સુમદ ઉવાચ। કચ્ચિદાસ્તે સુખં રામઃ સર્વલોકશિરોમણિઃ । ભક્તરક્ષાવતારોઽયં મમાનુગ્રહકારકઃ
સુમદા બોલ્યા: રામ, સર્વ લોકનો શીરોમણિ, સુખી છે ને? તે ભક્તોની રક્ષા કરનાર અવતાર છે અને મારા પર કૃપા કરનાર છે.
ધન્યા લોકા ઇમે પુર્યાં રઘુનાથમુખાંબુજમ્ । યે પિબંત્યનિશં ચાક્ષિપુટકૈઃ પરિમોદિતાઃ
આ શહેરના લોકો ધન્ય છે, જે આનંદથી, રઘુનાથના કમળ જેવા મુખને, સતત આંખો દ્વારા પીએ છે.
અર્થજાતં મદીયં ચ નિતરાં પુરુષર્ષભ । કૃતાર્થં કુલભૂમ્યાદિ વસ્તુજાતં મહામતે
પુરૂષોમાં શ્રેષ્ઠ, મારા બધા ધન અને મારા કુળની જમીન તથા સંપત્તિ, હે વિદ્વાન, હવે સાચા અર્થમાં પૂર્ણ થઈ ગઈ છે.
કામાક્ષયા પ્રસાદો મે કૃતઃ પૂર્વં દયાર્દ્રયા । રઘુનાથમુખાંભોજં દ્રક્ષ્યેદ્ય સકુટુંબકઃ
મને ઈચ્છાવિહીનતા અને દયાથી પહેલાં કૃપા થઈ છે, જેથી આજે તે પોતાના કુટુંબ સાથે રઘુનાથના કમળ જેવા મુખને જોઈ શકે.
ઇત્યુક્તવતિ વીરે તુ સુમદે પાર્થિવોત્તમે । સર્વં તત્કથયામાસ રઘુનાથગુણોદયમ્
વીર અને શ્રેષ્ઠ રાજા સુમદાએ આ રીતે કહ્યું ત્યારે, તેણે રઘુનાથના ગુણોની વાત બધાને સંભળાવી.
ત્રિરાત્રં તત્ર સંસ્થિત્ય રઘુનાથાનુજઃ પરમ્ । ગંતું ચકાર ધિષણાં રાજ્ઞા સહ મહામતિઃ
ત્યાં ત્રણ રાત રહેીને, રઘુનાથના નાના ભાઈએ રાજા સાથે જવા માટે મનમાં નક્કી કર્યું.
તજ્જ્ઞાત્વા સુમદઃ શીઘ્રં પુત્રં રાજ્યેઽભ્યષેચયત્ । શત્રુઘ્નેન મહારાજ્ઞા પુષ્કલેનાનુમોદિતઃ
આ જાણીને, સુમદાએ ઝડપથી પોતાના પુત્રને રાજયાભિષેક કર્યો, મહારાજ શત્રુઘ્ન અને પુષ્કલની મંજૂરીથી.
વાસાંસિ બહુરત્નાનિ ધનાનિ વિવિધાનિ ચ । શત્રુઘ્નસેવકેભ્યોઽસૌ પ્રાદાત્તત્ર મહામતિઃ
તે વિદ્વાન સુમદાએ શત્રુઘ્નના સેવકોને અનેક વસ્ત્રો, કિંમતી રત્નો અને વિવિધ પ્રકારના ધન આપ્યા.
તતો ગમનમારેભે મંત્રિભિર્બહુવિત્તમૈઃ । પત્તિભિર્વાજિભિર્નાગૈઃ સદશ્વૈરથ કોટિભિઃ
પછી, અનેક ધનવાન મંત્રીઓ, પદાતી, ઘોડા, હાથી અને અણગણ્યા ઉત્તમ રથો સાથે, તે યાત્રા માટે નીકળ્યો.
શત્રુઘ્નઃ સહિતસ્તેન સુમદેન ધનુર્ભૃતા । જગામ માર્ગે વિહસન્રઘુનાથપ્રતાપભૃત્
શત્રુઘ્ન bow ધારણ કરનાર સુમદા સાથે, માર્ગમાં હસતો, રઘુનાથની મહિમા જાળવીને આગળ વધ્યો.
પયોષ્ણીતીરમાસાદ્ય જગામ સ હયોત્તમઃ । પૃષ્ઠતોઽનુયયુઃ સર્વે યોધા વૈ હયરક્ષિણઃ
પયોષ્ણી નદીના કિનારે પહોંચીને, એ શ્રેષ્ઠ ઘોડો આગળ ગયો, અને બધા યોદ્ધાઓ તથા ઘોડા રક્ષકો પાછળથી ચાલ્યા.
આશ્રમાન્વિવિધાન્પશ્યન્નૃષીણાં સુતપોભૃતામ્ । તત્રતત્ર વિશૃણ્વાનો રઘુનાથગુણોદયમ્
તે ત્યાંના વિવિધ આશ્રમો જોઈને, મહાન તપસ્વીઓની વચ્ચે, જ્યાં-ત્યાં રઘુનાથના ગુણોની પ્રશંસા સાંભળતો રહ્યો.
એષ ધીમાન્હરિર્યાતિ હરિણા પરિરક્ષિતઃ । હરિભિર્હરિભક્તૈશ્ચ હરિવર્યાનુગૈર્મુહુઃ
આ વિદ્વાન હરિ, હરિ દ્વારા રક્ષિત, હંમેશા વાનરો, હરિભક્તો અને શ્રેષ્ઠ હરિ અનુયાયીઓ સાથે આગળ વધે છે.
ઇતિ શૃણ્વઞ્છુભા વાચો મુનીનાં પરિતઃ પ્રભુઃ । તુતોષ ભક્ત્યુત્કલિતચિત્તવૃત્તિભૃતાં મહાન્
મહાન પ્રભુ四પ all દિશામાં મુનિઓની શુભ વાણી સાંભળતા, ભક્તિથી ભરેલા મનવાળા લોકોથી આનંદિત થયો.
દદર્શ ચાશ્રમં શુદ્ધં જનજંતુસમાકુલમ્ । વેદધ્વનિહતાશેષા મંગલં શૃણ્વતાં નૃણામ્
તે શુદ્ધ આશ્રમ જોયો, જ્યાં અનેક લોકો અને પ્રાણીઓ ભેગા હતા, અને વેદના ધ્વનિ સાંભળનાર માટે બધા અશુભ દૂર કરે છે.
અગ્નિહોત્રહવિર્ધૂમ પવિત્રિતનભોખિલમ્ । મુનિવર્યકૃતાનેક યાગયૂપસુશોભિતમ્
યજ્ઞના હવનના ધૂમાથી આખું આકાશ પવિત્ર થયું હતું, અને શ્રેષ્ઠ મુનિઓએ સ્થાપિત કરેલા અનેક યજ્ઞયૂપોથી તે શોભિત હતું.
યત્ર ગાવસ્તુ હરિણા પાલ્યંતે પાલનોચિતાઃ । મૂષકા ન ખનંત્યસ્મિન્બિડાલસ્ય ભયાદ્બિલમ્
ત્યાં ગાયોને વાનર યોગ્ય રીતે રક્ષે છે; અને ઉંદરો અહીં બિલ ખોદતા નથી, બિલાડીના ભયથી.
મયૂરૈર્નકુલૈઃ સાર્દ્ધં ક્રીડંતિ ફણિનોનિશમ્ । ગજૈઃ સિંહૈર્નિત્યમત્ર સ્થીયતે મિત્રતાં ગતૈઃ
મોરો અને નકુલો સાથે રાત્રે-દિવસ સાપો રમે છે; અને હાથી અને સિંહો અહીં હંમેશા મિત્રતા સાથે રહે છે.
એણાસ્તત્રત્ય નીવારભક્ષણેષુ કૃતાદરાઃ । ન ભયં કુર્વતે કાલાદ્રક્ષિતા મુનિવૃંદકૈઃ
ત્યાંના ઍંટિલોપો નીવાર ખાવામાં તત્પર છે, અને મુનિગણોની રક્ષા હેઠળ, સમયથી ડરતા નથી.
ગાવઃ કુંભસમોધસ્કા નંદિની સમવિગ્રહાઃ । કુર્વંતિ ચરણોત્થેન રજસેલાં પવિત્રિતામ્
ગાયોની દુધની ડોલી કુંભ જેવી છે, અને શરીર નંદિની જેવી; તેઓ પગથી ઉઠેલી ધૂળીથી ધરતીને પવિત્ર કરે છે.
મુનિવર્યાઃ સમિત્પાણિ પદ્મૈર્ધર્મક્રિયોચિતામ્ । દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છસુમતિં સર્વજ્ઞં રામ મંત્રિણમ્
મુનિગણો, હાથમાં સમિધ અને કમળ લઈને, ધર્મકર્મો માટે તૈયાર થયેલા હતા. આ જોઈને, રામના સર્વજ્ઞ મંત્રી સુમતિને પ્રશ્ન પૂછવામાં આવ્યો.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। સુમતે કસ્ય સંસ્થાનં મુનેર્ભાતિ પુરોગતમ્ । નિર્વૈરિજંતુ સંસેવ્યં મુનિવૃંદસમાકુલમ્
શત્રુઘ્ને પૂછ્યું: સુમતિ, આગળ જે આશ્રમ ચમકતો દેખાય છે, એ કયા મુનિનો છે? એ આશ્રમ અનેક મુનિગણોથી ભરેલો છે, શાંતિથી રહેતા જીવોથી ઘેરાયેલો છે.
શ્રોષ્યામિ મુનિવાર્તાં ચ વિદધામિ પવિત્રતામ્ । નિજં વપુસ્તદીયાભિર્વાર્તાભિર્વર્ણનાદિભિઃ
હું એ મુનિની વાત સાંભળવા ઈચ્છું છું અને પવિત્ર કાર્ય કરવા માંગું છું; તેમનાં વર્ણન અને વાતો દ્વારા હું મારી પોતાની વાત પણ કહું છું.
ઇતિ શ્રુત્વા મહદ્વાક્યં શત્રુઘ્નસ્ય મહાત્મનઃ । કથયામાસ સચિવો રઘુનાથસ્ય ધીમતઃ
શત્રુઘ્નના મહાન વચન સાંભળીને, રઘુનાથના બુદ્ધિશાળી મંત્રીએ વાત કહેવાનું શરૂ કર્યું.
સુમતિરુવાચ। ચ્યવનસ્યાશ્રમં વિદ્ધિ મહાતાપસશોભિતમ્ । નિર્વૈરિજંતુસંકીર્ણં મુનિપત્નીભિરાવૃતમ્
સુમતિએ કહ્યું: આ ચ્યવન મુનિનો આશ્રમ છે, જે મહાન તપસ્વીથી પ્રકાશિત છે, શાંતિથી રહેતા જીવોથી ભરેલો છે અને મુનિની પત્નીઓથી ઘેરાયેલો છે.
યોઽસૌ મહામુનિઃ સ્વર્ગવૈદ્યયોર્ભાગમાદધાત્ । સ્વાયંભુવમહાયજ્ઞે શક્રમાનવિભેદનઃ
એ મહામુનિ એ છે, જેમણે સ્વાયંભુના મહાયજ્ઞમાં સ્વર્ગ અને આયુર્વેદનો ભાગ આપ્યો હતો, અને ઇન્દ્ર તથા દેવતાઓનો અહંકાર તોડી નાખ્યો હતો.
મહામુનેઃ પ્રભાવોઽયં ન કેનાપિ સમાપ્યતે । તપોબલસમૃદ્ધસ્ય વેદમૂર્તિધરસ્ય હ
એ મહામુનિની શક્તિ કોઈ પણ સમાન કરી શકે તેમ નથી, કારણ કે એ તપસ્વી શક્તિથી ભરપૂર છે અને વેદરૂપ ધારણ કરે છે.
શ્રુત્વા રામાનુજો વાર્તાં ચ્યવનસ્ય મહામુનેઃ । સર્વં પપ્રચ્છ સુમતિં શક્રમાનાદિભંજનમ્
ચ્યવન મહામુનિની વાત સાંભળીને, રામના નાના ભાઈએ સુમતિને ઇન્દ્ર અને દેવતાઓના અહંકાર તોડનાર વિશે બધું પૂછ્યું.
શત્રુઘ્ન ઉવાચ। કદાસૌ દસ્રયોર્ભાગં ચકાર સુરપંક્તિષુ । કિં કૃતં દેવરાજેન સ્વાયંભુવ મહામખે
શત્રુઘ્ને પૂછ્યું: ક્યારે એ મહામુનિએ દેવોમાં દશરયોને ભાગ આપ્યો? અને સ્વાયંભુના મહાયજ્ઞમાં દેવરાજે શું કર્યું?
સુમતિરુવાચ। બ્રહ્મવંશેઽતિવિખ્યાતો મુનિર્ભૃગુરિતિ શ્રુતઃ । કદાચિદ્ગતવાન્સાયં સમિદાહરણં પ્રતિ
સુમતિએ કહ્યું: બ્રહ્માના વંશમાં ભૃગુ નામે એક પ્રસિદ્ધ મુનિ હતા; એક વખત સાંજના સમયે, એ સમિધ લેવા ગયા હતા.