તત્ર દૃષ્ટ્વાથ વલ્મીકં મહાતરુસુશોભિતમ્ । નિમેષોન્મેષરહિતં તેજઃ કિંચિદ્દદર્શ સા
ત્યાં, એક મોટા વૃક્ષ નીચે તેજસ્વી વાળમીક જોઈ, અને તેમાં થોડીક અડચણ વગરનું, સ્થિર તેજ દેખાયું.
ગત્વા તત્ર શલાકાભિરતુદદ્રુધિરં સ્રવત્ । દૃષ્ટ્વા રાજ્ઞાંગજા ખેદં પ્રાપ્તવત્યતિદુઃખિતા
તે નજીક જઈ, લાકડીઓથી માર માર્યો, અને લોહી વહવા લાગ્યું; રાજાની દીકરી એ જોઈ, ખૂબ દુઃખી અને કષ્ટમાં પડી.
ન જનન્યૈ તથા પિત્રે શશંસાઘેન વિપ્લુતા । સ્વયમેવાત્મનાત્માનં સા શુશોચ ભયાતુરા
પાપથી વ્યાકુળ થઈ, તેણે એ વાત માતા કે પિતા સાથે ન કહી; પોતે જ, ભયથી અને મનમાં દુઃખી થઈ, શોક કરતી રહી.
તદા ભૂશ્ચલિતા રાજન્દિવશ્ચોલ્કા પપાત હ । ધૂમ્રા દિશો ભવન્સર્વાઃ સૂર્યશ્ચ પરિવેષિતઃ
પછી, હે રાજા, ધરતી હલવા લાગી, આકાશમાંથી તારો પડ્યો, બધે ધૂમ્રા થઈ ગયું, અને સૂર્યને પરિઘ ઘેરી લીધો.
તદા રાજ્ઞો હયા નષ્ટા હસ્તિનો બહવો મૃતાઃ । ધનં નષ્ટં રત્નયુતં કલહોભૂન્મિથસ્તદા
તે સમયે, રાજાના ઘોડા ગુમ થઈ ગયા, ઘણા હાથીઓ મરી ગયા, રત્નોથી ભરેલું ધન ગુમ થયું, અને લોકોમાં ઝઘડા શરૂ થયા.
તદાલોક્ય નૃપો ભીતઃ કિંચિદુદ્વિગ્નમાનસઃ । જનાનપૃચ્છત્કેનાપિ મુનયે ત્વપરાધિતમ્
આ જોઈ, રાજા ડરાઈ ગયો અને મનમાં થોડીક ચિંતિત થયો; તેણે લોકો પાસે પૂછ્યું: 'કોણે મુનિ સામે ગુનાહો કર્યો છે?'
પારંપર્યેણ તજ્જ્ઞાત્વા સ્વપુત્ર્યાઃ પરિચેષ્ટિતમ્ । યયૌ સુદુઃખિતસ્તત્ર સમૃદ્ધબલવાહનઃ
પોતાની દીકરીએ શું કર્યું તે વચ્ચેના માણસો દ્વારા ખબર પડી, ત્યારે રાજા ખૂબ જ દુઃખી થઈને પોતાની શક્તિશાળી સેના અને વાહનો સાથે ત્યાં પહોંચ્યો.
તં વૈ તપોનિધિં વીક્ષ્ય મહતા તપસાયુતમ્ । સ્તુત્વા પ્રસાદયામાસ મુનિવર્ય દયાં કુરુ
ત્યાં તેણે મહાન તપસ્વી મુનિને જોયા, જે મોટાં તપથી યુક્ત હતા. રાજાએ તેમની પ્રશંસા કરી અને વિનંતી કરી, 'હે મહાન મુનિ, કૃપા કરો.'
તસ્મૈ તુષ્ટો જગાદાયં મુનિવર્યો મહાતપાઃ । તવાત્મજાકૃતં સર્વમુત્પાતાદ્યમવેહિ તત્
મુનિ પ્રસન્ન થઈને કહ્યું, 'તમારી દીકરીના કર્તવ્યથી જ આ બધાં દુઃખ અને અપશકુન થયા છે, એ જાણો.'
તવ પુત્ર્યા મહારાજ ચક્ષુર્વિસ્ફોટનં કૃતમ્ । બહુસુસ્રાવ રુધિરં જાનતી ત્વામુવાચ ન
હે મહારાજ, તમારી પુત્રીએ એક આંખ ફોડી નાખી હતી, જેમાંથી ઘણું લોહી વહી ગયું; છતાં, તમને ઓળખતી હોવા છતાં, તેણે કશું કહ્યું નહીં.
તસ્માદિયં મહાભૂપ મહ્યં દેયા યથાવિધિ । તતશ્ચોત્પાતશમનં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ
હે મહાન રાજા, તેથી તમારે તમારી દીકરીને યોગ્ય રીતથી મને આપવી પડશે; પછી આ બધાં અપશકુન શાંત થઈ જશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
તચ્છ્રુત્વા દુઃખિતો રાજા પ્રજ્ઞાચાક્ષુષ આત્મજામ્ । દદૌ કુલવયોરૂપ શીલલક્ષણસંયુતામ્
આ સાંભળીને રાજા ખૂબ દુઃખી થયા છતાં, પોતાના કુળ, રૂપ અને સારા સ્વભાવથી યુક્ત દીકરીને તે મહાન દ્રષ્ટિવાળા મુનિને આપી દીધી.
દત્તા યદા નૃપેણેયં કન્યા કમલલોચના । તદોત્પાતાઃ શમં યાતાઃ સર્વે મુનિરુષોદ્ગતાઃ
જ્યારે રાજાએ કમળની આંખવાળી દીકરી આપી, ત્યારે બધા અપશકુન શાંત થઈ ગયા અને મુનિ ત્યાંથી ઊભા થઈને ચાલ્યા ગયા.
રાજા દત્ત્વાત્મજાં તસ્મૈ મુનયે તપસાંનિધે । પ્રાપ સ્વાં નગરીં ભૂયો દુઃખિતોઽયં દયાયુતઃ
પછી રાજાએ પોતાની દીકરીને તપસ્વી મુનિને આપી, અને દયાથી ભરેલા, દુઃખી મનથી પાછા પોતાના શહેરમાં ગયા.
શેષ ઉવાચ। શત્રુઘ્નશ્ચ્યવનસ્યાથ દૃષ્ટ્વાઽચિંત્યં તપોબલમ્ । પ્રશશંસ તપો બ્રાહ્મં સર્વલોકૈકવંદિતમ્
શેષે કહ્યું: પછી શત્રુઘ્ને ચ્યવન મુનિનું અદભૂત તપશક્તિ જોઈ, બધાં લોકોએ જેની વંદના કરે છે, એવા બ્રાહ્મણના તપનું વખાણ કર્યું.
અહો પશ્યત યોગસ્ય સિદ્ધિં બ્રાહ્મણસત્તમે । યઃ ક્ષણાદેવ દુષ્પ્રાપં તદ્વિમાનમચીકરત્
'અરે જુઓ તો સાચા યોગનો સિદ્ધિ! આ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે પળમાં જ એ દુર્લભ વિમાન ઊભું કરી દીધું.'
ક્વ ભોગસિદ્ધિર્મહતી મુનીનામમલાત્મનામ્ । ક્વ તપોબલહીનાનાં ભોગેચ્છા મનુજાત્મનામ્
મહાન અને પવિત્ર મનવાળા મુનિઓને જે ભોગ મળે છે, તે ક્યાં? અને તપશક્તિ વગરના મનુષ્યોને જે ભોગની ઇચ્છા થાય છે, તે ક્યાં?
ઇતિ સ્વગતમાશંસઞ્છત્રુઘ્નશ્ચ્યવનાશ્રમે । ક્ષણં સ્થિત્વા જલં પીત્વા સુખસંભોગમાપ્તવાન્
આ રીતે ચ્યવન આશ્રમમાં મનમાં વિચારી, શત્રુઘ્ને થોડો સમય ઊભા રહી, પાણી પીધું અને આનંદ અનુભવ્યો.
હયસ્તસ્યાઃ પયોષ્ણ્યાખ્યા નદ્યાઃ પુણ્યજલાત્મનઃ । પયઃ પીત્વા યયૌ માર્ગે વાયુવેગગતિર્મહાન્
પછી તેણે પયોષણી નામની પવિત્ર નદીનું પાણી પીધું અને પવન જેવી ઝડપથી આગળ વધ્યો.
યોધાસ્તન્નિર્ગમં દૃષ્ટ્વા પૃષ્ઠતોઽનુયયુસ્તદા । હસ્તિભિઃ પત્તિભિઃ કેચિદ્રથૈઃ કેચન વાજિભિઃ
તેણે જતા જોઈ, યોદ્ધાઓ પાછળથી હાથીઓ, પગદળ, રથો અને ઘોડાઓ સાથે અનુસરી ગયા.
શત્રુઘ્નોઽમાત્યવર્યેણ સુમત્યાખ્યેન સંયુતઃ । પૃષ્ઠતોઽનુજગામાશુ રથેન હયશોભિના
શત્રુઘ્ને પોતાના શ્રેષ્ઠ મંત્રી સુમતિ સાથે, ઘોડાવાળાં રથમાં ઝડપથી પાછળથી ગયો.
ગચ્છન્વાજીપુરં પ્રાપ્તો વિમલાખ્યસ્ય ભૂપતેઃ । રત્નાતટાખ્યં ચ જનૈર્હૃષ્ટપુષ્ટૈઃ સમાકુલમ્
આ રીતે આગળ વધીને, તે વજિપુર શહેરમાં પહોંચ્યો, જ્યાં વિમલ નામના રાજા શાસન કરતા હતા, અને રત્નતટ નામના સ્થળે ગયો, જ્યાં ખુશહાલ અને સમૃદ્ધ લોકો ભેગા હતા.
સ સેવકાદુપશ્રુત્ય રઘુનાથ હયોત્તમમ્ । પુરોંતિકે હિ સંપ્રાપ્તં સર્વયોધસમન્વિતમ્
ત્યાં સેવકો પાસેથી તેણે સાંભળ્યું કે રઘુનાથનું શ્રેષ્ઠ ઘોડું અને બધાં યોદ્ધાઓ શહેરના દ્વારે આવી પહોંચ્યા છે.
તદા ગજાનાં સપ્તત્યા ચંદ્રવર્ણસમાનયા । અશ્વાનામયુતૈઃ સાર્ધં રથાનાં કાંચનત્વિષામ્
પછી ચાંદની જેવો રંગ ધરાવતાં સિત્તેર હાથીઓ, દસ હજાર ઘોડાઓ અને સોનાની જેમ ચમકતા રથો સાથે—
સહસ્રેણ ચ સંયુક્તઃ શત્રુઘ્નં પ્રતિ જગ્મિવાન્ । શત્રુઘ્નં સ નમસ્કૃત્ય સર્વાન્પ્રાપ્તાન્મહારથાન્
હજારો લોકો સાથે તે શત્રુઘ્ન પાસે ગયો; શત્રુઘ્નને વંદન કરીને, ત્યાં હાજર બધા મહાન રથયોધ્ધાઓને પણ અભિવાદન કર્યું.
વસુકોશં ધનં સર્વં રાજ્યં તસ્મૈ નિવેદ્ય ચ । કિં કરોમીતિ રાજા તં જગાદ પુરતઃ સ્થિતઃ
વસુકોષ, બધું ધન અને રાજ્ય તેની સમક્ષ ધરાવીને, રાજાએ સામે ઊભો રહીને પૂછ્યું: 'હવે હું શું કરું?'
રાજાપિ તં સ્વીયપદે પ્રણમ્રં । દોર્ભ્યાં દૃઢં સંપરિષસ્વજે મહાન્ । જગામ સાકં તનયે સ્વરાજ્યં । નિક્ષિપ્ય સર્વં બહુધન્વિભિર્વૃતઃ
રાજાએ પોતાના સ્થાન પર નમન કરીને, તેને બંને હાથથી ભળીને ભેટી લીધો; પછી અનેક ધનવાન લોકો સાથે પોતાના પુત્ર સાથે રાજ્ય તરફ ગયો, બધું સોંપીને.
રામચંદ્રાભિધાં શ્રુત્વા સર્વશ્રુતિમનોહરામ્ । સર્વે પ્રણમ્ય તં વાહં દદુર્વસુમહાધનમ્
'રામચંદ્ર' નામ સાંભળીને, જે સૌને આનંદ આપે છે, બધાએ નમન કર્યું અને તે ધન તથા મહાન ખજાનો તેને અર્પણ કર્યો.
રાજાનં પૂજયિત્વા તુ શત્રુઘ્નઃ પરયા મુદા । સેનયા સહિતોઽગચ્છદ્વાજિનઃ પૃષ્ઠતસ્તદા
રાજાને સન્માન આપ્યા પછી, શત્રુઘ્ન ખૂબ આનંદથી પોતાની સેના સાથે રવાના થયો, ત્યારે ઘોડો પાછળથી ચાલતો હતો.
એવં સ ગચ્છંસ્તન્માર્ગે પર્વતાગ્ર્યં દદર્શ હ । સ્ફાટિકૈઃ કાનકૈ રૌપ્યૈ રાજિતં પ્રસ્થરાજિભિઃ
આ રીતે તે માર્ગે આગળ વધતો, તેણે એક ઉંચો પર્વત જોયો, જે સ્ફટિક, સોનાં અને ચાંદીથી શોભાયમાન હતો અને તેજસ્વી પથ્થરોની પાંખથી વિચ્છાદિત હતો.