શૌનક ઉવાચ। કથયસ્વ મુને સૂત માહાત્મ્યં કલુષક્ષયમ્ । શેષપંચદિનસ્યાપિ કાર્ત્તિકસ્યાનુકંપયા
શૌનકએ કહ્યું: હે મુનિ સૂત, કૃપાથી મને કાર્તિકના છેલ્લાં પાંચ દિવસનું મહાત્મ્ય કહો, જે પાપને નાશ કરે છે.
સૂત ઉવાચ। શૃણુ શૌનક યત્પૃષ્ટં માહાત્મ્યં પાપનાશનમ્ । વક્ષ્યામ્યહં વૈ ચોર્જસ્ય શેષપંચદિનસ્ય ચ
સૂતએ કહ્યું: હે શૌનક, તમે જે મહાત્મ્ય પૂછ્યું છે, તે પાપને નાશ કરે છે; હવે હું છેલ્લાં પાંચ દિવસની મહિમા કહું છું.
વ્રતાનાં મુનિશાર્દૂલ પ્રવરં વિષ્ણુપંચકમ્ । તસ્મિન્યઃ પૂજયેદ્ભક્ત્યા શ્રીહરિં રાધયા સહ
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, બધા વ્રતોમાં શ્રેષ્ઠ 'વિષ્ણુ પંચક' છે; જે કોઈ ભક્તિથી શ્રીહરીની રાધા સાથે પૂજા કરે છે—
ગંધપુષ્પૈર્ધૂપદીપૈર્વસ્ત્રૈર્નાનાવિધૈઃ ફલૈઃ । સ યાતિ વિષ્ણુસદનં સર્વપાપવિવર્જિતઃ
સુગંધ, ફૂલો, ધૂપ, દીવો, વસ્ત્ર અને વિવિધ ફળોથી પૂજા કરીને, એ સર્વ પાપથી મુક્ત થઈને વિષ્ણુના ધામમાં પહોંચે છે.
બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થો વા વાનપ્રસ્થોઽથવા યતિઃ । ન પ્રાપ્નોતિ પરં સ્થાનમકૃત્વા વિષ્ણુપંચકમ્
બ્રહ્મચારિ, ગૃહસ્થ, વાનપ્રસ્થ કે યતિ—કોઈ પણ વિષ્ણુ પંચક કર્યા વિના પરમ સ્થાન પ્રાપ્ત નથી કરતો.
સર્વપાપહરં પુણ્યં વિખ્યાતં વિષ્ણુપંચકમ્ । તત્ર સ્નાનં તુ યઃ કુર્યાત્સર્વતીર્થફલં લભેત્
વિષ્ણુ પંચક સર્વ પાપને દૂર કરે છે અને પુણ્ય આપે છે; જે કોઈ તેમાં સ્નાન કરે છે, તે સર્વ તીર્થનું ફળ મેળવે છે.
શ્રીહરેઃ પુરતો વિપ્ર તુલસ્યાશ્ચ સમીપતઃ । પ્રદીપં સર્પિષા પૂર્ણં દદ્યાદ્યો ભક્તિભાવતઃ
શ્રીહરીની સામે, તુલસીની નજીક, જે ભક્તિથી ઘીથી ભરેલો દીવો અર્પણ કરે છે—
નભસિ શ્રીહરેઃ પ્રીત્યૈ યાતિ સ વિષ્ણુમંદિરમ્ । પાપી યાતિ હરેર્ધામ સત્યમેતન્મયોદિતમ્
શ્રીહરીને પ્રસન્ન કરવા માટે આકાશમાં દીવો અર્પણ કરનાર—even પાપી પણ હરિનું ધામ મેળવે છે; આ હું સાચું કહું છું.
સ્નાપયેચ્ચાચ્યુતં ભક્ત્યા મધુક્ષીરઘૃતાદિભિઃ । દદ્યાત્કિં નો હરિઃ પ્રીતસ્તસ્મૈ સાધુજનાય વૈ
ભક્તિથી અચ્યુતને મધ, દૂધ, ઘી વગેરેથી સ્નાન કરાવવું જોઈએ; હરિ પ્રસન્ન થઈને એવા સારા માણસને શું નથી આપતો?
નૈવેદ્યં દેવદેવેશં પરમાન્નં નિવેદયેત્ । તસ્ય પુણ્યં પ્રસંખ્યાતું ન શક્તો વૈ ચતુર્મુખઃ
દેવોના દેવને શ્રેષ્ઠ ભોજન અર્પણ કરવું જોઈએ; એથી મળતું પુણ્ય ગણવું પણ ચતુરમુખ બ્રહ્માને શક્ય નથી.
અર્ચયિત્વા હૃષીકેશમેકાદશ્યાં સમાહિતઃ । નિષ્પ્રાપ્ય ગોમયં સમ્યક્મંત્રવત્સમુપાસતે
એકાદશી પર એકાગ્ર ચિત્તથી હૃષીકેશની પૂજા કર્યા પછી, ગોમય સાથે મંત્રોચ્ચાર કરીને યોગ્ય રીતે સેવા કરવી જોઈએ.
ગોમૂત્રં મંત્રવદ્ભૂયો દ્વાદશ્યાં પ્રાશયેદ્વ્રતી । ક્ષીરં તથા ત્રયોદશ્યાં ચતુર્દશ્યાં તથા દધિ
દ્વાદશી પર વ્રતધારી મંત્ર સાથે ફરી ગોમૂત્ર પાન કરે; ત્રયોદશી પર દૂધ, ચતુર્દશી પર દહીં લે.
સંપ્રાપ્ય પાપશુદ્ધ્યર્થં લંઘયિત્વા ચતુર્દિનમ્ । પંચમે તુ દિને સ્નાત્વા વિધિવત્પૂજ્ય કેશવમ્
પાપશુદ્ધિ માટે ચાર દિવસ વ્રત પાળીને, પાંચમા દિવસે સ્નાન કરીને વિધિપૂર્વક કેશવની પૂજા કરવી.
ભોજયેદ્બ્રાહ્મણાન્ભક્ત્યા તેભ્યો દદ્યાચ્ચ દક્ષિણામ્ । તતો નક્તં સમશ્નીયાત્પંચગવ્યં સુમંત્રિતમ્
ભક્તિથી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું અને દક્ષિણા આપવી; પછી રાત્રે મંત્રથી પવિત્ર થયેલું પંચગવ્ય લેવું.
એવં કર્તુમશક્તો યઃ ફલમૂલં ચ ભોજનમ્ । કુર્યાદ્ધવિષ્યં વા વિપ્ર યથોક્તવિધિના હ વૈ
જો કોઈ એ રીતે કરી શકે નહીં, તો, હે બ્રાહ્મણ, ફળ-મૂળ અથવા હવિષ્ય ભોજન યોગ્ય વિધિથી લઈ શકે.
શ્રીહરેઃ પંચકં વિપ્ર કુર્યાદ્યસ્તુલસીદલૈઃ । પૂજયેત્તં સ વિજ્ઞેયઃ સ્વયં નારાયણઃ પ્રભુઃ
હે બ્રાહ્મણ, જે શ્રીહરીનું પંચક તુલસીના પાંદડા વડે કરે છે, તેને સ્વયં નારાયણ ભગવાન માનવો.
પુરા ત્રેતાયુગે શૂદ્રો દસ્યુવૃત્તિપરાયણઃ । નામ્ના દંડકરો નિત્યં ધર્મનિંદાં કરોતિ યઃ
કદી ત્રેતાયુગમાં એક શૂદ્ર હતો, નામ દંડક, જે ચોરાઈના માર્ગે ચાલતો અને હંમેશા ધર્મની નિંદા કરતો.
અસત્યભાષી મિત્રઘ્નો વેશ્યાવિભ્રમ લોલુપઃ । બ્રહ્મસ્વહારી ક્રૂરશ્ચ પરસ્ત્રીગમને રતઃ
એ ખોટું બોલતો, મિત્રોની હત્યા કરતો, વેશ્યાઓ પાછળ લલચતો, બ્રહ્મસ્વની ચોરી કરતો, ક્રૂર હતો અને પરસ્ત્રી સાથે સંભોગ કરતો.
શરણાગતહંતા ચ પાખંડજનસંગભાક્ । ગોમાંસાશી સુરાપશ્ચ પરનિંદાકરઃ સદા
જે શરણમાં આવેલા લોકોને મારે છે, પાખંડીઓ સાથે રહે છે, ગાયનું માંસ ખાય છે, દારૂ પીવે છે અને હંમેશા બીજાની નિંદા કરે છે—
વિશ્વાસઘાતી જ્ઞાતીનાં વૃત્તિચ્છેદી દ્વિજોત્તમ । દુષ્ટં સર્વે સમાલોક્ય તાદૃશં તદ્ગૃહે દ્વિજઃ
જે પોતાના જ સગાંઓનો વિશ્વાસ તોડે છે, તેમની રોજગારી છીનવી લે છે, ó દ્વિજશ્રેષ્ઠ, એવા દુષ્ટ માણસને જોઈને બધા સગાંઓ—
આગતા જ્ઞાતયઃ ક્રુદ્ધાસ્તસ્ય પાપપરાયણમ્ । જ્ઞાતય ઊચુઃ। રે રે મૂઢ દુરાચાર વિનાશં પ્રતિનીયતે । યા પ્રતિષ્ઠાર્જિતા પૂર્વૈરસ્માકં નિર્મલેઽન્વયે
આવા પાપમાં લિપ્ત વ્યક્તિને જોઈને સગાંઓ ગુસ્સે થઈ આવ્યા અને કહ્યું: 'અરે, મૂર્ખ અને દુર્વ્યવહાર કરનાર, તું અમારા નિર્મળ વંશ અને પૂર્વજોએ મેળવેલી પ્રતિષ્ઠા નાશ કરે છે.'
ઇતિ ક્રુદ્ધા દ્વિજશ્રેષ્ઠ અપકીર્તિભયાદપિ । પાપિનાં પ્રવરં સર્વે તત્યજુસ્તં કુલાદરમ્
આ રીતે ગુસ્સે થઈ અને બદનામીના ભયથી, ó દ્વિજશ્રેષ્ઠ, બધા સગાંઓએ એ પાપી, કુળની શરમ એવા વ્યક્તિને ત્યજી દીધો.
તતો ગતો મહારણ્યં વિનષ્ટાખિલ વૈભવઃ । કુર્યાત્સ દસ્યુભિઃ સાર્દ્ધં દસ્યુકર્મ નિરંતરમ્
પછી એ બધું વૈભવ ગુમાવીને મોટા જંગલમાં ગયો અને ત્યાં ચોરો સાથે સતત ચોરીના કામ કરવા લાગ્યો.
પથિ પ્રગચ્છતાં તેષાં ભયાદ્વિપ્ર ન ખાદિતુમ્ । પ્રાપ્તં કિંચિત્ક્ષુધાર્ત્તાસ્તે ગતાશ્ચાન્ય સ્થલં પ્રતિ
માર્ગમાં જતા સમયે, ó બ્રાહ્મણ, ભયના કારણે તેઓએ ભૂખ્યા હોવા છતાં મળેલી વસ્તુ ખાઈ શક્યા નહીં, અને પછી બીજા સ્થળે ગયા.
તત્ર પ્રવિષ્ટાસ્તે સર્વે દૃષ્ટ્વા પુણ્યજનાન્બહૂન્ । ધાત્રીમૂલે સ્થિતાન્બ્રહ્મન્વૈષ્ણવાન્દ્વિજસત્તમાન્
ત્યાં પહોંચીને, બધા એણે ઘણા પુણ્યવંત લોકો—વિષ્ણુભક્ત બ્રાહ્મણો—એક વૃક્ષની નીચે ઊભા જોઈ.
સર્વે તે દસ્યવો વિપ્ર ગતા દંડકરોઽપિ સઃ । તેષાં પરિસરં ગત્વા પ્રણામં વૈ ચકાર હ
બધા ચોરો અને દંડકર પણ, ó બ્રાહ્મણ, એ લોકોની નજીક ગયા અને તેમને વંદન કર્યું.
દંડકર ઉવાચ। ક્ષુધાર્તોઽહં દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ પ્રાણા યાસ્યંતિ મે ધ્રુવમ્ । દદધ્વં ખાદિતું કિંચિદ્યુષ્માકં શરણં ગતઃ
દંડકરે કહ્યું: 'હું ભૂખ્યો છું, ó દ્વિજશ્રેષ્ઠો, હવે મારા પ્રાણ જવા વાળા છે. મને કંઈક ખાવા આપો, હું તમારી શરણમાં આવ્યો છું.'
આકર્ણ્ય વચનં તસ્ય ચોચુસ્તે ધર્મતત્પરાઃ । સર્વપાપહરે ત્વં ચ વિખ્યાતે વિષ્ણુપંચકે
એના શબ્દો સાંભળીને, ધર્મમાં તત્પર બ્રાહ્મણોએ કહ્યું: 'તમે તો સર્વ પાપ નાશક તરીકે વિષ્ણુપંચકમાં પ્રસિદ્ધ છો.'
કથમન્નં ખાદિતું તે વાંછા ત્વદ્ય હરેર્દિને । વિશેષં તે બ્રૂહિ સંજ્ઞા કાતે ભવતિ સાંપ્રતમ્
'આજ હરીના દિવસે તને ખાવાની ઇચ્છા કેમ થઈ? અમને સ્પષ્ટ કહો, તું હાલ કઈ સ્થિતિમાં છે?'
સ ઉવાચ મુદા વિપ્રા નામ્ના દંડકરોપ્યહમ્ । સર્વપાપસમાયુક્તશ્ચોદ્ધારો મે કથં ભવેત્
એ આનંદથી બોલ્યો: 'ó બ્રાહ્મણો, મારું નામ પણ દંડકર છે, હું સર્વ પાપોથી ભરેલો છું. મને કેવી રીતે ઉદ્ધાર મળશે?'