શત્રુઘ્નોઽમાત્યવર્યેણ સુમત્યાખ્યેન સંયુતઃ । પૃષ્ઠતોઽનુજગામાશુ રથેન હયશોભિના
શત્રુઘ્ને પોતાના શ્રેષ્ઠ મંત્રી સુમતિ સાથે, ઘોડાવાળાં રથમાં ઝડપથી પાછળથી ગયો.
ગચ્છન્વાજીપુરં પ્રાપ્તો વિમલાખ્યસ્ય ભૂપતેઃ । રત્નાતટાખ્યં ચ જનૈર્હૃષ્ટપુષ્ટૈઃ સમાકુલમ્
આ રીતે આગળ વધીને, તે વજિપુર શહેરમાં પહોંચ્યો, જ્યાં વિમલ નામના રાજા શાસન કરતા હતા, અને રત્નતટ નામના સ્થળે ગયો, જ્યાં ખુશહાલ અને સમૃદ્ધ લોકો ભેગા હતા.
સ સેવકાદુપશ્રુત્ય રઘુનાથ હયોત્તમમ્ । પુરોંતિકે હિ સંપ્રાપ્તં સર્વયોધસમન્વિતમ્
ત્યાં સેવકો પાસેથી તેણે સાંભળ્યું કે રઘુનાથનું શ્રેષ્ઠ ઘોડું અને બધાં યોદ્ધાઓ શહેરના દ્વારે આવી પહોંચ્યા છે.
તદા ગજાનાં સપ્તત્યા ચંદ્રવર્ણસમાનયા । અશ્વાનામયુતૈઃ સાર્ધં રથાનાં કાંચનત્વિષામ્
પછી ચાંદની જેવો રંગ ધરાવતાં સિત્તેર હાથીઓ, દસ હજાર ઘોડાઓ અને સોનાની જેમ ચમકતા રથો સાથે—
સહસ્રેણ ચ સંયુક્તઃ શત્રુઘ્નં પ્રતિ જગ્મિવાન્ । શત્રુઘ્નં સ નમસ્કૃત્ય સર્વાન્પ્રાપ્તાન્મહારથાન્
હજારો લોકો સાથે તે શત્રુઘ્ન પાસે ગયો; શત્રુઘ્નને વંદન કરીને, ત્યાં હાજર બધા મહાન રથયોધ્ધાઓને પણ અભિવાદન કર્યું.
વસુકોશં ધનં સર્વં રાજ્યં તસ્મૈ નિવેદ્ય ચ । કિં કરોમીતિ રાજા તં જગાદ પુરતઃ સ્થિતઃ
વસુકોષ, બધું ધન અને રાજ્ય તેની સમક્ષ ધરાવીને, રાજાએ સામે ઊભો રહીને પૂછ્યું: 'હવે હું શું કરું?'
રાજાપિ તં સ્વીયપદે પ્રણમ્રં । દોર્ભ્યાં દૃઢં સંપરિષસ્વજે મહાન્ । જગામ સાકં તનયે સ્વરાજ્યં । નિક્ષિપ્ય સર્વં બહુધન્વિભિર્વૃતઃ
રાજાએ પોતાના સ્થાન પર નમન કરીને, તેને બંને હાથથી ભળીને ભેટી લીધો; પછી અનેક ધનવાન લોકો સાથે પોતાના પુત્ર સાથે રાજ્ય તરફ ગયો, બધું સોંપીને.
રામચંદ્રાભિધાં શ્રુત્વા સર્વશ્રુતિમનોહરામ્ । સર્વે પ્રણમ્ય તં વાહં દદુર્વસુમહાધનમ્
'રામચંદ્ર' નામ સાંભળીને, જે સૌને આનંદ આપે છે, બધાએ નમન કર્યું અને તે ધન તથા મહાન ખજાનો તેને અર્પણ કર્યો.
રાજાનં પૂજયિત્વા તુ શત્રુઘ્નઃ પરયા મુદા । સેનયા સહિતોઽગચ્છદ્વાજિનઃ પૃષ્ઠતસ્તદા
રાજાને સન્માન આપ્યા પછી, શત્રુઘ્ન ખૂબ આનંદથી પોતાની સેના સાથે રવાના થયો, ત્યારે ઘોડો પાછળથી ચાલતો હતો.
એવં સ ગચ્છંસ્તન્માર્ગે પર્વતાગ્ર્યં દદર્શ હ । સ્ફાટિકૈઃ કાનકૈ રૌપ્યૈ રાજિતં પ્રસ્થરાજિભિઃ
આ રીતે તે માર્ગે આગળ વધતો, તેણે એક ઉંચો પર્વત જોયો, જે સ્ફટિક, સોનાં અને ચાંદીથી શોભાયમાન હતો અને તેજસ્વી પથ્થરોની પાંખથી વિચ્છાદિત હતો.
જલનિર્ઝરસંહ્રાદં નાનાધાતુકભૂતલમ્ । ગૈરિકાદિકસદ્ધાતુ લાક્ષારંગવિરાજિતમ્
તે પર્વતનું ભૂમિ ઝરણાંના ધ્વનિથી ગુંજતી હતી, વિવિધ ધાતુઓથી બનેલી હતી અને ગેરુ તથા લાલ રંગથી ચમકતી હતી.
યત્ર સિદ્ધાંગનાઃ સિદ્ધૈઃ સંક્રીડંત્યકુતોભયાઃ । ગંધર્વાપ્સરસો નાગા યત્ર ક્રીડંતિ લીલયા
ત્યાં સિદ્ધ સ્ત્રીઓ નિર્ભયતાથી સિદ્ધો સાથે રમે છે; ત્યાં ગંધર્વો, અપ્સરાઓ અને નાગો પણ આનંદપૂર્વક વિહાર કરે છે.
ગંગાતરંગસંસ્પર્શ શીતવાયુનિષેવિતમ્ । વીણારણદ્ધંસશુકક્વણસુંદરશોભિતમ્
ગંગાના તરંગોનો સ્પર્શ અને ઠંડા પવનથી શીતલ બનેલું, તે સ્થળ વીણા, હંસ અને પોપટના મધુર સ્વરોથી શોભાયમાન હતું.
પર્વતં વીક્ષ્ય શત્રુઘ્ન ઉવાચ સુમતિં ત્વિદમ્ । તદ્દર્શનસમુદ્ભૂત વિસ્મયાવિષ્ટમાનસઃ
પર્વતને જોઈને, શત્રુઘ્ને આશ્ચર્યથી ભરાયેલા મનથી સુમતિને આ રીતે કહ્યું.
કોઽયં મહાગિરિવરો વિસ્માપયતિ મે મનઃ । મહારજતસત્પ્રસ્થો માર્ગે રાજતિ મેઽદ્ભુતઃ
આ કયો મહાન અને અદ્ભુત પર્વત છે, જે મારા મનને આશ્ચર્યચકિત કરે છે અને માર્ગમાં વિશાળ ચાંદીના મેદાનો સાથે તેજ પાથરે છે?
અત્ર કિં દેવતાવાસો દેવાનાં ક્રીડનસ્થલમ્ । યદેતન્મનસઃ ક્ષોભં કરોતિ શ્રીસમુચ્ચયૈઃ
શું આ દેવતાઓનું નિવાસસ્થાન છે કે દેવતાઓનું રમણસ્થળ છે? કારણ કે તેની ભવ્યતા મારા મનમાં ઉથલપાથલ કરે છે.
ઇતિ વાક્યં સમાકર્ણ્ય જગાદ સુમતિસ્તદા । વક્ષ્યમાણગુણાગાર રામચંદ્ર પદાબ્જધીઃ
આવું વચન સાંભળીને, સુમતિએ પછી કહ્યું, જેનું મન રામચંદ્રના પદકમળોમાં સ્થિર હતું અને જે હવે તેના ગુણો વર્ણવવા જતો હતો.
નીલોઽયં પર્વતો રાજન્પુરતો ભાતિ ભૂમિપ । મનોહરૈર્મહાશૃઙ્ગૈઃ સ્ફાટિકાગ્રૈઃ સમંતતઃ
રાજા, આ સામે જે તેજથી ઝગમગે છે તે નીલ પર્વત છે, જે四દિશામાં મનોહર અને સ્ફટિકથી શોભાયમાન મહાન શિખરો ધરાવે છે.
એનં પશ્યંતિ નો પાપાઃ પરદારરતા નરાઃ । વિષ્ણોર્ગુણગણાન્યે વૈ ન મન્યંતે નરાધમાઃ
જે પાપી મનુષ્યો પરસ્ત્રીમાં રસ રાખે છે, અથવા જે નરાધમો વિષ્ણુના ગુણોને માનતા નથી, તેઓ આ પર્વતને જોઈ શકતા નથી.
શ્રુતિસ્મૃતિસમુત્થં યે ધર્મં સદ્ભિઃ સુસાધિતમ્ । ન મન્યંતે સ્વબુદ્ધિસ્થ હેતુવાદવિચારણાઃ
જે લોકો શ્રુતિ અને સ્મૃતિથી ઉદ્ભવેલા અને સજ્જનો દ્વારા પાલિત ધર્મને પોતાના તર્ક અને વિચારથી સ્વીકારતા નથી, તેઓ પણ એવા જ છે.
નીલીવિક્રયકર્તારો લાક્ષાવિક્રયકારકાઃ । યો બ્રાહ્મણો ઘૃતાદીનિ વિક્રીણાતિ સુરાપકઃ
જે લોકો નિલ અથવા લાખ વેચે છે, અથવા જે બ્રાહ્મણ ઘી વગેરે વેચે છે અથવા દારૂ બનાવે છે, તેઓ પણ આવા જ મનુષ્ય છે.
કન્યાં રૂપેણ સંપન્નાં ન દદ્યાત્કુલશીલિને । વિક્રીણાતિ દ્રવ્યલોભાત્પિતા પાપેન મોહિતઃ
પિતા, પાપથી મોહિત અને ધનની લાલચમાં, પોતાની સુંદર દીકરીને યોગ્ય કુટુંબમાં આપવાને બદલે, જો વેચે છે તો તે યોગ્ય નથી.
પત્નીં દૂષયતે યસ્તુ કુલશીલવતીં નરઃ । સ્વયમેવાત્તિ મધુરં બંધુભ્યો ન દદાતિ યઃ
જે પુરુષ સારા કુટુંબની સદ્ગુણવતી પત્નીનું અપમાન કરે છે, અથવા મીઠું ખાવાનું પોતે જ ખાય છે અને પોતાના સગાંઓને આપતો નથી—
ભોજને બ્રાહ્મણાર્થે ચ પાકભેદં કરોતિ યઃ । કૃસરં પાયસં વાપિ નાર્થિનં દાપયેત્કુધીઃ
કે જે બ્રાહ્મણ માટે રસોઈમાં ભેદભાવ કરે છે, અથવા દૂધમાં રાંધેલું ભાત કે ખીચડો હોય છતાં માગનારને આપતો નથી—એવો માણસ ખરાબ મનનો છે.
અતિથીનવમન્યંતે સૂર્યતાપાદિતાપિતાન્ । અંતરિક્ષભુજો યે ચ યે ચ વિશ્વાસઘાતકાઃ
જે લોકો તપેલી ધૂપમાં તપેલા મહેમાનોનું અપમાન કરે છે, કે જે લોકો હાથ ઊંચા કરીને શપથ કરે છે, અને જે વિશ્વાસઘાત કરે છે—
ન પશ્યંતિ મહારાજ રઘુનાથ પરાઙ્મુખાઃ । અસૌ પુણ્યો ગિરિવરઃ પુરુષોત્તમ શોભિતઃ
હે મહારાજ રઘુનાથ, જે લોકો પીઠ ફેરવે છે તેઓ આ પવિત્ર અને સુંદર પર્વતને જોઈ શકતા નથી, જે પુરુષોત્તમથી શોભાયમાન છે.
પવિત્રયતિ સર્વાન્નો દર્શનેન મનોહરઃ । અત્ર તિષ્ઠતિ દેવાનાં મુકુટૈરર્ચિતાંઘ્રિકઃ
આ પર્વત જોવા માટે મનોહર છે અને તેના દર્શનથી બધાને પવિત્ર કરે છે; અહીં દેવતાઓના મુકુટોથી પૂજિત ચરણો ધરાવનારો ભગવાન નિવાસ કરે છે.
પુણ્યવદ્ભિર્દર્શનાર્હઃ પુણ્યદઃ પુરુષોત્તમઃ । શ્રુતયો નેતિનેતીતિ બ્રુવાણા ન વિદંતિ યમ્
પુણ્યવાન લોકો માટે દર્શનયોગ્ય અને પુણ્ય આપનાર પુરુષોત્તમ અહીં છે, જેને વેદો 'આ નહિ, આ નહિ' કહીને પણ ઓળખી શકતા નથી.
યત્પાદરજ ઇંદ્રાદિદેવૈર્મૃગ્યં સુદુર્લ્લભમ્ । વેદાંતાદિભિરન્યૂનૈર્વાક્યૈર્વિદંતિ યં બુધાઃ
જેના ચરણરજ ઈન્દ્ર અને બીજા દેવતાઓ પણ મેળવવા ઈચ્છે છે પણ ખૂબ દુર્લભ છે, અને જેને જ્ઞાની લોકો ઉપનિષદો અને નિર્વિકાર વચનો દ્વારા ઓળખે છે.
સોઽત્ર શ્રીમાન્નીલશૈલે વસતે પુરુષોત્તમઃ । આરુહ્ય તં નમસ્કૃત્ય સંપૂજ્ય સુકૃતાદિના
એ પુરુષોત્તમ શ્રીમંત નીલપર્વત પર વસે છે; જે અહીં ચઢીને નમન કરે છે અને સારા કર્મોથી પૂજા કરે છે—