તદા મખવિનાશાય દમનો રાક્ષસો બલી । આગત્યોચ્ચૈર્જગાદેદં મહાભયકરં વચઃ
ત્યારે, યજ્ઞનો નાશ કરવા માટે, દમન નામે એક શક્તિશાળી રાક્ષસ આવ્યો અને ઉંચી અવાજે ભયજનક વાતો બોલી.
કુત્રાસ્તિ મુનિબંધુઃ સ કુત્ર તન્મહિલાનઘા । પુનઃ પુનરુવાચેદં વચો રોષસમાકુલઃ
ક્યાં છે મુનિનો સગો? ક્યાં છે એની નિર્દોષ પત્ની? એ repeatedly ગુસ્સામાં આવીને આ શબ્દો બોલતો રહ્યો.
તદાહુતવહો જ્ઞાત્વા રાક્ષસાદ્ભયમાગતમ્ । દર્શયામાસ તજ્જાયામંતર્વત્નીમનિંદિતામ્
ત્યારે અગ્નિએ, રાક્ષસના ભયને જાણીને, મુનિની નિર્મલ પત્નીને, જે અંદર હતી, તેને દેખાડી.
જહાર રાક્ષસસ્તાં તુ રુદંતીં કુરરીમિવ । ભૃગો રક્ષપતે રક્ષ રક્ષ નાથ તપોનિધે
રાક્ષસે, રડતી કુરરી જેવી, એ સ્ત્રીને પકડી લીધી; એ રડતી હતી: 'ભૃગુ, તપસ્વીઓના સ્વામી, બચાવો, બચાવો, તપની ધન!
એવં વદંતીમાર્તાં તાં ગૃહીત્વા નિરગાદ્બહિઃ । દુષ્ટો વાક્યપ્રહારેણ બોધયન્સ ભૃગોઃ સતીમ્
એ દુષ્ટ રાક્ષસે, દુ:ખમાં રડતી એ સ્ત્રીને પકડી, બહાર લઈ ગયો અને ભૃગુની સતી પત્નીને કઠોર શબ્દોથી દુ:ખ આપતો રહ્યો.
તતો મહાભયત્રસ્તો ગર્ભશ્ચોદરમધ્યતઃ । પપાત પ્રજ્વલન્નેત્રો વૈશ્વાનર ઇવાંગજઃ
પછી, ભારે ભયથી ડરેલા, એ સ્ત્રીના પેટમાંથી એક બાળક પડ્યું, એની આંખો અગ્નિ જેવી તેજસ્વી હતી.
તેનોક્તં મા વ્રજાશુ ત્વં ભસ્મી ભવ સુદુર્મતે । ન હિ સાધ્વી પરામર્શં કૃત્વા શ્રેયોઽધિયાસ્યસિ
એ બાળકે કહ્યું: 'તુ તરત જ ન જા; દુષ્ટ, તુ ભસ્મ બની જા! સતી સ્ત્રીને સ્પર્શ કરીને તને કયાંય સારું મળવાનું નથી.'
ઇત્યુક્તઃ સ પપાતાશુ ભસ્મીભૂતકલેવરઃ । માતા તદાર્ભકં નીત્વા જગામાશ્રમમુન્મનાઃ
એ રીતે બોલાતા, રાક્ષસ તરત જ પડી ગયો અને એની દેહ ભસ્મ થઈ ગઈ; પછી માતાએ પોતાનું બાળક લઈને, ચિંતિત મનથી આશ્રમમાં પાછી ગઈ.
ભૃગુર્વહ્નિકૃતં સર્વં જ્ઞાત્વા કોપસમાકુલઃ । શશાપ સર્વભક્ષસ્ત્વં ભવ દુષ્ટારિસૂચક
ભૃગુએ અગ્નિ દ્વારા કરાયેલ બધું જાણીને ગુસ્સામાં આવી, તેને શાપ આપ્યો: 'તું બધું ભક્ષન કરનાર બની જા, દુષ્ટો માટે દુશ્મનાઈનું ચિહ્ન બની જા.'
તદા શપ્તોઽતિદુઃખાર્તો જગ્રાહાંઘ્ર્યાશુશુક્ષણિઃ । કુરુ મેઽનુગ્રહં સ્વામિન્કૃપાર્ણવ મહામતે
શાપથી દુઃખી અને ખૂબ જ દુઃખમાં ડૂબેલા અગ્નિએ ભૃગુના પગ પકડીને વિનંતી કરી: 'મારે દયા કરો, હે સ્વામી, દયાના સાગર, મહાન બુદ્ધિ ધરાવનાર.'
મયાનૃતં વચોભીત્યા કથિતં ન ગુરુદ્રુહા । તસ્માન્મમોપરિ કૃપાં કુરુ ધર્મશિરોમણે
'ભયના કારણે મેં ખોટું બોલ્યું, ગુરુ સામે દુશ્મનાઈથી નહિ; તેથી, હે ધર્મના રત્ન, મારી ઉપર દયા કરો.'
તદાનુગ્રહમાધાચ્ચ સર્વભક્ષો ભવાઞ્છુચિઃ । ઇત્યુક્તવાન્હુતભુજં દયાર્દ્રો મુનિતાપસઃ
પછી, દયાથી પગળી, મુનિએ અગ્નિને કહ્યું: 'તું બધું ભક્ષન કરતો હોવા છતાં, તું શુદ્ધ રહેશે.'
ગર્ભાચ્ચ્યુતસ્ય પુત્રસ્ય જાતકર્માદિકં શુચિઃ । ચકાર વિધિવદ્વિપ્રો દર્ભપાણિઃ સુમંગલઃ
પવિત્ર બ્રાહ્મણે, હાથમાં દર્ભા લઈને અને શુભતા સાથે, ગર્ભમાંથી પડેલા પુત્ર માટે જન્મકર્મ અને અન્ય વિધિઓ નિયમ મુજબ કરી.
ચ્યવનાચ્ચ્યવનં પ્રાહુઃ પુત્રં સર્વે તપસ્વિનઃ । શનૈઃશનૈઃ સ વવૃધે શુક્લે પ્રતિપદિંદુવત્
ગર્ભમાંથી પડ્યા હોવાથી, બધા તપસ્વીઓએ પુત્રને 'ચ્યવન' નામ આપ્યું; તે ધીરે ધીરે વધ્યો, જેમ શુક્લ પક્ષમાં ચાંદ્ર વધે છે.
સ જગામ તપઃ કર્તું રેવાં લોકૈકપાવનીમ્ । શિષ્યૈઃ પરિવૃતઃ સર્વૈસ્તપોબલસમન્વિતૈઃ
તે તપ કરવા માટે રેવા નદી પાસે ગયો, જે દુનિયાને પવિત્ર કરે છે, અને પોતાના બધા શિષ્યો સાથે, તપની શક્તિથી સજ્જ થઈ.
ગત્વા તત્ર તપસ્તેપે વર્ષાણામયુતં મહાન્ । અંસયોઃ કિંશુકૌ જાતૌ વલ્મીકોપરિશોભિતૌ
ત્યાં જઈને, મહાન તપસ્વીએ દસ હજાર વર્ષ સુધી તપ કર્યું; તેના ખભા પર બે કિમશુક વૃક્ષો ઉગ્યા, જે વાળમીક પર તેજસ્વી દેખાતા હતા.
મૃગા આગત્ય તસ્યાંગે કંડૂં વિદધુરુત્સુકાઃ । ન કિંચિત્સ હિ જાનાતિ દુર્વારતપસાવૃતઃ
ઉત્સુક હરણો આવ્યા અને તેના શરીર પર ખંજવાળ કરી, પણ તે કંઈ જાણતો નહોતો, કારણ કે તે અવિરત તપમાં લીન હતો.
કદાચિન્મનુરુદ્યુક્તસ્તીર્થયાત્રાં પ્રતિ પ્રભુઃ । સકુટુંબો યયૌ રેવાં મહાબલસમાવૃતઃ
ક્યારેક, મનુ તીર્થયાત્રા માટે ઉત્સુક થઈ, પરિવાર સાથે અને શક્તિશાળી લોકોની મોટી ટોળકી સાથે રેવા તરફ ગયો.
તત્ર સ્નાત્વા મહાનદ્યાં સંતર્પ્ય પિતૃદેવતાઃ । દાનાનિ બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ પ્રાદાદ્વિષ્ણુપ્રતુષ્ટયે
ત્યાં, મહાન નદીમાં સ્નાન કરીને, પિતૃઓ અને દેવતાઓને તૃપ્ત કરી, બ્રાહ્મણોને દાન આપ્યું, અને વિષ્ણુને પ્રસન્ન કરવા માટે.
તત્કન્યા વિચરંતી સા વનમધ્યે ઇતસ્તતઃ । સખીભિઃ સહિતા રમ્યા તપ્તહાટકભૂષણા
તેની સુંદર દીકરી, તપ્ત સોનાના આભૂષણોથી સજ્જ, પોતાના સખીઓ સાથે વનમાં અહીં-તહીં ફરતી હતી.
તત્ર દૃષ્ટ્વાથ વલ્મીકં મહાતરુસુશોભિતમ્ । નિમેષોન્મેષરહિતં તેજઃ કિંચિદ્દદર્શ સા
ત્યાં, એક મોટા વૃક્ષ નીચે તેજસ્વી વાળમીક જોઈ, અને તેમાં થોડીક અડચણ વગરનું, સ્થિર તેજ દેખાયું.
ગત્વા તત્ર શલાકાભિરતુદદ્રુધિરં સ્રવત્ । દૃષ્ટ્વા રાજ્ઞાંગજા ખેદં પ્રાપ્તવત્યતિદુઃખિતા
તે નજીક જઈ, લાકડીઓથી માર માર્યો, અને લોહી વહવા લાગ્યું; રાજાની દીકરી એ જોઈ, ખૂબ દુઃખી અને કષ્ટમાં પડી.
ન જનન્યૈ તથા પિત્રે શશંસાઘેન વિપ્લુતા । સ્વયમેવાત્મનાત્માનં સા શુશોચ ભયાતુરા
પાપથી વ્યાકુળ થઈ, તેણે એ વાત માતા કે પિતા સાથે ન કહી; પોતે જ, ભયથી અને મનમાં દુઃખી થઈ, શોક કરતી રહી.
તદા ભૂશ્ચલિતા રાજન્દિવશ્ચોલ્કા પપાત હ । ધૂમ્રા દિશો ભવન્સર્વાઃ સૂર્યશ્ચ પરિવેષિતઃ
પછી, હે રાજા, ધરતી હલવા લાગી, આકાશમાંથી તારો પડ્યો, બધે ધૂમ્રા થઈ ગયું, અને સૂર્યને પરિઘ ઘેરી લીધો.
તદા રાજ્ઞો હયા નષ્ટા હસ્તિનો બહવો મૃતાઃ । ધનં નષ્ટં રત્નયુતં કલહોભૂન્મિથસ્તદા
તે સમયે, રાજાના ઘોડા ગુમ થઈ ગયા, ઘણા હાથીઓ મરી ગયા, રત્નોથી ભરેલું ધન ગુમ થયું, અને લોકોમાં ઝઘડા શરૂ થયા.
તદાલોક્ય નૃપો ભીતઃ કિંચિદુદ્વિગ્નમાનસઃ । જનાનપૃચ્છત્કેનાપિ મુનયે ત્વપરાધિતમ્
આ જોઈ, રાજા ડરાઈ ગયો અને મનમાં થોડીક ચિંતિત થયો; તેણે લોકો પાસે પૂછ્યું: 'કોણે મુનિ સામે ગુનાહો કર્યો છે?'
પારંપર્યેણ તજ્જ્ઞાત્વા સ્વપુત્ર્યાઃ પરિચેષ્ટિતમ્ । યયૌ સુદુઃખિતસ્તત્ર સમૃદ્ધબલવાહનઃ
પોતાની દીકરીએ શું કર્યું તે વચ્ચેના માણસો દ્વારા ખબર પડી, ત્યારે રાજા ખૂબ જ દુઃખી થઈને પોતાની શક્તિશાળી સેના અને વાહનો સાથે ત્યાં પહોંચ્યો.
તં વૈ તપોનિધિં વીક્ષ્ય મહતા તપસાયુતમ્ । સ્તુત્વા પ્રસાદયામાસ મુનિવર્ય દયાં કુરુ
ત્યાં તેણે મહાન તપસ્વી મુનિને જોયા, જે મોટાં તપથી યુક્ત હતા. રાજાએ તેમની પ્રશંસા કરી અને વિનંતી કરી, 'હે મહાન મુનિ, કૃપા કરો.'
તસ્મૈ તુષ્ટો જગાદાયં મુનિવર્યો મહાતપાઃ । તવાત્મજાકૃતં સર્વમુત્પાતાદ્યમવેહિ તત્
મુનિ પ્રસન્ન થઈને કહ્યું, 'તમારી દીકરીના કર્તવ્યથી જ આ બધાં દુઃખ અને અપશકુન થયા છે, એ જાણો.'
તવ પુત્ર્યા મહારાજ ચક્ષુર્વિસ્ફોટનં કૃતમ્ । બહુસુસ્રાવ રુધિરં જાનતી ત્વામુવાચ ન
હે મહારાજ, તમારી પુત્રીએ એક આંખ ફોડી નાખી હતી, જેમાંથી ઘણું લોહી વહી ગયું; છતાં, તમને ઓળખતી હોવા છતાં, તેણે કશું કહ્યું નહીં.