ક્ષણં ધ્યાત્વા યયૌ બ્રહ્મા કૈલાસં ત્રિદશૈઃ સહ । તસ્ય શૈલસ્ય પાર્શ્વે તુ વૈચિત્ર્યેણ સમાકુલાઃ
થોડું ધ્યાન કરીને બ્રહ્મા દેવતાઓ સાથે કૈલાસ પર ગયા; એ પર્વતના કિનારે તેઓ તેની અદભુતતા જોઈને આશ્ચર્યમાં પડ્યા.
સ્થિતાઃ સંતુષ્ટુવુર્દેવાઃ શંભું શક્રપુરોગમાઃ । નમો ભવાય શર્વાય નીલગ્રીવાય તે નમઃ
તે ત્યાં ઊભા રહી ઈન્દ્રની આગેવાનીમાં દેવોએ શંભુની સ્તુતિ કરી: 'ભવ, શર્વ અને નિલાંગ – તમને નમન.'
નમઃ સ્થૂલાય સૂક્ષ્માય બહુરૂપાય તે નમઃ । ઇતિ સર્વમુખેનોક્તાં વાણીમાકર્ણ્ય શંકરઃ
'સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ, અનેક રૂપ ધરાવનાર – તમને નમન.' આમ સર્વેના મુખેથી બોલાયેલી વાણી સાંભળીને શંકર…
પ્રોવાચ નંદિનં દેવા નાનયેતિ મમાંતિકમ્ । એતસ્મિન્નંતરે દેવા આહૂતા નંદિના ચ તે
…નંદીને કહ્યું, 'બધા દેવતાઓ મારા સમક્ષ આવવા જોઈએ.' એ દરમિયાન, નંદીએ દેવતાઓને બોલાવ્યા.
પ્રવિશ્યાંતઃપુરે દેવા દદૃશુર્વિસ્મિતેક્ષણાઃ । બ્રહ્માગત્ય દદર્શાથ શંકરં લોકશંકરમ્
અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કરીને દેવોએ આશ્ચર્યથી જોયું; બ્રહ્માએ આવીને લોકહિતકારી શંકરને દર્શન કર્યું.
ગણકોટિસહસ્રૈસ્તુ સેવિતં મોદશાલિભિઃ । નગ્નૈર્વિરૂપૈઃ કુટિલૈર્ધૂસરૈર્વિકટૈસ્તથા
એને અનગણ્ય ગણો, આનંદમાં મસ્ત, સેવા કરતા હતા; કેટલાક નંગધારી, વિકૃતિભર્યા, વાંકાં, ધૂસરી અને ભયાનક હતા.
પ્રણિપત્યાગ્રતઃ સ્થિત્વા સહ દેવૈઃ પિતામહઃ । ઉવાચ દેવદેવેશં પશ્યાવસ્થાં દિવૌકસામ્
પિતામહે દેવતાઓ સાથે પ્રણામ કરીને આગળ ઊભા રહી દેવદેવતાના સમક્ષ કહ્યું: 'સ્વર્ગવાસીઓની હાલત જુઓ.'
કૃપાં કુરુ મહાદેવ શરણાગતવત્સલ । દુષ્ટદૈત્યવધાર્થં ત્વં સમુદ્યોગં વિધેહિ ભોઃ
'મહાદેવ, શરણમાં આવેલા પર દયા કરો; દુષ્ટ દૈત્યના વિનાશ માટે તમે પ્રયાસ કરો.'
સોઽપિ તદ્વચનં શ્રુત્વા દૈન્યશોકસમન્વિતમ્ । ત્રિદશૈઃ સહિતૈઃ સર્વૈરાજગામ હરેઃ પદમ્
તે પણ, એ વિનય અને દુઃખથી ભરેલી વાત સાંભળીને, બધા દેવતાઓ સાથે હરિના નિવાસે ગયો.
તુષ્ટુવુર્મુનયઃ સર્વે સસુરોરગકિન્નરાઃ । જય માધવ દેવેશ જય ભક્તજનાર્તિહન્
બધા ઋષિઓ, દેવ, નાગ અને કિનરોએ તેમની સ્તુતિ કરી: 'જય માધવ, દેવોના સ્વામી, ભક્તોના દુઃખ દૂર કરનાર – તમને વિજય!'
વિલોકય મહાદેવ લોકયસ્વ સ્વસેવકાન્ । ઇત્યુચ્ચૈર્જગદુઃ સર્વે દેવાઃ શર્વપુરોગમાઃ
'મહાદેવ, અમને જુઓ, તમારા સેવકોને નજર કરો!' એમ સર્વે દેવતાઓ, શર્વની આગેવાનીમાં, ઉંચી અવાજે બોલ્યા.
ઇત્યુક્તમાકર્ણ્ય સુરાધિનાથો દૃષ્ટ્વા સુરાર્તિં પરિચિંત્ય વિષ્ણુઃ । જગાદ દેવાઞ્જલદોચ્ચયા ગિરા દુઃખં તુ તેષાં પ્રશમં નયન્નિવ
આ રીતે બોલાયેલું સાંભળીને, દેવોના સ્વામી, તેમના દુઃખને જોઈ અને વિચાર કરીને, વિષ્ણુએ વરસાદના વાદળ જેવી ગૂંજી અવાજે દેવોને કહ્યું, જાણે તેમનું દુઃખ ટાળી રહ્યો હોય.
ભો બ્રહ્મશર્વેંદ્ર પુરોગમામરાઃ શૃણ્વંતુ વાચં ભવતાં હિતેરતામ્ । જાને દશગ્રીવકૃતં ભયં વસ્તન્નાશયામ્યદ્ય કૃતાવતારઃ
'બ્રહ્મા, શર્વ, ઈન્દ્ર અને સર્વે અગ્રણિ અમરઓ, મારા કલ્યાણ માટેના શબ્દો સાંભળો; દશમુખી દ્વારા થયેલા ભયને હું જાણું છું, આજે અવતાર લઈને તેનો નાશ કરીશ.'
પુરી ત્વયોધ્યા રવિવંશજાતૈર્નૃપૈર્મહાદાનમખાદિસત્ક્રિયૈઃ । પ્રપાલિતા ભૂતલમંડનીયા વિરાજતે રાજતભૂમિભાગૈઃ
અયોધ્યા શહેર, જે સૂર્યવંશી રાજાઓ દ્વારા શાસિત હતું, મહાન દાન, યજ્ઞ અને શુભ ક્રિયાઓથી ધરતીને શોભાવતું હતું; ચાંદીથી ઝળહળતી પથારીવાળી એ નગર ધરતી પર તેજસ્વી દેખાય છે.
તસ્યાં દશરથો રાજા નિરપત્યઃ શ્રિયાન્વિતઃ । પાલયત્યધુના રાજ્યં દિક્ચક્રજયવાન્વિભુઃ
ત્યાં દશરથ રાજા, સંતાન વગર હોવા છતાં, સમૃદ્ધિથી ભરપૂર છે અને આજકાલ રાજય પર શાસન કરે છે; ચારેય દિશામાં વિજય પ્રાપ્ત કરનાર મહાન શાસક છે.
સ તુ વંદ્યાદૃષ્યશૃંગાત્પ્રાર્થિતાત્પુત્રકામ્યયા । પુત્રેષ્ટ્યાં વિધિના યજ્વા મહાબલસમન્વિતઃ
તે રાજાએ પુત્રની ઈચ્છા રાખી, વશિષ્ઠ ઋષિની સલાહથી, નિયમ પ્રમાણે પુત્રેષ્ટિ યજ્ઞ કર્યો અને મહાન શક્તિ ધરાવતો હતો.
તતોઽહં પ્રાર્થિતઃ પૂર્વં તપસા તેન ભોઃ સુરાઃ । પત્નીષુ તિસૃષુ પ્રીત્યા ચતુર્ધાપિ ભવત્કૃતે
પછી હું, તેના તપથી પહેલાં વિનંતી કરાયેલ, દેવો, તેની ત્રણ પત્નીઓ માટે પ્રેમથી, તમારા હિત માટે ચાર ભાગમાં વિભાજિત થયો.
રામ લક્ષ્મણ શત્રુઘ્ન ભરતાખ્યા સમન્વિતઃ । કર્તાસ્મિ રાવણોદ્ધારં સમૂલ બલવાહનમ્
રામ, લક્ષ્મણ, શત્રુઘ્ન અને ભરત સાથે, હું રાવણ અને તેની આખી સેના સહિત, તેને મૂળથી નાશ કરી દઈશ.
ભવંતોઽપિ સ્વકૈરંશૈરવતીર્ય ચરંત્વિહ । ઋક્ષવાનરરૂપેણ સર્વત્ર પૃથિવીતલે
તમે પણ, તમારા પોતાના અંશથી અવતરીને, અહીં પૃથ્વી પર સર્વત્ર રિક્ષ અને વાનર સ્વરૂપે ફરશો.
ઇત્યુક્ત્વા વિરરામાશુ નભસીરિતવાઙ્મુને । દેવાઃ શ્રુત્વા મહદ્વાક્યં સર્વે સંહૃષ્ટમાનસાઃ
આ રીતે કહી, આકાશમાં ગુંજતી વાણી ધરાવનાર ઋષિ તરત જ મૌન થયો; બધા દેવો એ મહાન વાક્ય સાંભળી આનંદથી ભરાઈ ગયા.
તે ચક્રુર્ગદિતં યાદૃગ્દેવદેવેન ધીમતા । સ્વૈઃસ્વૈરંશૈર્મહી પૂર્ણા ઋક્ષવાનરરૂપિભિઃ
બધાએ બુદ્ધિશાળી દેવદેવતાની વાત પ્રમાણે કર્યું; પૃથ્વી તેમના પોતાના અંશમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા રિક્ષ અને વાનર સ્વરૂપીઓથી ભરાઈ ગઈ.
યોઽસૌ વિષ્ણુર્મહાદેવો દેવાનાં દુઃખનાશકઃ । સત્વમેવ મહારાજ ભગવાન્કૃતવિગ્રહઃ
એ મહાદેવ, દેવોના દુઃખનો નાશ કરનાર વિષ્ણુ, ખરેખર ભગવાન સ્વયં છે, મહારાજ, જેમણે માનવ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું છે.
ભરતોઽયં લક્ષ્મણશ્ચ શત્રુઘ્નશ્ચ મહામતે । તાવકાંશાદ્દશગ્રીવો જનિતશ્ચ સુરાર્દ્દનઃ
આ ભરત, લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્ન, મહામતિ, તમારા જ અંશ છે; અને દશમુખ રાવણ, દેવોને પીડાવનાર, પણ તમારા અંશમાંથી જન્મ્યો છે.
પૂર્વવૈરાનુબંધેન જાનકીં હૃતવાન્પુનઃ । સ ત્વયા નિહતો દૈત્યો બ્રહ્મરાક્ષસજાતિમાન્
પહેલાના વૈરથી, તેણે ફરીથી જાનકીનું અપહરણ કર્યું; એ બ્રહ્મરાક્ષસ જાતિના દૈત્યને તમે મારેા.
પુલસ્ત્યપુત્રો દૈત્યેંદ્ર સર્વલોકૈકકંટકઃ । પાતિતઃ પૃથિવી સર્વા સુખમાપમહેશ્વર
પુલસ્ત્યપુત્ર, દૈત્યરાજ, સર્વ લોકમાં એકમાત્ર કાંટો, પૃથ્વી પર પતિત થયો; મહેશ્વર, આખી પૃથ્વીએ સુખ મેળવ્યું.
બ્રાહ્મણાનાં સુખં ત્વદ્ય મુનીનાં તાપસં બલમ્ । શિવાનિ સર્વતીર્થાનિ સર્વે યજ્ઞાઃ સુસંહિતાઃ
આજે બ્રાહ્મણો સુખી છે, મુનિઓને તપની શક્તિ મળી છે, બધા તીર્થો શુભ છે અને બધા યજ્ઞો સારી રીતે થાય છે.
ત્વયિ રાજ્ઞિ જગત્સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્ । સુખં પ્રપેદે વિશ્વાત્મઞ્જગદ્યોને નરોત્તમ
તમારા રાજમાં, મનુષ્યો, દેવો અને અસુરો સહિત આખું જગત સુખી થયું છે, વિશ્વના આત્મા, સર્વ સૃષ્ટિના મૂળ.
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽહં ત્વયાનઘ । ઉત્પત્તિશ્ચ વિપત્તિશ્ચ મયા મત્યનુસારતઃ
આ બધું, પાપરહિત, તમે પૂછ્યું તે પ્રમાણે, ઉત્પત્તિ અને વિનાશ, મારી સમજ પ્રમાણે, મેં તમને કહેલું છે.
ઇત્થં નિશમ્ય દિતિજેંદ્ર કુલાનુકારિવાર્તાં મહાપુરુષ ઈશ્વરઈશિતા ચ । સંરુદ્ધબાષ્પગલદશ્રુમુખારવિંદો ભૂમૌ પપાત સદસિ પ્રથિતપ્રભાવઃ
દૈત્યરાજના કુળ અને કાર્યોની વાત સાંભળીને, મહાપુરુષ, ભગવાન, આંખોમાંથી અશ્રુ વહાવી, સભામાં જમીન પર પડયા, તેમનો પ્રભાવ સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ હતો.
શેષ ઉવાચ। અથ સ્વાગતસંતુષ્ટં શત્રુઘ્નં પ્રાહ ભૂમિપઃ । રઘુનાથકથાં શ્રેષ્ઠાં શુશ્રૂષુઃ પુરુષર્ષભઃ
શેષે કહ્યું: પછી, સ્વાગતથી પ્રસન્ન થયેલા રાજાએ, શ્રેષ્ઠ પુરુષ શત્રુઘ્નને, રઘુનાથની શ્રેષ્ઠ કથા સાંભળવા ઇચ્છા સાથે, સંબોધન કર્યું.