મુનિવર્યાઃ સમિત્પાણિ પદ્મૈર્ધર્મક્રિયોચિતામ્ । દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છસુમતિં સર્વજ્ઞં રામ મંત્રિણમ્
મુનિગણો, હાથમાં સમિધ અને કમળ લઈને, ધર્મકર્મો માટે તૈયાર થયેલા હતા. આ જોઈને, રામના સર્વજ્ઞ મંત્રી સુમતિને પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। સુમતે કસ્ય સંસ્થાનં મુનેર્ભાતિ પુરોગતમ્ । નિર્વૈરિજંતુ સંસેવ્યં મુનિવૃંદસમાકુલમ્
શત્રુઘ્ને પૂછ્યું: સુમતિ, આગળ જે આશ્રમ ચમકતો દેખાય છે, એ કયા મુનિનો છે? એ આશ્રમ અનેક મુનિગણોથી ભરેલો છે, શાંતિથી રહેતા જીવોથી ઘેરાયેલો છે.
શ્રોષ્યામિ મુનિવાર્તાં ચ વિદધામિ પવિત્રતામ્ । નિજં વપુસ્તદીયાભિર્વાર્તાભિર્વર્ણનાદિભિઃ
હું એ મુનિની વાત સાંભળવા ઈચ્છું છું અને પવિત્ર કાર્ય કરવા માંગું છું; તેમનાં વર્ણન અને વાતો દ્વારા હું મારી પોતાની વાત પણ કહું છું.
ઇતિ શ્રુત્વા મહદ્વાક્યં શત્રુઘ્નસ્ય મહાત્મનઃ । કથયામાસ સચિવો રઘુનાથસ્ય ધીમતઃ
શત્રુઘ્નના મહાન વચન સાંભળીને, રઘુનાથના બુદ્ધિશાળી મંત્રીએ વાત કહેવાનું શરૂ કર્યું.
સુમતિરુવાચ। ચ્યવનસ્યાશ્રમં વિદ્ધિ મહાતાપસશોભિતમ્ । નિર્વૈરિજંતુસંકીર્ણં મુનિપત્નીભિરાવૃતમ્
સુમતિએ કહ્યું: આ ચ્યવન મુનિનો આશ્રમ છે, જે મહાન તપસ્વીથી પ્રકાશિત છે, શાંતિથી રહેતા જીવોથી ભરેલો છે અને મુનિની પત્નીઓથી ઘેરાયેલો છે.
યોઽસૌ મહામુનિઃ સ્વર્ગવૈદ્યયોર્ભાગમાદધાત્ । સ્વાયંભુવમહાયજ્ઞે શક્રમાનવિભેદનઃ
એ મહામુનિ એ છે, જેમણે સ્વાયંભુના મહાયજ્ઞમાં સ્વર્ગ અને આયુર્વેદનો ભાગ આપ્યો હતો, અને ઇન્દ્ર તથા દેવતાઓનો અહંકાર તોડી નાખ્યો હતો.
મહામુનેઃ પ્રભાવોઽયં ન કેનાપિ સમાપ્યતે । તપોબલસમૃદ્ધસ્ય વેદમૂર્તિધરસ્ય હ
એ મહામુનિની શક્તિ કોઈ પણ સમાન કરી શકે તેમ નથી, કારણ કે એ તપસ્વી શક્તિથી ભરપૂર છે અને વેદરૂપ ધારણ કરે છે.
શ્રુત્વા રામાનુજો વાર્તાં ચ્યવનસ્ય મહામુનેઃ । સર્વં પપ્રચ્છ સુમતિં શક્રમાનાદિભંજનમ્
ચ્યવન મહામુનિની વાત સાંભળીને, રામના નાના ભાઈએ સુમતિને ઇન્દ્ર અને દેવતાઓના અહંકાર તોડનાર વિશે બધું પૂછ્યું.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। કદાસૌ દસ્રયોર્ભાગં ચકાર સુરપંક્તિષુ । કિં કૃતં દેવરાજેન સ્વાયંભુવ મહામખે
શત્રુઘ્ને પૂછ્યું: ક્યારે એ મહામુનિએ દેવોમાં દશરયોને ભાગ આપ્યો? અને સ્વાયંભુના મહાયજ્ઞમાં દેવરાજે શું કર્યું?
સુમતિરુવાચ। બ્રહ્મવંશેઽતિવિખ્યાતો મુનિર્ભૃગુરિતિ શ્રુતઃ । કદાચિદ્ગતવાન્સાયં સમિદાહરણં પ્રતિ
સુમતિએ કહ્યું: બ્રહ્માના વંશમાં ભૃગુ નામે એક પ્રસિદ્ધ મુનિ હતા; એક વખત સાંજના સમયે, એ સમિધ લેવા ગયા હતા.
તદા મખવિનાશાય દમનો રાક્ષસો બલી । આગત્યોચ્ચૈર્જગાદેદં મહાભયકરં વચઃ
ત્યારે, યજ્ઞનો નાશ કરવા માટે, દમન નામે એક શક્તિશાળી રાક્ષસ આવ્યો અને ઉંચી અવાજે ભયજનક વાતો બોલી.
કુત્રાસ્તિ મુનિબંધુઃ સ કુત્ર તન્મહિલાનઘા । પુનઃ પુનરુવાચેદં વચો રોષસમાકુલઃ
ક્યાં છે મુનિનો સગો? ક્યાં છે એની નિર્દોષ પત્ની? એ repeatedly ગુસ્સામાં આવીને આ શબ્દો બોલતો રહ્યો.
તદાહુતવહો જ્ઞાત્વા રાક્ષસાદ્ભયમાગતમ્ । દર્શયામાસ તજ્જાયામંતર્વત્નીમનિંદિતામ્
ત્યારે અગ્નિએ, રાક્ષસના ભયને જાણીને, મુનિની નિર્મલ પત્નીને, જે અંદર હતી, તેને દેખાડી.
જહાર રાક્ષસસ્તાં તુ રુદંતીં કુરરીમિવ । ભૃગો રક્ષપતે રક્ષ રક્ષ નાથ તપોનિધે
રાક્ષસે, રડતી કુરરી જેવી, એ સ્ત્રીને પકડી લીધી; એ રડતી હતી: 'ભૃગુ, તપસ્વીઓના સ્વામી, બચાવો, બચાવો, તપની ધન!
એવં વદંતીમાર્તાં તાં ગૃહીત્વા નિરગાદ્બહિઃ । દુષ્ટો વાક્યપ્રહારેણ બોધયન્સ ભૃગોઃ સતીમ્
એ દુષ્ટ રાક્ષસે, દુ:ખમાં રડતી એ સ્ત્રીને પકડી, બહાર લઈ ગયો અને ભૃગુની સતી પત્નીને કઠોર શબ્દોથી દુ:ખ આપતો રહ્યો.
તતો મહાભયત્રસ્તો ગર્ભશ્ચોદરમધ્યતઃ । પપાત પ્રજ્વલન્નેત્રો વૈશ્વાનર ઇવાંગજઃ
પછી, ભારે ભયથી ડરેલા, એ સ્ત્રીના પેટમાંથી એક બાળક પડ્યું, એની આંખો અગ્નિ જેવી તેજસ્વી હતી.
તેનોક્તં મા વ્રજાશુ ત્વં ભસ્મી ભવ સુદુર્મતે । ન હિ સાધ્વી પરામર્શં કૃત્વા શ્રેયોઽધિયાસ્યસિ
એ બાળકે કહ્યું: 'તુ તરત જ ન જા; દુષ્ટ, તુ ભસ્મ બની જા! સતી સ્ત્રીને સ્પર્શ કરીને તને કયાંય સારું મળવાનું નથી.'
ઇત્યુક્તઃ સ પપાતાશુ ભસ્મીભૂતકલેવરઃ । માતા તદાર્ભકં નીત્વા જગામાશ્રમમુન્મનાઃ
એ રીતે બોલાતા, રાક્ષસ તરત જ પડી ગયો અને એની દેહ ભસ્મ થઈ ગઈ; પછી માતાએ પોતાનું બાળક લઈને, ચિંતિત મનથી આશ્રમમાં પાછી ગઈ.
ભૃગુર્વહ્નિકૃતં સર્વં જ્ઞાત્વા કોપસમાકુલઃ । શશાપ સર્વભક્ષસ્ત્વં ભવ દુષ્ટારિસૂચક
ભૃગુએ અગ્નિ દ્વારા કરાયેલ બધું જાણીને ગુસ્સામાં આવી, તેને શાપ આપ્યો: 'તું બધું ભક્ષન કરનાર બની જા, દુષ્ટો માટે દુશ્મનાઈનું ચિહ્ન બની જા.'
તદા શપ્તોઽતિદુઃખાર્તો જગ્રાહાંઘ્ર્યાશુશુક્ષણિઃ । કુરુ મેઽનુગ્રહં સ્વામિન્કૃપાર્ણવ મહામતે
શાપથી દુઃખી અને ખૂબ જ દુઃખમાં ડૂબેલા અગ્નિએ ભૃગુના પગ પકડીને વિનંતી કરી: 'મારે દયા કરો, હે સ્વામી, દયાના સાગર, મહાન બુદ્ધિ ધરાવનાર.'
મયાનૃતં વચોભીત્યા કથિતં ન ગુરુદ્રુહા । તસ્માન્મમોપરિ કૃપાં કુરુ ધર્મશિરોમણે
'ભયના કારણે મેં ખોટું બોલ્યું, ગુરુ સામે દુશ્મનાઈથી નહિ; તેથી, હે ધર્મના રત્ન, મારી ઉપર દયા કરો.'
તદાનુગ્રહમાધાચ્ચ સર્વભક્ષો ભવાઞ્છુચિઃ । ઇત્યુક્તવાન્હુતભુજં દયાર્દ્રો મુનિતાપસઃ
પછી, દયાથી પગળી, મુનિએ અગ્નિને કહ્યું: 'તું બધું ભક્ષન કરતો હોવા છતાં, તું શુદ્ધ રહેશે.'
ગર્ભાચ્ચ્યુતસ્ય પુત્રસ્ય જાતકર્માદિકં શુચિઃ । ચકાર વિધિવદ્વિપ્રો દર્ભપાણિઃ સુમંગલઃ
પવિત્ર બ્રાહ્મણે, હાથમાં દર્ભા લઈને અને શુભતા સાથે, ગર્ભમાંથી પડેલા પુત્ર માટે જન્મકર્મ અને અન્ય વિધિઓ નિયમ મુજબ કરી.
ચ્યવનાચ્ચ્યવનં પ્રાહુઃ પુત્રં સર્વે તપસ્વિનઃ । શનૈઃશનૈઃ સ વવૃધે શુક્લે પ્રતિપદિંદુવત્
ગર્ભમાંથી પડ્યા હોવાથી, બધા તપસ્વીઓએ પુત્રને 'ચ્યવન' નામ આપ્યું; તે ધીરે ધીરે વધ્યો, જેમ શુક્લ પક્ષમાં ચાંદ્ર વધે છે.
સ જગામ તપઃ કર્તું રેવાં લોકૈકપાવનીમ્ । શિષ્યૈઃ પરિવૃતઃ સર્વૈસ્તપોબલસમન્વિતૈઃ
તે તપ કરવા માટે રેવા નદી પાસે ગયો, જે દુનિયાને પવિત્ર કરે છે, અને પોતાના બધા શિષ્યો સાથે, તપની શક્તિથી સજ્જ થઈ.
ગત્વા તત્ર તપસ્તેપે વર્ષાણામયુતં મહાન્ । અંસયોઃ કિંશુકૌ જાતૌ વલ્મીકોપરિશોભિતૌ
ત્યાં જઈને, મહાન તપસ્વીએ દસ હજાર વર્ષ સુધી તપ કર્યું; તેના ખભા પર બે કિમશુક વૃક્ષો ઉગ્યા, જે વાળમીક પર તેજસ્વી દેખાતા હતા.
મૃગા આગત્ય તસ્યાંગે કંડૂં વિદધુરુત્સુકાઃ । ન કિંચિત્સ હિ જાનાતિ દુર્વારતપસાવૃતઃ
ઉત્સુક હરણો આવ્યા અને તેના શરીર પર ખંજવાળ કરી, પણ તે કંઈ જાણતો નહોતો, કારણ કે તે અવિરત તપમાં લીન હતો.
કદાચિન્મનુરુદ્યુક્તસ્તીર્થયાત્રાં પ્રતિ પ્રભુઃ । સકુટુંબો યયૌ રેવાં મહાબલસમાવૃતઃ
ક્યારેક, મનુ તીર્થયાત્રા માટે ઉત્સુક થઈ, પરિવાર સાથે અને શક્તિશાળી લોકોની મોટી ટોળકી સાથે રેવા તરફ ગયો.
તત્ર સ્નાત્વા મહાનદ્યાં સંતર્પ્ય પિતૃદેવતાઃ । દાનાનિ બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ પ્રાદાદ્વિષ્ણુપ્રતુષ્ટયે
ત્યાં, મહાન નદીમાં સ્નાન કરીને, પિતૃઓ અને દેવતાઓને તૃપ્ત કરી, બ્રાહ્મણોને દાન આપ્યું, અને વિષ્ણુને પ્રસન્ન કરવા માટે.
તત્કન્યા વિચરંતી સા વનમધ્યે ઇતસ્તતઃ । સખીભિઃ સહિતા રમ્યા તપ્તહાટકભૂષણા
તેની સુંદર દીકરી, તપ્ત સોનાના આભૂષણોથી સજ્જ, પોતાના સખીઓ સાથે વનમાં અહીં-તહીં ફરતી હતી.