યસ્યાં મૃતાઃ કીટપતંગભૃંગાઃ પશ્વાદયો વા સુરયોનયો વા । સ્વકર્મસંભોગસુખં વિહાય ગચ્છંતિ કૈલાસમતીતદુઃખાઃ
જ્યાં જીવ કે જીવજંતુ, પતંગિયા, ભમરા, પશુ કે દેવયોનિવાળા પણ મૃત્યુ પામે, તો પોતાના કર્મફળના સુખને છોડી, તમામ દુઃખોથી મુક્ત થઈ, કૈલાસ પામે છે.
મણિકર્ણિર્યત્ર તીર્થં યસ્યામુત્તરવાહિની । કરોતિ સંસૃતેર્બંધચ્છેદં પાપકૃતામપિ
જ્યાં મણિકર્ણિકા તીર્થ છે અને નદી ઉત્તર તરફ વહે છે, ત્યાં પાપી માટે પણ સંસારના બંધન તૂટી જાય છે.
કપર્દિનઃ કુંડલિનઃ સર્પભૂષાધરાવરાઃ । ગજચર્મપરીધાના વસંતિ ગતદુઃખકાઃ
ત્યાં જટાવાળા, વાળ વણેલા, સાપના આભૂષણ ધારણ કરનાર, હાથીના ચામડાં પહેરનાર, દુઃખથી મુક્ત એવા મહાત્માઓ વસે છે.
કાલભૈરવનામાત્ર કરોતિ યમશાસનમ્ । ન કરોતિ નૃણાં વાર્તાં યમો દંડધરઃ પ્રભુઃ
માત્ર કાળભૈરવનું નામ લેવાથી યમરાજના આદેશ અમાન્ય થઈ જાય છે; દંડધારી યમરાજ મનુષ્યોના વિષયમાં કંઈ કરે જ નહીં.
એતાદૃશી મયા દૃષ્ટા કાશી વિશ્વેશ્વરાંકિતા । અનેકાન્યપિ તીર્થાનિ મયા દૃષ્ટાનિ ભૂમિપ
એવી કાશી, જે વિશ્વેશ્વરથી ચિહ્નિત છે, મેં જોઈ છે; અને હે રાજા, મેં ઘણા બીજા તીર્થો પણ જોયાં છે.
પરમેકં મહચ્ચિત્રં યદ્દૃષ્ટં નીલપર્વતે । પુરુષોત્તમસાન્નિધ્યે તન્ન ક્વાપ્યક્ષિગોચરમ્
પણ એક સર્વોત્તમ, અદભુત તીર્થ મેં નીલ પર્વત પર પુરુષોત્તમની ઉપસ્થિતિમાં જોયું છે, જે બીજે ક્યાંય દેખાતું નથી.
શેષ ઉવાચ। તચ્છ્રુત્વા ભાષિતં તસ્ય સુરથસ્યાંગદાનનાત્ । સજ્જીભૂતા રણે સર્વે રથસ્થા રણકોવિદાઃ
શેષે કહ્યું: સુરથના દૃઢ ચહેરાથી બોલેલા શબ્દો સાંભળીને, રથ પર ઊભેલા બધા યુદ્ધવિદ્વાન યોદ્ધાઓ યુદ્ધ માટે તૈયાર થઈ ગયા.
પટહાનાં નિનાદોઽભૂદ્ભેરીનાદસ્તથૈવ ચ । વીરાણાં ગર્જનાનાદાઃ પ્રાદુર્ભૂતા રણાંગણે
પટાહ અને ભેરીના ગર્જન સાથે, વીરોએ પણ યુદ્ધમેદાનમાં જોરદાર લલકારો કર્યા.
રથચીત્કારશબ્દેન ગજાનાં બૃંહિતેન ચ । વ્યાપ્તં તત્સકલં વિશ્વં દિવં યાતો મહારવઃ
રથના ચકરાંની અવાજ અને હાથીઓના ગર્જનથી આખું જગત ગુંજી ઉઠ્યું, એ મહા ધ્વનિ આકાશ સુધી પહોંચી ગયો.
રણોત્સાહેન સંયુક્તા વીરા રણવિશારદાઃ । કુર્વંતિ વિવિધાન્નાદાન્કાતરસ્ય ભયંકરાન્
યુદ્ધમાં નિપુણ અને ઉત્સાહી વીરોએ અનેક પ્રકારના ભયાનક અવાજો કર્યા, જેથી ડરપોકના દિલમાં ભય ઉત્પન્ન થાય.
એવં કોલાહલે વૃત્તે સુરથો નામ ભૂમિપઃ । સ્વસુતૈઃ સૈનિકૈશ્ચાથ વૃતઃ પ્રાયાદ્રણાંગણે
આવી ગાંડો ગૂંજન વચ્ચે, રાજા સુરથ પોતાના પુત્રો અને સૈનિકો સાથે યુદ્ધમેદાન તરફ આગળ વધ્યો.
ગજૈરથૈર્હયૈઃ પત્તિવ્રજૈઃ પૂર્ણાં તુ મેદિનીમ્ । કુર્વન્સમુદ્રઇવ તાં પ્લાવયન્દદૃશે ભટૈઃ
હાથી, રથ, ઘોડા અને પગદળોથી ધરતી ભરાઈ ગઈ, જાણે વીરોથી ભરેલો મહાસાગર વહેતો હોય એમ લાગતું હતું.
શંખનાદેન સંઘુષ્ટં જયનાદૈસ્તથૈવ ચ । વીક્ષ્ય તં પ્રધનોદ્યુક્તં સુમતિં પ્રાહ ભૂમિપઃ
શંખના ધ્વનિ અને વિજયના નાદથી મેદાન ગુંજી ઉઠ્યું; મુખ્ય યુદ્ધ માટે તૈયાર થયેલા સુરથને જોઈ રાજાએ સુમતિને કહ્યું.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। એષ રાજા સમાયાતો મહાસૈન્યપરીવૃતઃ । અત્ર યત્કૃત્યમસ્માકં તદ્વદસ્વ મહામતે
શત્રુઘ્ને કહ્યું: જુઓ, રાજા વિશાળ સેના સાથે આવી રહ્યો છે; હે વિદ્વાન, હવે આ સ્થિતિમાં આપણું કરવું શું, એ કહો.
સુમતિરુવાચ। યોદ્ધવ્યમત્ર બહુભિર્વીરૈ રણવિશારદૈઃ । પુષ્કલાદિભિરત્યુગ્રૈઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદૈઃ
સુમતિએ કહ્યું: અહીં પુષ્કલ અને બીજા અનેક યુદ્ધવિદ્વાન, બલવાન અને બધા શસ્ત્ર-અસ્ત્રમાં પારંગત વીરોએ યુદ્ધ કરવું જોઈએ.
રાજ્ઞા સહ સમીરસ્ય પુત્રઃ પરમશૌર્યવાન્ । યુદ્ધં કરોતુ સુબલઃ પરયુદ્ધવિશારદઃ
પવનપુત્ર, જે અતિશય પરાક્રમી છે, એ રાજા સાથે રહી, બલવાન અને યુદ્ધકલા જાણનારો બનીને યુદ્ધ કરે.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ બ્રૂતે મહામાત્યો યાવત્તાવન્નૃપાત્મજાઃ । રણાંગણે ધનૂંષ્યદ્ધા સ્ફારયામાસુરુદ્ધતાઃ
શેષે કહ્યું: મહામંત્રી આવું બોલી રહ્યો હતો, એ જ સમયે રાજકુમારો યુદ્ધમેદાનમાં પોતાના ધનુષ્ય ખેંચી જોરથી તાણવા લાગ્યા.
તાન્વીક્ષ્ય યોધાઃ સુબલાઃ પુષ્કલાદ્યા રણોત્કટાઃ । અભિજગ્મુઃ સ્યંદનૈઃ સ્વૈર્ધનુર્બાણકરા મતાઃ
એમને જોઈને પુષ્કલ અને બીજા બલવાન, યુદ્ધ માટે તત્પર યોદ્ધાઓ પોતાના રથમાં ધનુષ્ય-બાણ સાથે આગળ વધ્યા.
ચંપકેન મહાવીરઃ પુષ્કલઃ પરમાસ્ત્રવિત્ । દ્વૈરથેનૈવ યુયુધે મહાવીરેણ શાલિના
પુષ્કલ, જે મહાવીર અને શ્રેષ્ઠ અસ્ત્રજ્ઞ છે, એ ચંપક સાથે મળીને મહાવીર શાલિન સાથે એકલ યુદ્ધ કરવા લાગ્યો.
મોહકં યોધયામાસ જાનકિઃ સ કુશધ્વજઃ । રિપુંજયેન વિમલો દુર્વારેણ સુબાહુકઃ
કુશધ્વજ, જે જાનકીપુત્ર છે, એ મોહક સાથે લડ્યો; વિમલાએ રિપુંજયને અને સુબાહુકે દુર્વારને સામો લીધો.
પ્રતાપિના પ્રતાપાગ્ર્યો બલમોદેન ચાંગદઃ । હર્યક્ષેણ નીલરત્નઃ સહદેવેન સત્યવાન્
અંગદ, પરાક્રમમાં શ્રેષ્ઠ, એ પ્રતિપિન અને બલમોદ સાથે લડ્યો; નિલરત્ને હર્યક્ષ સાથે અને સત્યવાને સહદેવ સાથે યુદ્ધ કર્યું.
રાજા વીરમણિર્ભૂરિ દેવેન યુયુધે બલી । અસુતાપેન ચોગ્રાશ્વો યુયુધે બલસંયુતઃ
રાજા વીરમણિ, બલશાળી, એ ભૂરિદેવ સાથે યુદ્ધ કર્યો; ઉગ્રાશ્વે બલપૂર્વક અસુતાપ સામે લડાઈ કરી.
દ્વૈરથં તુ મહદ્યુદ્ધમકુર્વન્યુદ્ધકોવિદાઃ । સર્વે શસ્ત્રાસ્ત્રકુશલાઃ સર્વે યુદ્ધવિશારદાઃ
બધા યુદ્ધવિદ્વાન, શસ્ત્ર-અસ્ત્રમાં કુશળ, એકલ-એકલ મહાયુદ્ધ કરવા લાગ્યા અને યુદ્ધકૌશલ્ય દર્શાવ્યું.
એવં પ્રવૃત્તે સંગ્રામે સુરથસ્ય સુતૈસ્તદા । અત્યંતં કદનં તત્ર બભૂવ મુનિસત્તમ
આ રીતે સુરથના પુત્રો સાથે યુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારે, હે મહાન મુનિ, ત્યાં ભારે સંહાર થયો.
પુષ્કલશ્ચંપકં પ્રાહ કિં નામાસિ નૃપાત્મજ । ધન્યોસિ યો મયા સાર્ધં રણમધ્યમુપેયિવાન્
પુષ્કલએ ચંપકને પૂછ્યું: 'રાજકુમાર, તારું નામ શું છે? તું ખરેખર ધન્ય છે, જે મારી સાથે યુદ્ધના મેદાનમાં આવી ગયો છે.'
ઇદાનીં તિષ્ઠ કિં યાસિ કથં તે જીવિતં ભવેત્ । એહિ યુદ્ધં મયા સાર્ધં સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદ
હવે ઊભો રહીને લડ—એમ કેમ ભાગે છે? તું જીવતો કેમ રહીશ? આવ, મારા સાથે યુદ્ધ કર, કેમ કે તું તો બધાં શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોમાં પારંગત છે.
ઇત્યભિવ્યાહૃતં તસ્ય શ્રુત્વા રાજાત્મજો બલી । જગાદ પુષ્કલં વીરો મેઘગંભીરયા ગિરા
આવું પુષ્કલના મોઢેથી સાંભળીને, તે શક્તિશાળી રાજકુમારે મેઘ જેવી ગાંભીર્યભરી અવાજે પુષ્કલને જવાબ આપ્યો.
ચંપક ઉવાચ। ન નામ્ના ન કુલેનેદં યુદ્ધમત્ર ભવિષ્યતિ । તથાપિ તવ વક્ષ્યેઽહં સ્વનામબલપૂર્વકમ્
ચંપકે કહ્યું: 'અહીં યુદ્ધ નામ કે વંશ પરથી થતું નથી. છતાં, હું તને મારું નામ અને બળ કહીશ.'
મમ માતા રાઘવેશો મત્પિતા રાઘવઃ સ્મૃતઃ । મમ બંધૂ રામચંદ્ર સ્વઃજનો મમ રાઘવઃ
મારી માતા રાઘવની ભક્ત છે, પિતા પણ રાઘવ તરીકે ઓળખાય છે, મારા બંધુ રામચંદ્ર છે અને મારા પોતાના લોકો પણ રાઘવ છે.
મન્નામ રામદાસશ્ચ સદા રામસ્ય સેવકઃ । તારયિષ્યતિ માં યુદ્ધે રામો ભક્તકૃપાકરઃ
મારું નામ રામદાસ છે, હું સદા રામનો સેવક છું. રામ, જે ભક્તો પર કૃપાળુ છે, તે મને યુદ્ધમાં બચાવશે.