પયોષ્ણીતીરમાસાદ્ય જગામ સ હયોત્તમઃ । પૃષ્ઠતોઽનુયયુઃ સર્વે યોધા વૈ હયરક્ષિણઃ
પયોષ્ણી નદીના કિનારે પહોંચીને, એ શ્રેષ્ઠ ઘોડો આગળ ગયો, અને બધા યોદ્ધાઓ તથા ઘોડા રક્ષકો પાછળથી ચાલ્યા.
આશ્રમાન્વિવિધાન્પશ્યન્નૃષીણાં સુતપોભૃતામ્ । તત્રતત્ર વિશૃણ્વાનો રઘુનાથગુણોદયમ્
તે ત્યાંના વિવિધ આશ્રમો જોઈને, મહાન તપસ્વીઓની વચ્ચે, જ્યાં-ત્યાં રઘુનાથના ગુણોની પ્રશંસા સાંભળતો રહ્યો.
એષ ધીમાન્હરિર્યાતિ હરિણા પરિરક્ષિતઃ । હરિભિર્હરિભક્તૈશ્ચ હરિવર્યાનુગૈર્મુહુઃ
આ વિદ્વાન હરિ, હરિ દ્વારા રક્ષિત, હંમેશા વાનરો, હરિભક્તો અને શ્રેષ્ઠ હરિ અનુયાયીઓ સાથે આગળ વધે છે.
ઇતિ શૃણ્વઞ્છુભા વાચો મુનીનાં પરિતઃ પ્રભુઃ । તુતોષ ભક્ત્યુત્કલિતચિત્તવૃત્તિભૃતાં મહાન્
મહાન પ્રભુ四પ all દિશામાં મુનિઓની શુભ વાણી સાંભળતા, ભક્તિથી ભરેલા મનવાળા લોકોથી આનંદિત થયો.
દદર્શ ચાશ્રમં શુદ્ધં જનજંતુસમાકુલમ્ । વેદધ્વનિહતાશેષા મંગલં શૃણ્વતાં નૃણામ્
તે શુદ્ધ આશ્રમ જોયો, જ્યાં અનેક લોકો અને પ્રાણીઓ ભેગા હતા, અને વેદના ધ્વનિ સાંભળનાર માટે બધા અશુભ દૂર કરે છે.
અગ્નિહોત્રહવિર્ધૂમ પવિત્રિતનભોખિલમ્ । મુનિવર્યકૃતાનેક યાગયૂપસુશોભિતમ્
યજ્ઞના હવનના ધૂમાથી આખું આકાશ પવિત્ર થયું હતું, અને શ્રેષ્ઠ મુનિઓએ સ્થાપિત કરેલા અનેક યજ્ઞયૂપોથી તે શોભિત હતું.
યત્ર ગાવસ્તુ હરિણા પાલ્યંતે પાલનોચિતાઃ । મૂષકા ન ખનંત્યસ્મિન્બિડાલસ્ય ભયાદ્બિલમ્
ત્યાં ગાયોને વાનર યોગ્ય રીતે રક્ષે છે; અને ઉંદરો અહીં બિલ ખોદતા નથી, બિલાડીના ભયથી.
મયૂરૈર્નકુલૈઃ સાર્દ્ધં ક્રીડંતિ ફણિનોનિશમ્ । ગજૈઃ સિંહૈર્નિત્યમત્ર સ્થીયતે મિત્રતાં ગતૈઃ
મોરો અને નકુલો સાથે રાત્રે-દિવસ સાપો રમે છે; અને હાથી અને સિંહો અહીં હંમેશા મિત્રતા સાથે રહે છે.
એણાસ્તત્રત્ય નીવારભક્ષણેષુ કૃતાદરાઃ । ન ભયં કુર્વતે કાલાદ્રક્ષિતા મુનિવૃંદકૈઃ
ત્યાંના ઍંટિલોપો નીવાર ખાવામાં તત્પર છે, અને મુનિગણોની રક્ષા હેઠળ, સમયથી ડરતા નથી.
ગાવઃ કુંભસમોધસ્કા નંદિની સમવિગ્રહાઃ । કુર્વંતિ ચરણોત્થેન રજસેલાં પવિત્રિતામ્
ગાયોની દુધની ડોલી કુંભ જેવી છે, અને શરીર નંદિની જેવી; તેઓ પગથી ઉઠેલી ધૂળીથી ધરતીને પવિત્ર કરે છે.
મુનિવર્યાઃ સમિત્પાણિ પદ્મૈર્ધર્મક્રિયોચિતામ્ । દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છસુમતિં સર્વજ્ઞં રામ મંત્રિણમ્
મુનિગણો, હાથમાં સમિધ અને કમળ લઈને, ધર્મકર્મો માટે તૈયાર થયેલા હતા. આ જોઈને, રામના સર્વજ્ઞ મંત્રી સુમતિને પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। સુમતે કસ્ય સંસ્થાનં મુનેર્ભાતિ પુરોગતમ્ । નિર્વૈરિજંતુ સંસેવ્યં મુનિવૃંદસમાકુલમ્
શત્રુઘ્ને પૂછ્યું: સુમતિ, આગળ જે આશ્રમ ચમકતો દેખાય છે, એ કયા મુનિનો છે? એ આશ્રમ અનેક મુનિગણોથી ભરેલો છે, શાંતિથી રહેતા જીવોથી ઘેરાયેલો છે.
શ્રોષ્યામિ મુનિવાર્તાં ચ વિદધામિ પવિત્રતામ્ । નિજં વપુસ્તદીયાભિર્વાર્તાભિર્વર્ણનાદિભિઃ
હું એ મુનિની વાત સાંભળવા ઈચ્છું છું અને પવિત્ર કાર્ય કરવા માંગું છું; તેમનાં વર્ણન અને વાતો દ્વારા હું મારી પોતાની વાત પણ કહું છું.
ઇતિ શ્રુત્વા મહદ્વાક્યં શત્રુઘ્નસ્ય મહાત્મનઃ । કથયામાસ સચિવો રઘુનાથસ્ય ધીમતઃ
શત્રુઘ્નના મહાન વચન સાંભળીને, રઘુનાથના બુદ્ધિશાળી મંત્રીએ વાત કહેવાનું શરૂ કર્યું.
સુમતિરુવાચ। ચ્યવનસ્યાશ્રમં વિદ્ધિ મહાતાપસશોભિતમ્ । નિર્વૈરિજંતુસંકીર્ણં મુનિપત્નીભિરાવૃતમ્
સુમતિએ કહ્યું: આ ચ્યવન મુનિનો આશ્રમ છે, જે મહાન તપસ્વીથી પ્રકાશિત છે, શાંતિથી રહેતા જીવોથી ભરેલો છે અને મુનિની પત્નીઓથી ઘેરાયેલો છે.
યોઽસૌ મહામુનિઃ સ્વર્ગવૈદ્યયોર્ભાગમાદધાત્ । સ્વાયંભુવમહાયજ્ઞે શક્રમાનવિભેદનઃ
એ મહામુનિ એ છે, જેમણે સ્વાયંભુના મહાયજ્ઞમાં સ્વર્ગ અને આયુર્વેદનો ભાગ આપ્યો હતો, અને ઇન્દ્ર તથા દેવતાઓનો અહંકાર તોડી નાખ્યો હતો.
મહામુનેઃ પ્રભાવોઽયં ન કેનાપિ સમાપ્યતે । તપોબલસમૃદ્ધસ્ય વેદમૂર્તિધરસ્ય હ
એ મહામુનિની શક્તિ કોઈ પણ સમાન કરી શકે તેમ નથી, કારણ કે એ તપસ્વી શક્તિથી ભરપૂર છે અને વેદરૂપ ધારણ કરે છે.
શ્રુત્વા રામાનુજો વાર્તાં ચ્યવનસ્ય મહામુનેઃ । સર્વં પપ્રચ્છ સુમતિં શક્રમાનાદિભંજનમ્
ચ્યવન મહામુનિની વાત સાંભળીને, રામના નાના ભાઈએ સુમતિને ઇન્દ્ર અને દેવતાઓના અહંકાર તોડનાર વિશે બધું પૂછ્યું.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। કદાસૌ દસ્રયોર્ભાગં ચકાર સુરપંક્તિષુ । કિં કૃતં દેવરાજેન સ્વાયંભુવ મહામખે
શત્રુઘ્ને પૂછ્યું: ક્યારે એ મહામુનિએ દેવોમાં દશરયોને ભાગ આપ્યો? અને સ્વાયંભુના મહાયજ્ઞમાં દેવરાજે શું કર્યું?
સુમતિરુવાચ। બ્રહ્મવંશેઽતિવિખ્યાતો મુનિર્ભૃગુરિતિ શ્રુતઃ । કદાચિદ્ગતવાન્સાયં સમિદાહરણં પ્રતિ
સુમતિએ કહ્યું: બ્રહ્માના વંશમાં ભૃગુ નામે એક પ્રસિદ્ધ મુનિ હતા; એક વખત સાંજના સમયે, એ સમિધ લેવા ગયા હતા.
તદા મખવિનાશાય દમનો રાક્ષસો બલી । આગત્યોચ્ચૈર્જગાદેદં મહાભયકરં વચઃ
ત્યારે, યજ્ઞનો નાશ કરવા માટે, દમન નામે એક શક્તિશાળી રાક્ષસ આવ્યો અને ઉંચી અવાજે ભયજનક વાતો બોલી.
કુત્રાસ્તિ મુનિબંધુઃ સ કુત્ર તન્મહિલાનઘા । પુનઃ પુનરુવાચેદં વચો રોષસમાકુલઃ
ક્યાં છે મુનિનો સગો? ક્યાં છે એની નિર્દોષ પત્ની? એ repeatedly ગુસ્સામાં આવીને આ શબ્દો બોલતો રહ્યો.
તદાહુતવહો જ્ઞાત્વા રાક્ષસાદ્ભયમાગતમ્ । દર્શયામાસ તજ્જાયામંતર્વત્નીમનિંદિતામ્
ત્યારે અગ્નિએ, રાક્ષસના ભયને જાણીને, મુનિની નિર્મલ પત્નીને, જે અંદર હતી, તેને દેખાડી.
જહાર રાક્ષસસ્તાં તુ રુદંતીં કુરરીમિવ । ભૃગો રક્ષપતે રક્ષ રક્ષ નાથ તપોનિધે
રાક્ષસે, રડતી કુરરી જેવી, એ સ્ત્રીને પકડી લીધી; એ રડતી હતી: 'ભૃગુ, તપસ્વીઓના સ્વામી, બચાવો, બચાવો, તપની ધન!
એવં વદંતીમાર્તાં તાં ગૃહીત્વા નિરગાદ્બહિઃ । દુષ્ટો વાક્યપ્રહારેણ બોધયન્સ ભૃગોઃ સતીમ્
એ દુષ્ટ રાક્ષસે, દુ:ખમાં રડતી એ સ્ત્રીને પકડી, બહાર લઈ ગયો અને ભૃગુની સતી પત્નીને કઠોર શબ્દોથી દુ:ખ આપતો રહ્યો.
તતો મહાભયત્રસ્તો ગર્ભશ્ચોદરમધ્યતઃ । પપાત પ્રજ્વલન્નેત્રો વૈશ્વાનર ઇવાંગજઃ
પછી, ભારે ભયથી ડરેલા, એ સ્ત્રીના પેટમાંથી એક બાળક પડ્યું, એની આંખો અગ્નિ જેવી તેજસ્વી હતી.
તેનોક્તં મા વ્રજાશુ ત્વં ભસ્મી ભવ સુદુર્મતે । ન હિ સાધ્વી પરામર્શં કૃત્વા શ્રેયોઽધિયાસ્યસિ
એ બાળકે કહ્યું: 'તુ તરત જ ન જા; દુષ્ટ, તુ ભસ્મ બની જા! સતી સ્ત્રીને સ્પર્શ કરીને તને કયાંય સારું મળવાનું નથી.'
ઇત્યુક્તઃ સ પપાતાશુ ભસ્મીભૂતકલેવરઃ । માતા તદાર્ભકં નીત્વા જગામાશ્રમમુન્મનાઃ
એ રીતે બોલાતા, રાક્ષસ તરત જ પડી ગયો અને એની દેહ ભસ્મ થઈ ગઈ; પછી માતાએ પોતાનું બાળક લઈને, ચિંતિત મનથી આશ્રમમાં પાછી ગઈ.
ભૃગુર્વહ્નિકૃતં સર્વં જ્ઞાત્વા કોપસમાકુલઃ । શશાપ સર્વભક્ષસ્ત્વં ભવ દુષ્ટારિસૂચક
ભૃગુએ અગ્નિ દ્વારા કરાયેલ બધું જાણીને ગુસ્સામાં આવી, તેને શાપ આપ્યો: 'તું બધું ભક્ષન કરનાર બની જા, દુષ્ટો માટે દુશ્મનાઈનું ચિહ્ન બની જા.'
તદા શપ્તોઽતિદુઃખાર્તો જગ્રાહાંઘ્ર્યાશુશુક્ષણિઃ । કુરુ મેઽનુગ્રહં સ્વામિન્કૃપાર્ણવ મહામતે
શાપથી દુઃખી અને ખૂબ જ દુઃખમાં ડૂબેલા અગ્નિએ ભૃગુના પગ પકડીને વિનંતી કરી: 'મારે દયા કરો, હે સ્વામી, દયાના સાગર, મહાન બુદ્ધિ ધરાવનાર.'