પૂજ્યઃ સ એવ ભગવાન્પુરુષોત્તમસંજ્ઞકઃ । નાના પુર્યો મયા દૃષ્ટાઃ સર્વપાપક્ષયંકરાઃ
પૂજ્ય તો એ જ ભગવાન છે, જેમને પુરુષોત્તમ કહેવાય છે. મેં અનેક તીર્થો જોયાં છે, જે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે.
અયોધ્યા સરયૂસ્તાપી તથા દ્વારં હરેઃ પરમ્ । અવંતી વિમલા કાંચી રેવા સાગરગામિની
અયોધ્યા, સરયૂ, તાપી અને હરિના ઉત્તમ દ્વાર; અવંતી, પવિત્ર કાંચી અને સાગર તરફ વહેતી રેવા—
ગોકર્ણં હાટકાખ્યં ચ હત્યાકોટિવિનાશનમ્ । મલ્લિકાખ્યો મહાશૈલો મોક્ષદઃ પશ્યતાં નૃણામ્
ગોકર્ણ, હાટક નામનું સ્થળ, જે અસંખ્ય હત્યાનો નાશ કરે છે; મલ્લિકા નામનો મહાપર્વત, જેને માત્ર જોવાથી મુક્તિ મળે છે—
યત્રાંગેષુ નૃણાં તોયં શ્યામં વા નિર્મલં ભવેત્ । પાતકસ્યાપહારીદં મયા દૃષ્ટં તુ તીર્થકમ્
જ્યાં મનુષ્યોના અંગો પર કાળું કે શુદ્ધ પાણી પડે છે, તે તીર્થ મેં જોયું છે, જે પાપો દૂર કરે છે.
મયા દ્વારવતી દૃષ્ટા સુરાસુર નિષેવિતા । ગોમતી યત્ર વહતિ સાક્ષાદ્બ્રહ્મજલા શુભા
મેં દ્વારાવતી પણ જોઈ છે, જ્યાં દેવો અને દાનવો સેવા કરે છે, જ્યાં શુભ ગોમતી વહે છે, જે સાચે જ બ્રહ્મનું જળ છે.
યત્ર સ્વાપો લયઃ પ્રોક્તો મૃતિર્મોક્ષ ઇતિ શ્રુતિઃ । યસ્યાં સંવસતાં નૄણાં ન કલિ પ્રભવેત્ક્વચિત્
જ્યાં ઊંઘ, લય, મૃત્યુ અને મોક્ષ વિશે શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે; જ્યાં રહેતા લોકો પર કળિયુગ ક્યારેય પ્રભુત્વ જમાવી શકતો નથી—
ચક્રાંકા યત્ર પાષાણા માનવા અપિ ચક્રિણઃ । પશવઃ કીટપક્ષ્યાદ્યાઃ સર્વે ચક્રશરીરિણઃ
જ્યાં પથ્થરો પર ચક્રનું ચિહ્ન હોય છે, અને મનુષ્યો પણ ચક્રધારી હોય છે; પશુ, જીવ, પક્ષી વગેરે બધા જ ચક્રથી ચિહ્નિત હોય છે.
ત્રિવિક્રમો વસેદ્યસ્યાં સર્વલોકૈકપાલકઃ । સા પુરી તુ મહાપુણ્યૈર્મયા દૃગ્ગોચરીકૃતા
જ્યાં ત્રિવિક્રમ, સર્વ લોકના એકમાત્ર રક્ષક, નિવાસ કરે છે; એ પવિત્ર નગરી, જે મહાપુણ્યથી યુક્ત છે, તે પણ મેં જોઈ છે.
કુરુક્ષેત્રં મયા દૃષ્ટં સર્વહત્યાપનોદનમ્ । સ્યમંતપંચકં યત્ર મહાપાતકનાશનમ્
મેં કુરુક્ષેત્ર જોયું છે, જે સર્વ હત્યાઓને દૂર કરે છે; અને ત્યાં સ્યામંતપંચક છે, જ્યાં મહાપાપોનો પણ નાશ થાય છે.
વારાણસી મયા દૃષ્ટા વિશ્વનાથકૃતાલયા । યત્રોપદિશતે મંત્રં તારકં બ્રહ્મસંજ્ઞિતમ્
મેં વારાણસી જોઈ છે, જે વિશ્વનાથ દ્વારા સ્થાપિત છે; જ્યાં તારક નામનો, બ્રહ્મનુ નામ ધરાવતો મંત્ર ઉપદેશવામાં આવે છે.
યસ્યાં મૃતાઃ કીટપતંગભૃંગાઃ પશ્વાદયો વા સુરયોનયો વા । સ્વકર્મસંભોગસુખં વિહાય ગચ્છંતિ કૈલાસમતીતદુઃખાઃ
જ્યાં જીવ કે જીવજંતુ, પતંગિયા, ભમરા, પશુ કે દેવયોનિવાળા પણ મૃત્યુ પામે, તો પોતાના કર્મફળના સુખને છોડી, તમામ દુઃખોથી મુક્ત થઈ, કૈલાસ પામે છે.
મણિકર્ણિર્યત્ર તીર્થં યસ્યામુત્તરવાહિની । કરોતિ સંસૃતેર્બંધચ્છેદં પાપકૃતામપિ
જ્યાં મણિકર્ણિકા તીર્થ છે અને નદી ઉત્તર તરફ વહે છે, ત્યાં પાપી માટે પણ સંસારના બંધન તૂટી જાય છે.
કપર્દિનઃ કુંડલિનઃ સર્પભૂષાધરાવરાઃ । ગજચર્મપરીધાના વસંતિ ગતદુઃખકાઃ
ત્યાં જટાવાળા, વાળ વણેલા, સાપના આભૂષણ ધારણ કરનાર, હાથીના ચામડાં પહેરનાર, દુઃખથી મુક્ત એવા મહાત્માઓ વસે છે.
કાલભૈરવનામાત્ર કરોતિ યમશાસનમ્ । ન કરોતિ નૃણાં વાર્તાં યમો દંડધરઃ પ્રભુઃ
માત્ર કાળભૈરવનું નામ લેવાથી યમરાજના આદેશ અમાન્ય થઈ જાય છે; દંડધારી યમરાજ મનુષ્યોના વિષયમાં કંઈ કરે જ નહીં.
એતાદૃશી મયા દૃષ્ટા કાશી વિશ્વેશ્વરાંકિતા । અનેકાન્યપિ તીર્થાનિ મયા દૃષ્ટાનિ ભૂમિપ
એવી કાશી, જે વિશ્વેશ્વરથી ચિહ્નિત છે, મેં જોઈ છે; અને હે રાજા, મેં ઘણા બીજા તીર્થો પણ જોયાં છે.
પરમેકં મહચ્ચિત્રં યદ્દૃષ્ટં નીલપર્વતે । પુરુષોત્તમસાન્નિધ્યે તન્ન ક્વાપ્યક્ષિગોચરમ્
પણ એક સર્વોત્તમ, અદભુત તીર્થ મેં નીલ પર્વત પર પુરુષોત્તમની ઉપસ્થિતિમાં જોયું છે, જે બીજે ક્યાંય દેખાતું નથી.
શેષ ઉવાચ। તચ્છ્રુત્વા ભાષિતં તસ્ય સુરથસ્યાંગદાનનાત્ । સજ્જીભૂતા રણે સર્વે રથસ્થા રણકોવિદાઃ
શેષે કહ્યું: સુરથના દૃઢ ચહેરાથી બોલેલા શબ્દો સાંભળીને, રથ પર ઊભેલા બધા યુદ્ધવિદ્વાન યોદ્ધાઓ યુદ્ધ માટે તૈયાર થઈ ગયા.
પટહાનાં નિનાદોઽભૂદ્ભેરીનાદસ્તથૈવ ચ । વીરાણાં ગર્જનાનાદાઃ પ્રાદુર્ભૂતા રણાંગણે
પટાહ અને ભેરીના ગર્જન સાથે, વીરોએ પણ યુદ્ધમેદાનમાં જોરદાર લલકારો કર્યા.
રથચીત્કારશબ્દેન ગજાનાં બૃંહિતેન ચ । વ્યાપ્તં તત્સકલં વિશ્વં દિવં યાતો મહારવઃ
રથના ચકરાંની અવાજ અને હાથીઓના ગર્જનથી આખું જગત ગુંજી ઉઠ્યું, એ મહા ધ્વનિ આકાશ સુધી પહોંચી ગયો.
રણોત્સાહેન સંયુક્તા વીરા રણવિશારદાઃ । કુર્વંતિ વિવિધાન્નાદાન્કાતરસ્ય ભયંકરાન્
યુદ્ધમાં નિપુણ અને ઉત્સાહી વીરોએ અનેક પ્રકારના ભયાનક અવાજો કર્યા, જેથી ડરપોકના દિલમાં ભય ઉત્પન્ન થાય.
એવં કોલાહલે વૃત્તે સુરથો નામ ભૂમિપઃ । સ્વસુતૈઃ સૈનિકૈશ્ચાથ વૃતઃ પ્રાયાદ્રણાંગણે
આવી ગાંડો ગૂંજન વચ્ચે, રાજા સુરથ પોતાના પુત્રો અને સૈનિકો સાથે યુદ્ધમેદાન તરફ આગળ વધ્યો.
ગજૈરથૈર્હયૈઃ પત્તિવ્રજૈઃ પૂર્ણાં તુ મેદિનીમ્ । કુર્વન્સમુદ્રઇવ તાં પ્લાવયન્દદૃશે ભટૈઃ
હાથી, રથ, ઘોડા અને પગદળોથી ધરતી ભરાઈ ગઈ, જાણે વીરોથી ભરેલો મહાસાગર વહેતો હોય એમ લાગતું હતું.
શંખનાદેન સંઘુષ્ટં જયનાદૈસ્તથૈવ ચ । વીક્ષ્ય તં પ્રધનોદ્યુક્તં સુમતિં પ્રાહ ભૂમિપઃ
શંખના ધ્વનિ અને વિજયના નાદથી મેદાન ગુંજી ઉઠ્યું; મુખ્ય યુદ્ધ માટે તૈયાર થયેલા સુરથને જોઈ રાજાએ સુમતિને કહ્યું.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। એષ રાજા સમાયાતો મહાસૈન્યપરીવૃતઃ । અત્ર યત્કૃત્યમસ્માકં તદ્વદસ્વ મહામતે
શત્રુઘ્ને કહ્યું: જુઓ, રાજા વિશાળ સેના સાથે આવી રહ્યો છે; હે વિદ્વાન, હવે આ સ્થિતિમાં આપણું કરવું શું, એ કહો.
સુમતિરુવાચ। યોદ્ધવ્યમત્ર બહુભિર્વીરૈ રણવિશારદૈઃ । પુષ્કલાદિભિરત્યુગ્રૈઃ સર્વશસ્ત્રાસ્ત્રકોવિદૈઃ
સુમતિએ કહ્યું: અહીં પુષ્કલ અને બીજા અનેક યુદ્ધવિદ્વાન, બલવાન અને બધા શસ્ત્ર-અસ્ત્રમાં પારંગત વીરોએ યુદ્ધ કરવું જોઈએ.
રાજ્ઞા સહ સમીરસ્ય પુત્રઃ પરમશૌર્યવાન્ । યુદ્ધં કરોતુ સુબલઃ પરયુદ્ધવિશારદઃ
પવનપુત્ર, જે અતિશય પરાક્રમી છે, એ રાજા સાથે રહી, બલવાન અને યુદ્ધકલા જાણનારો બનીને યુદ્ધ કરે.
શેષ ઉવાચ। ઇતિ બ્રૂતે મહામાત્યો યાવત્તાવન્નૃપાત્મજાઃ । રણાંગણે ધનૂંષ્યદ્ધા સ્ફારયામાસુરુદ્ધતાઃ
શેષે કહ્યું: મહામંત્રી આવું બોલી રહ્યો હતો, એ જ સમયે રાજકુમારો યુદ્ધમેદાનમાં પોતાના ધનુષ્ય ખેંચી જોરથી તાણવા લાગ્યા.
તાન્વીક્ષ્ય યોધાઃ સુબલાઃ પુષ્કલાદ્યા રણોત્કટાઃ । અભિજગ્મુઃ સ્યંદનૈઃ સ્વૈર્ધનુર્બાણકરા મતાઃ
એમને જોઈને પુષ્કલ અને બીજા બલવાન, યુદ્ધ માટે તત્પર યોદ્ધાઓ પોતાના રથમાં ધનુષ્ય-બાણ સાથે આગળ વધ્યા.
ચંપકેન મહાવીરઃ પુષ્કલઃ પરમાસ્ત્રવિત્ । દ્વૈરથેનૈવ યુયુધે મહાવીરેણ શાલિના
પુષ્કલ, જે મહાવીર અને શ્રેષ્ઠ અસ્ત્રજ્ઞ છે, એ ચંપક સાથે મળીને મહાવીર શાલિન સાથે એકલ યુદ્ધ કરવા લાગ્યો.
મોહકં યોધયામાસ જાનકિઃ સ કુશધ્વજઃ । રિપુંજયેન વિમલો દુર્વારેણ સુબાહુકઃ
કુશધ્વજ, જે જાનકીપુત્ર છે, એ મોહક સાથે લડ્યો; વિમલાએ રિપુંજયને અને સુબાહુકે દુર્વારને સામો લીધો.