મયાનૃતં વચોભીત્યા કથિતં ન ગુરુદ્રુહા । તસ્માન્મમોપરિ કૃપાં કુરુ ધર્મશિરોમણે
'ભયના કારણે મેં ખોટું બોલ્યું, ગુરુ સામે દુશ્મનાઈથી નહિ; તેથી, હે ધર્મના રત્ન, મારી ઉપર દયા કરો.'
તદાનુગ્રહમાધાચ્ચ સર્વભક્ષો ભવાઞ્છુચિઃ । ઇત્યુક્તવાન્હુતભુજં દયાર્દ્રો મુનિતાપસઃ
પછી, દયાથી પગળી, મુનિએ અગ્નિને કહ્યું: 'તું બધું ભક્ષન કરતો હોવા છતાં, તું શુદ્ધ રહેશે.'
ગર્ભાચ્ચ્યુતસ્ય પુત્રસ્ય જાતકર્માદિકં શુચિઃ । ચકાર વિધિવદ્વિપ્રો દર્ભપાણિઃ સુમંગલઃ
પવિત્ર બ્રાહ્મણે, હાથમાં દર્ભા લઈને અને શુભતા સાથે, ગર્ભમાંથી પડેલા પુત્ર માટે જન્મકર્મ અને અન્ય વિધિઓ નિયમ મુજબ કરી.
ચ્યવનાચ્ચ્યવનં પ્રાહુઃ પુત્રં સર્વે તપસ્વિનઃ । શનૈઃશનૈઃ સ વવૃધે શુક્લે પ્રતિપદિંદુવત્
ગર્ભમાંથી પડ્યા હોવાથી, બધા તપસ્વીઓએ પુત્રને 'ચ્યવન' નામ આપ્યું; તે ધીરે ધીરે વધ્યો, જેમ શુક્લ પક્ષમાં ચાંદ્ર વધે છે.
સ જગામ તપઃ કર્તું રેવાં લોકૈકપાવનીમ્ । શિષ્યૈઃ પરિવૃતઃ સર્વૈસ્તપોબલસમન્વિતૈઃ
તે તપ કરવા માટે રેવા નદી પાસે ગયો, જે દુનિયાને પવિત્ર કરે છે, અને પોતાના બધા શિષ્યો સાથે, તપની શક્તિથી સજ્જ થઈ.
ગત્વા તત્ર તપસ્તેપે વર્ષાણામયુતં મહાન્ । અંસયોઃ કિંશુકૌ જાતૌ વલ્મીકોપરિશોભિતૌ
ત્યાં જઈને, મહાન તપસ્વીએ દસ હજાર વર્ષ સુધી તપ કર્યું; તેના ખભા પર બે કિમશુક વૃક્ષો ઉગ્યા, જે વાળમીક પર તેજસ્વી દેખાતા હતા.
મૃગા આગત્ય તસ્યાંગે કંડૂં વિદધુરુત્સુકાઃ । ન કિંચિત્સ હિ જાનાતિ દુર્વારતપસાવૃતઃ
ઉત્સુક હરણો આવ્યા અને તેના શરીર પર ખંજવાળ કરી, પણ તે કંઈ જાણતો નહોતો, કારણ કે તે અવિરત તપમાં લીન હતો.
કદાચિન્મનુરુદ્યુક્તસ્તીર્થયાત્રાં પ્રતિ પ્રભુઃ । સકુટુંબો યયૌ રેવાં મહાબલસમાવૃતઃ
ક્યારેક, મનુ તીર્થયાત્રા માટે ઉત્સુક થઈ, પરિવાર સાથે અને શક્તિશાળી લોકોની મોટી ટોળકી સાથે રેવા તરફ ગયો.
તત્ર સ્નાત્વા મહાનદ્યાં સંતર્પ્ય પિતૃદેવતાઃ । દાનાનિ બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ પ્રાદાદ્વિષ્ણુપ્રતુષ્ટયે
ત્યાં, મહાન નદીમાં સ્નાન કરીને, પિતૃઓ અને દેવતાઓને તૃપ્ત કરી, બ્રાહ્મણોને દાન આપ્યું, અને વિષ્ણુને પ્રસન્ન કરવા માટે.
તત્કન્યા વિચરંતી સા વનમધ્યે ઇતસ્તતઃ । સખીભિઃ સહિતા રમ્યા તપ્તહાટકભૂષણા
તેની સુંદર દીકરી, તપ્ત સોનાના આભૂષણોથી સજ્જ, પોતાના સખીઓ સાથે વનમાં અહીં-તહીં ફરતી હતી.
તત્ર દૃષ્ટ્વાથ વલ્મીકં મહાતરુસુશોભિતમ્ । નિમેષોન્મેષરહિતં તેજઃ કિંચિદ્દદર્શ સા
ત્યાં, એક મોટા વૃક્ષ નીચે તેજસ્વી વાળમીક જોઈ, અને તેમાં થોડીક અડચણ વગરનું, સ્થિર તેજ દેખાયું.
ગત્વા તત્ર શલાકાભિરતુદદ્રુધિરં સ્રવત્ । દૃષ્ટ્વા રાજ્ઞાંગજા ખેદં પ્રાપ્તવત્યતિદુઃખિતા
તે નજીક જઈ, લાકડીઓથી માર માર્યો, અને લોહી વહવા લાગ્યું; રાજાની દીકરી એ જોઈ, ખૂબ દુઃખી અને કષ્ટમાં પડી.
ન જનન્યૈ તથા પિત્રે શશંસાઘેન વિપ્લુતા । સ્વયમેવાત્મનાત્માનં સા શુશોચ ભયાતુરા
પાપથી વ્યાકુળ થઈ, તેણે એ વાત માતા કે પિતા સાથે ન કહી; પોતે જ, ભયથી અને મનમાં દુઃખી થઈ, શોક કરતી રહી.
તદા ભૂશ્ચલિતા રાજન્દિવશ્ચોલ્કા પપાત હ । ધૂમ્રા દિશો ભવન્સર્વાઃ સૂર્યશ્ચ પરિવેષિતઃ
પછી, હે રાજા, ધરતી હલવા લાગી, આકાશમાંથી તારો પડ્યો, બધે ધૂમ્રા થઈ ગયું, અને સૂર્યને પરિઘ ઘેરી લીધો.
તદા રાજ્ઞો હયા નષ્ટા હસ્તિનો બહવો મૃતાઃ । ધનં નષ્ટં રત્નયુતં કલહોભૂન્મિથસ્તદા
તે સમયે, રાજાના ઘોડા ગુમ થઈ ગયા, ઘણા હાથીઓ મરી ગયા, રત્નોથી ભરેલું ધન ગુમ થયું, અને લોકોમાં ઝઘડા શરૂ થયા.
તદાલોક્ય નૃપો ભીતઃ કિંચિદુદ્વિગ્નમાનસઃ । જનાનપૃચ્છત્કેનાપિ મુનયે ત્વપરાધિતમ્
આ જોઈ, રાજા ડરાઈ ગયો અને મનમાં થોડીક ચિંતિત થયો; તેણે લોકો પાસે પૂછ્યું: 'કોણે મુનિ સામે ગુનાહો કર્યો છે?'
પારંપર્યેણ તજ્જ્ઞાત્વા સ્વપુત્ર્યાઃ પરિચેષ્ટિતમ્ । યયૌ સુદુઃખિતસ્તત્ર સમૃદ્ધબલવાહનઃ
પોતાની દીકરીએ શું કર્યું તે વચ્ચેના માણસો દ્વારા ખબર પડી, ત્યારે રાજા ખૂબ જ દુઃખી થઈને પોતાની શક્તિશાળી સેના અને વાહનો સાથે ત્યાં પહોંચ્યો.
તં વૈ તપોનિધિં વીક્ષ્ય મહતા તપસાયુતમ્ । સ્તુત્વા પ્રસાદયામાસ મુનિવર્ય દયાં કુરુ
ત્યાં તેણે મહાન તપસ્વી મુનિને જોયા, જે મોટાં તપથી યુક્ત હતા. રાજાએ તેમની પ્રશંસા કરી અને વિનંતી કરી, 'હે મહાન મુનિ, કૃપા કરો.'
તસ્મૈ તુષ્ટો જગાદાયં મુનિવર્યો મહાતપાઃ । તવાત્મજાકૃતં સર્વમુત્પાતાદ્યમવેહિ તત્
મુનિ પ્રસન્ન થઈને કહ્યું, 'તમારી દીકરીના કર્તવ્યથી જ આ બધાં દુઃખ અને અપશકુન થયા છે, એ જાણો.'
તવ પુત્ર્યા મહારાજ ચક્ષુર્વિસ્ફોટનં કૃતમ્ । બહુસુસ્રાવ રુધિરં જાનતી ત્વામુવાચ ન
હે મહારાજ, તમારી પુત્રીએ એક આંખ ફોડી નાખી હતી, જેમાંથી ઘણું લોહી વહી ગયું; છતાં, તમને ઓળખતી હોવા છતાં, તેણે કશું કહ્યું નહીં.
તસ્માદિયં મહાભૂપ મહ્યં દેયા યથાવિધિ । તતશ્ચોત્પાતશમનં ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ
હે મહાન રાજા, તેથી તમારે તમારી દીકરીને યોગ્ય રીતથી મને આપવી પડશે; પછી આ બધાં અપશકુન શાંત થઈ જશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
તચ્છ્રુત્વા દુઃખિતો રાજા પ્રજ્ઞાચાક્ષુષ આત્મજામ્ । દદૌ કુલવયોરૂપ શીલલક્ષણસંયુતામ્
આ સાંભળીને રાજા ખૂબ દુઃખી થયા છતાં, પોતાના કુળ, રૂપ અને સારા સ્વભાવથી યુક્ત દીકરીને તે મહાન દ્રષ્ટિવાળા મુનિને આપી દીધી.
દત્તા યદા નૃપેણેયં કન્યા કમલલોચના । તદોત્પાતાઃ શમં યાતાઃ સર્વે મુનિરુષોદ્ગતાઃ
જ્યારે રાજાએ કમળની આંખવાળી દીકરી આપી, ત્યારે બધા અપશકુન શાંત થઈ ગયા અને મુનિ ત્યાંથી ઊભા થઈને ચાલ્યા ગયા.
રાજા દત્ત્વાત્મજાં તસ્મૈ મુનયે તપસાંનિધે । પ્રાપ સ્વાં નગરીં ભૂયો દુઃખિતોઽયં દયાયુતઃ
પછી રાજાએ પોતાની દીકરીને તપસ્વી મુનિને આપી, અને દયાથી ભરેલા, દુઃખી મનથી પાછા પોતાના શહેરમાં ગયા.
શેષ ઉવાચ। શત્રુઘ્નશ્ચ્યવનસ્યાથ દૃષ્ટ્વાઽચિંત્યં તપોબલમ્ । પ્રશશંસ તપો બ્રાહ્મં સર્વલોકૈકવંદિતમ્
શેષે કહ્યું: પછી શત્રુઘ્ને ચ્યવન મુનિનું અદભૂત તપશક્તિ જોઈ, બધાં લોકોએ જેની વંદના કરે છે, એવા બ્રાહ્મણના તપનું વખાણ કર્યું.
અહો પશ્યત યોગસ્ય સિદ્ધિં બ્રાહ્મણસત્તમે । યઃ ક્ષણાદેવ દુષ્પ્રાપં તદ્વિમાનમચીકરત્
'અરે જુઓ તો સાચા યોગનો સિદ્ધિ! આ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે પળમાં જ એ દુર્લભ વિમાન ઊભું કરી દીધું.'
ક્વ ભોગસિદ્ધિર્મહતી મુનીનામમલાત્મનામ્ । ક્વ તપોબલહીનાનાં ભોગેચ્છા મનુજાત્મનામ્
મહાન અને પવિત્ર મનવાળા મુનિઓને જે ભોગ મળે છે, તે ક્યાં? અને તપશક્તિ વગરના મનુષ્યોને જે ભોગની ઇચ્છા થાય છે, તે ક્યાં?
ઇતિ સ્વગતમાશંસઞ્છત્રુઘ્નશ્ચ્યવનાશ્રમે । ક્ષણં સ્થિત્વા જલં પીત્વા સુખસંભોગમાપ્તવાન્
આ રીતે ચ્યવન આશ્રમમાં મનમાં વિચારી, શત્રુઘ્ને થોડો સમય ઊભા રહી, પાણી પીધું અને આનંદ અનુભવ્યો.
હયસ્તસ્યાઃ પયોષ્ણ્યાખ્યા નદ્યાઃ પુણ્યજલાત્મનઃ । પયઃ પીત્વા યયૌ માર્ગે વાયુવેગગતિર્મહાન્
પછી તેણે પયોષણી નામની પવિત્ર નદીનું પાણી પીધું અને પવન જેવી ઝડપથી આગળ વધ્યો.
યોધાસ્તન્નિર્ગમં દૃષ્ટ્વા પૃષ્ઠતોઽનુયયુસ્તદા । હસ્તિભિઃ પત્તિભિઃ કેચિદ્રથૈઃ કેચન વાજિભિઃ
તેણે જતા જોઈ, યોદ્ધાઓ પાછળથી હાથીઓ, પગદળ, રથો અને ઘોડાઓ સાથે અનુસરી ગયા.