર્વત્ર નો સુખં નો ભવેદ્ગૃહે
અમારે તો પંખીઓ છીએ, હે સદ્ગુણવતી, જંગલમાં વૃક્ષો પર રહેતા. અમે બધે ફરીએ છીએ—ઘરમાં અમને સુખ નથી મળતું.
અંતર્વત્ની સ્વકે સ્થાને ગત્વા સંસૂય પુત્રકાન્ । ત્વત્સ્થાનમાગમિષ્યામિ સત્યં મે હ્યુદિતં વચઃ
મારી સાથી પોતાના સ્થાને રહીને સંતાનને જન્મ આપે, પછી હું તારા ઘરે આવીશ—મારા વચન સાચા છે.
એવં પ્રોક્તા તયા સા તુ ન મુમોચ શુકીં સ્વયમ્ । તદાપતિસ્તાં પ્રોવાચ વિનીતવદનુત્સુકઃ
એમ છતાં, એણે સ્ત્રી પંખીને છોડ્યું નહીં; ત્યારે એનો પતિ, વિનમ્ર અને ઉત્સુક થઈ, એને કહ્યું.
સીતે મુંચ કથં ભાર્યાં રક્ષસે મે મનોહરીમ્ । આવાં ગચ્છાવ વિપિને વિચરાવઃ સુખં વને
હે સીતાજી, મારી પ્રિય પત્નીને છોડો—તમે એને કેવી રીતે બંધનમાં રાખી શકો? અમે બંને જંગલમાં જઈએ અને આનંદથી ફરીએ.
અંતર્વત્ની તુ વર્તેત ભાર્યા મમ મનોરમા । તસ્યાઃ પ્રસૂતિં કૃત્વા ત્વામાગમિષ્યામિ શોભને
મારી મનમોહક પત્ની ત્યાં રહીને સંતાનને જન્મ આપે, પછી, હે સુંદરે, હું તારી પાસે આવીશ.
ઇત્યુક્તા નિજગાદેમં સુખં ગચ્છ મહામતે । એતાં રક્ષામિ સુખિનીં મત્પાર્શ્વે પ્રિયકારિણીમ્
એવું સાંભળી, એણે કહ્યું: 'હે બુદ્ધિશાળી, તું આનંદથી જા; હું એને મારી પાસે સુખી અને સુરક્ષિત રાખીશ, પ્રેમથી સેવા કરીશ.'
ઇત્યુક્તો દુઃખિતઃ પક્ષી તામૂચે કરુણાન્વિતઃ । યોગિભિઃ પ્રોચ્યતે યદ્વૈ તદ્વચસ્તથ્યમેવ હિ
આવી રીતે કહેવામાં આવ્યું ત્યારે, દુઃખી પંખીએ દયાથી કહ્યું: 'યોગીઓ જે કહે છે, એ ખરેખર સાચું છે.'
ન વક્તવ્યં ન વક્તવ્યં મૌનમાશ્રિત્ય તિષ્ઠતામ્ । નોચેત્સ વાક્યદોષેણ પ્રાપ્નોત્યાલાનમુન્મદઃ
'કોઈએ બોલવું નહીં, કોઈએ બોલવું નહીં—મૌન રાખવું જોઈએ; નહિંતર, વચનના દોષથી, મૂર્ખ માણસ બંધનમાં ફસાઈ જાય છે.'
વયં ચેદત્ર વાક્યં નાકરિષ્યામ નગોપરિ । બંધનં કથમાવાં સ્યાત્તસ્માન્મૌનં સમાચરેત્
'જો આપણે અહીં પર્વત પર આ વચન ન બોલ્યા હોત, તો આ બંધન કેમ આવે? એટલે મૌન રાખવું જોઈએ.'
ઇત્યુક્ત્વા તાં પ્રત્યુવાચ નાહં જીવામિ સુંદરિ । એતયા ભાર્યયા સીતે તસ્માન્મુંચ મનોહરે
આવું કહીને તેણે કહ્યું: 'સુંદરિ, હું આ પત્ની સાથે જીવી શકતો નથી, સીતે. એટલે, મનોહર, તેને છોડ દે.'
અનેકવિધવાક્યૈઃ સા બોધિતા નામુચત્તદા । કુપિતા દુઃખિતા ભાર્યા શશાપ જનકાત્મજામ્
એને અનેક રીતે સમજાવ્યા છતાં એણે એ સમયે છોડ્યું નહીં. ગુસ્સે અને દુઃખથી ભરેલી પત્નીએ જનકનંદિનીને શાપ આપ્યો.
યથા ત્વં પતિના સાર્ધં વિયોજયસિ મામિતઃ । તથા ત્વમપિ રામેણ વિયુક્તા ભવ ગર્ભિણી
જેમ તું મને મારા પતિથી અહીં અલગ કરે છે, એમ જ તું પણ ગર્ભવતી અવસ્થામાં રામથી વિયોગ પામજે.
ઇત્યુક્તવત્યાં તસ્યાં તુ દુઃખિતાયાં પુનઃ પુનઃ । પ્રાણા નિરગમન્દુઃખાત્પતિદુઃખેન પૂરિતાત્
એ દુઃખી સ્ત્રીએ વારંવાર આવું બોલતાં બોલતાં પતિના દુઃખથી ભરાઈને અંતે પ્રાણ ત્યાગ્યા.
રામં રામં સ્મરંત્યાશ્ચ વદંત્યાંશ્ચ પુનઃ પુનઃ । વિમાનમાગતં સુષ્ઠુ પક્ષિણી સ્વર્ગતા બભૌ
એ રામનું સ્મરણ કરતી અને વારંવાર નામ લેનારી સ્ત્રી માટે સુંદર વિમાન આવ્યું અને પંખીપત્ની સ્વર્ગે ગઈ એમ લાગી.
તસ્યાં મૃતાયાં દુઃખાર્તો ભર્તા તસ્યાઃ સ પક્ષિરાટ્ । પરમં ક્રોધમાપન્નો જાહ્નવ્યાં દુઃખિતોઽપતત્
એના મૃત્યુ પછી પંખીઓના રાજાએ, એના પતિએ, ભારે દુઃખમાં અને ભયંકર ગુસ્સામાં ભરાઈને જાહ્નવીમાં પડકી દીધો.
તથા ભવામિ રામસ્ય નગરે જનપૂરિતે । મદ્વાક્યાદિયમુદ્વિગ્ના વિયોગેન સુદુઃખિતા
એમ જ રામના લોકોથી ભરેલા શહેરમાં મારા શબ્દોથી એ ચિંતિત થશે અને વિયોગના દુઃખથી વ્યાકુળ રહેશે.
ઇત્યુક્ત્વા સ પપાતોદે જાહ્નવ્યા ભ્રમશોભિતે । દુઃખિતઃ કુપિતો ભીતસ્તદ્વિયોગેન કંપિતઃ
આવું કહીને એ દુઃખી, ગુસ્સે, ડરેલો અને વિયોગથી કંપતો પંખીરાજ જાહ્નવીની સુંદર ધારા માં પડી ગયો.