એવં કોલાહલે વૃત્તે સુરથો નામ ભૂમિપઃ । સ્વસુતૈઃ સૈનિકૈશ્ચાથ વૃતઃ પ્રાયાદ્રણાંગણે
આવી ગાંડો ગૂંજન વચ્ચે, રાજા સુરથ પોતાના પુત્રો અને સૈનિકો સાથે યુદ્ધમેદાન તરફ આગળ વધ્યો.
ગજૈરથૈર્હયૈઃ પત્તિવ્રજૈઃ પૂર્ણાં તુ મેદિનીમ્ । કુર્વન્સમુદ્રઇવ તાં પ્લાવયન્દદૃશે ભટૈઃ
હાથી, રથ, ઘોડા અને પગદળોથી ધરતી ભરાઈ ગઈ, જાણે વીરોથી ભરેલો મહાસાગર વહેતો હોય એમ લાગતું હતું.
શંખનાદેન સંઘુષ્ટં જયનાદૈસ્તથૈવ ચ । વીક્ષ્ય તં પ્રધનોદ્યુક્તં સુમતિં પ્રાહ ભૂમિપઃ
શંખના ધ્વનિ અને વિજયના નાદથી મેદાન ગુંજી ઉઠ્યું; મુખ્ય યુદ્ધ માટે તૈયાર થયેલા સુરથને જોઈ રાજાએ સુમતિને કહ્યું.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। એષ રાજા સમાયાતો મહાસૈન્યપરીવૃતઃ । અત્ર યત્કૃત્યમસ્માકં તદ્વદસ્વ મહામતે
શત્રુઘ્ને કહ્યું: જુઓ, રાજા વિશાળ સેના સાથે આવી રહ્યો છે; હે વિદ્વાન, હવે આ સ્થિતિમાં આપણું કરવું શું, એ કહો.
સુમતિરુવાચ। યોદ્ધવ્યમત્ર બહુભિર્વીરૈ રણવિશારદૈઃ । પુષ્કલાદિભિરત્યુગ્રૈઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદૈઃ
સુમતિએ કહ્યું: અહીં પુષ્કલ અને બીજા અનેક યુદ્ધવિદ્વાન, બલવાન અને બધા શસ્ત્ર-અસ્ત્રમાં પારંગત વીરોએ યુદ્ધ કરવું જોઈએ.
રાજ્ઞા સહ સમીરસ્ય પુત્રઃ પરમશૌર્યવાન્ । યુદ્ધં કરોતુ સુબલઃ પરયુદ્ધવિશારદઃ
પવનપુત્ર, જે અતિશય પરાક્રમી છે, એ રાજા સાથે રહી, બલવાન અને યુદ્ધકલા જાણનારો બનીને યુદ્ધ કરે.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ બ્રૂતે મહામાત્યો યાવત્તાવન્નૃપાત્મજાઃ । રણાંગણે ધનૂંષ્યદ્ધા સ્ફારયામાસુરુદ્ધતાઃ
શેષે કહ્યું: મહામંત્રી આવું બોલી રહ્યો હતો, એ જ સમયે રાજકુમારો યુદ્ધમેદાનમાં પોતાના ધનુષ્ય ખેંચી જોરથી તાણવા લાગ્યા.
તાન્વીક્ષ્ય યોધાઃ સુબલાઃ પુષ્કલાદ્યા રણોત્કટાઃ । અભિજગ્મુઃ સ્યંદનૈઃ સ્વૈર્ધનુર્બાણકરા મતાઃ
એમને જોઈને પુષ્કલ અને બીજા બલવાન, યુદ્ધ માટે તત્પર યોદ્ધાઓ પોતાના રથમાં ધનુષ્ય-બાણ સાથે આગળ વધ્યા.
ચંપકેન મહાવીરઃ પુષ્કલઃ પરમાસ્ત્રવિત્ । દ્વૈરથેનૈવ યુયુધે મહાવીરેણ શાલિના
પુષ્કલ, જે મહાવીર અને શ્રેષ્ઠ અસ્ત્રજ્ઞ છે, એ ચંપક સાથે મળીને મહાવીર શાલિન સાથે એકલ યુદ્ધ કરવા લાગ્યો.
મોહકં યોધયામાસ જાનકિઃ સ કુશધ્વજઃ । રિપુંજયેન વિમલો દુર્વારેણ સુબાહુકઃ
કુશધ્વજ, જે જાનકીપુત્ર છે, એ મોહક સાથે લડ્યો; વિમલાએ રિપુંજયને અને સુબાહુકે દુર્વારને સામો લીધો.
પ્રતાપિના પ્રતાપાગ્ર્યો બલમોદેન ચાંગદઃ । હર્યક્ષેણ નીલરત્નઃ સહદેવેન સત્યવાન્
અંગદ, પરાક્રમમાં શ્રેષ્ઠ, એ પ્રતિપિન અને બલમોદ સાથે લડ્યો; નિલરત્ને હર્યક્ષ સાથે અને સત્યવાને સહદેવ સાથે યુદ્ધ કર્યું.
રાજા વીરમણિર્ભૂરિ દેવેન યુયુધે બલી । અસુતાપેન ચોગ્રાશ્વો યુયુધે બલસંયુતઃ
રાજા વીરમણિ, બલશાળી, એ ભૂરિદેવ સાથે યુદ્ધ કર્યો; ઉગ્રાશ્વે બલપૂર્વક અસુતાપ સામે લડાઈ કરી.
દ્વૈરથં તુ મહદ્યુદ્ધમકુર્વન્યુદ્ધકોવિદાઃ । સર્વે શસ્ત્રાસ્ત્રકુશલાઃ સર્વે યુદ્ધવિશારદાઃ
બધા યુદ્ધવિદ્વાન, શસ્ત્ર-અસ્ત્રમાં કુશળ, એકલ-એકલ મહાયુદ્ધ કરવા લાગ્યા અને યુદ્ધકૌશલ્ય દર્શાવ્યું.
એવં પ્રવૃત્તે સંગ્રામે સુરથસ્ય સુતૈસ્તદા । અત્યંતં કદનં તત્ર બભૂવ મુનિસત્તમ
આ રીતે સુરથના પુત્રો સાથે યુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારે, હે મહાન મુનિ, ત્યાં ભારે સંહાર થયો.
પુષ્કલશ્ચંપકં પ્રાહ કિં નામાસિ નૃપાત્મજ । ધન્યોસિ યો મયા સાર્ધં રણમધ્યમુપેયિવાન્
પુષ્કલએ ચંપકને પૂછ્યું: 'રાજકુમાર, તારું નામ શું છે? તું ખરેખર ધન્ય છે, જે મારી સાથે યુદ્ધના મેદાનમાં આવી ગયો છે.'
ઇદાનીં તિષ્ઠ કિં યાસિ કથં તે જીવિતં ભવેત્ । એહિ યુદ્ધં મયા સાર્ધં સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદ
હવે ઊભો રહીને લડ—એમ કેમ ભાગે છે? તું જીવતો કેમ રહીશ? આવ, મારા સાથે યુદ્ધ કર, કેમ કે તું તો બધાં શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોમાં પારંગત છે.
ઇત્યભિવ્યાહૃતં તસ્ય શ્રુત્વા રાજાત્મજો બલી । જગાદ પુષ્કલં વીરો મેઘગંભીરયા ગિરા
આવું પુષ્કલના મોઢેથી સાંભળીને, તે શક્તિશાળી રાજકુમારે મેઘ જેવી ગાંભીર્યભરી અવાજે પુષ્કલને જવાબ આપ્યો.
ચંપક ઉવાચ। ન નામ્ના ન કુલેનેદં યુદ્ધમત્ર ભવિષ્યતિ । તથાપિ તવ વક્ષ્યેઽહં સ્વનામબલપૂર્વકમ્
ચંપકે કહ્યું: 'અહીં યુદ્ધ નામ કે વંશ પરથી થતું નથી. છતાં, હું તને મારું નામ અને બળ કહીશ.'
મમ માતા રાઘવેશો મત્પિતા રાઘવઃ સ્મૃતઃ । મમ બંધૂ રામચંદ્ર સ્વઃજનો મમ રાઘવઃ
મારી માતા રાઘવની ભક્ત છે, પિતા પણ રાઘવ તરીકે ઓળખાય છે, મારા બંધુ રામચંદ્ર છે અને મારા પોતાના લોકો પણ રાઘવ છે.
મન્નામ રામદાસશ્ચ સદા રામસ્ય સેવકઃ । તારયિષ્યતિ માં યુદ્ધે રામો ભક્તકૃપાકરઃ
મારું નામ રામદાસ છે, હું સદા રામનો સેવક છું. રામ, જે ભક્તો પર કૃપાળુ છે, તે મને યુદ્ધમાં બચાવશે.
લોકાનાં મતમાસ્થાય પ્રબ્રવીમિ તવાધુના । સુરથસ્ય સુતશ્ચાહં માતા વીરવતીમમ
જગતની માન્યતા પ્રમાણે હું તને હવે કહું છું: હું સુરથનો પુત્ર છું અને મારી માતા વીરવતી છે.
મન્નામયો મધૌ સર્વાઞ્છોભનાન્વિદધાતિ વૈ । મધુપાયંરસાવા સંત્યજંતિ મધુમોહિતાઃ
મારું નામ મધૌ છે; એ સર્વેને શુભ ફળ આપે છે. જેમ મધમાં મોહિત થયેલા લોકો મધપાન પણ છોડે છે.
વર્ણેન સ્વર્ણસદૃશો મધ્યે લિંગવપુર્ધરઃ । તદાખ્યયાભિધાં વીર જાનીહિ મમ મોહિનીમ્
મારો રંગ સોનાની જેમ છે અને હું પુરુષ સ્વરૂપ ધરાવું છું. એ નામથી, હે વીર, તું મારી મોહક ઓળખ જાણ.
યુધ્યસ્વ બાણૈઃ પ્રધનેન કો જેતું હિ માં ક્ષમઃ । ઇદાનીં દર્શયિષ્યામિ સ્વપરાક્રમમદ્ભુતમ્
શરોથી યુદ્ધ કર—કોણ મને જીતે એવી ક્ષમતા ધરાવે છે? હવે હું તને મારું અદ્ભુત પરાક્રમ બતાવીશ.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ શ્રુત્વા મહદ્વાક્યં પુષ્કલો હૃદિ તોષિતઃ । તં દુર્જયં મન્યમાનઃ શરાન્મુંચન્રણેઽભવત્
શેષે કહ્યું: આ મહાન વચન સાંભળીને પુષ્કલના હૃદયમાં આનંદ થયો. તેને અજય માનીને તેણે યુદ્ધમાં શરો છોડવા શરૂ કર્યા.
શરસંઘં પ્રમુંચંતં કોટિધા પુષ્કલં યયૌ । ચંપકઃ કોપસંયુક્તો ધનુઃ સજ્યમથાકરોત્
પુષ્કલે અનગણિત શરોની વર્ષા કરી, ત્યારે ચંપક ગુસ્સાથી ભરાઈ પોતાનું ધનુષ્ય તણ્યું.
મુમોચ નિશિતાન્બાણાન્વૈરિવૃંદવિદારણાન્ । સ્વનામચિહ્નિતાન્સ્વર્ણપુંખભાગસમન્વિતાન્
તેણે તીક્ષ્ણ શરો છોડ્યા, જે દુશ્મનોની પંક્તિઓ ચીરી નાખતા, પોતાના નામના ચિહ્નવાળા અને સોનાની પાંખવાળા હતાં.
તાંશ્ચિચ્છેદ મહાવીરઃ પુષ્કલઃ પ્રધનાંગણે । શરાંધકારં સર્વત્ર મુંચન્બાણાઞ્છિલાશિતાન્
મહાવીર પુષ્કલે યુદ્ધના મેદાનમાં એ શરો કાપી નાખ્યા અને ચારે બાજુ પથ્થરનાં ટોચાવાળા શરો છોડતાં અંધકાર ફેલાવ્યો.
સ્વબાણચ્છેદનં દૃષ્ટ્વા કૃતં વીરેણ ચંપકઃ । આહ્વયામાસ બલિનં પુષ્કલં કોપપૂરિતઃ
પોતાના શરો વીર પુષ્કલ દ્વારા કાપાતા જોઈને, ચંપક ગુસ્સાથી ભરાઈને પુષ્કલને લલકારવા લાગ્યો.
મા પ્રયાહિ રણં ત્યક્ત્વેતિ બ્રુવન્સમરે પુનઃ । પુષ્કલં હૃદયે બાણૈર્વિવ્યાધ દશભિસ્ત્વરન્
'યુદ્ધ છોડીને જતો નહીં,' એમ ફરીથી યુદ્ધમાં બોલી, તેણે ઝડપથી દસ શરો પુષ્કલના હૃદયમાં ઘુસી માર્યા.