બદ્ધ્વા નેતું મનશ્ચક્રુરાગતા વિષ્ણુકિંકરાઃ । તદા છિત્ત્વા ચર્મપાશં સ્યંદને તં મનોહરે
બાંધીને લઈ જવા માટે, વિષ્ણુના દૂતોએ આવીને ચામડાના પાશને કાપી, તેને સુંદર રથમાં બેસાડ્યો.
તૂર્ણમારોહયામાસુઃ પપ્રચ્છુર્વિનયાન્વિતાઃ । તેઽપિ પુણ્યેન ભોઃ સંતઃ કેન વૈ નીયતેઽપ્યસૌ
તેઓએ ઝડપથી તેને રથમાં બેસાડ્યો અને વિનયપૂર્વક પૂછ્યું, 'હે પુણ્યવાન, કયા પુણ્યથી આ માણસને લઈ જવામાં આવે છે?'
ઊચુસ્તેઽસૌ પુરા રાજા પુણ્યં બહુતરં કૃતમ્ । અકરોદ્ધરણં કાંચિત્સુંદરીં ચાંગનામયમ્
તેઓએ કહ્યું, 'આ પહેલા એ રાજા હતો, તેણે ઘણું પુણ્ય કર્યું; એક સુંદર સ્ત્રીને કષ્ટમાંથી બચાવી હતી.'
અનેન ચાંહસા રાજા ગતો વૈ શમનક્ષયમ્ । તત્રક્લેશં તુ યુષ્માભિર્દત્તં વૈ શમનાજ્ઞયા
આ પાપના કારણે રાજા યમના ઘર ગયો; ત્યાં યમના આજ્ઞાથી તમે તેને કષ્ટ આપ્યું.
તામ્રમય્યાસ્ત્રિયાસાર્દ્ધં ક્રીડાં સુપ્ત્વા ચકાર સઃ । તપ્તાયાં લોહશય્યાયાં વૈક્લવ્યં કર્મણા નૃપ
તેમણે તાંબાની સ્ત્રી સાથે રમ્યા અને ગરમ લોખંડની શય્યામાં સૂઈને, રાજાએ પોતાના કર્મના પરિણામે દુઃખ ભોગવ્યું.
તપ્તાયોભીષણં તપ્તં લોહસ્તંભં યમાજ્ઞયા । તતઃ સ્થિતઃ સમાલિંગ્ય ભુક્ત્વા દુઃખં ચિરં નૃપઃ
યમની આજ્ઞાથી, તેણે ભયાનક ગરમ લોખંડના થંભાને આલિંગન કર્યું અને લાંબા સમય સુધી દુઃખ સહન કર્યું.
સિક્તઃ ક્ષારાંબુધારાભિરન્યૈર્વૈ શમનાલયે । તતો નરકશેષે ચ પાપયોનૌ મુહુર્મુહુઃ
યમના ઘરમાં, બીજા લોકો દ્વારા તે ક્ષારના પ્રવાહથી ભીંજાયો; પછી, બાકી નરકમાં, પાપી યોનિમાં વારંવાર જન્મ લીધો.
જન્માસાદ્ય ચિરં દુઃખમનુભૂતં સ્વકર્મણા । તુલસીમૂલકં વારિ પીત્વા યાતિ હરેર્ગૃહમ્
જન્મ લઈને, તેણે પોતાના કર્મથી લાંબું દુઃખ ભોગવ્યું; પણ તુલસીના મૂળનું પાણી પીવાથી તે હરિના ઘરમાં જાય છે.
ઇદાનીં તદ્વચઃ શ્રુત્વા ગતાદૂતા યથાગતાઃ । તેન સાર્દ્ધં વિષ્ણુદૂતા ગતા વૈકુંઠમંદિરમ્
હવે, આ વાત સાંભળીને, યમના દૂતોએ જેમ આવ્યા તેમ પાછા ગયા, અને વિષ્ણુના દૂતોએ તેને સાથે લઈ વૈકુંઠમાં ગયા.
માહાત્મ્યં કથિતં બ્રહ્મન્તુલસ્યાઃ પાપનાશનમ્ । કુર્વંતિ સેવાં યે ભક્ત્યા ન જાને કિં ભવેન્મુને
હે બ્રહ્મા, તુલસીનું મહાત્મ્ય અને પાપનો નાશ કરનાર તેના ગુણો કહેવામાં આવ્યા; જે ભક્તિથી તેની સેવા કરે છે, તેઓ શું નહીં મેળવે, એ હું જાણતો નથી, હે મુની.
શૌનક ઉવાચ। કથયસ્વ મુને સૂત માહાત્મ્યં કલુષક્ષયમ્ । શેષપંચદિનસ્યાપિ કાર્ત્તિકસ્યાનુકંપયા
શૌનકએ કહ્યું: હે મુનિ સૂત, કૃપાથી મને કાર્તિકના છેલ્લાં પાંચ દિવસનું મહાત્મ્ય કહો, જે પાપને નાશ કરે છે.
સૂત ઉવાચ। શૃણુ શૌનક યત્પૃષ્ટં માહાત્મ્યં પાપનાશનમ્ । વક્ષ્યામ્યહં વૈ ચોર્જસ્ય શેષપંચદિનસ્ય ચ
સૂતએ કહ્યું: હે શૌનક, તમે જે મહાત્મ્ય પૂછ્યું છે, તે પાપને નાશ કરે છે; હવે હું છેલ્લાં પાંચ દિવસની મહિમા કહું છું.
વ્રતાનાં મુનિશાર્દૂલ પ્રવરં વિષ્ણુપંચકમ્ । તસ્મિન્યઃ પૂજયેદ્ભક્ત્યા શ્રીહરિં રાધયા સહ
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, બધા વ્રતોમાં શ્રેષ્ઠ 'વિષ્ણુ પંચક' છે; જે કોઈ ભક્તિથી શ્રીહરીની રાધા સાથે પૂજા કરે છે—
ગંધપુષ્પૈર્ધૂપદીપૈર્વસ્ત્રૈર્નાનાવિધૈઃ ફલૈઃ । સ યાતિ વિષ્ણુસદનં સર્વપાપવિવર્જિતઃ
સુગંધ, ફૂલો, ધૂપ, દીવો, વસ્ત્ર અને વિવિધ ફળોથી પૂજા કરીને, એ સર્વ પાપથી મુક્ત થઈને વિષ્ણુના ધામમાં પહોંચે છે.
બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થો વા વાનપ્રસ્થોઽથવા યતિઃ । ન પ્રાપ્નોતિ પરં સ્થાનમકૃત્વા વિષ્ણુપંચકમ્
બ્રહ્મચારિ, ગૃહસ્થ, વાનપ્રસ્થ કે યતિ—કોઈ પણ વિષ્ણુ પંચક કર્યા વિના પરમ સ્થાન પ્રાપ્ત નથી કરતો.
સર્વપાપહરં પુણ્યં વિખ્યાતં વિષ્ણુપંચકમ્ । તત્ર સ્નાનં તુ યઃ કુર્યાત્સર્વતીર્થફલં લભેત્
વિષ્ણુ પંચક સર્વ પાપને દૂર કરે છે અને પુણ્ય આપે છે; જે કોઈ તેમાં સ્નાન કરે છે, તે સર્વ તીર્થનું ફળ મેળવે છે.
શ્રીહરેઃ પુરતો વિપ્ર તુલસ્યાશ્ચ સમીપતઃ । પ્રદીપં સર્પિષા પૂર્ણં દદ્યાદ્યો ભક્તિભાવતઃ
શ્રીહરીની સામે, તુલસીની નજીક, જે ભક્તિથી ઘીથી ભરેલો દીવો અર્પણ કરે છે—
નભસિ શ્રીહરેઃ પ્રીત્યૈ યાતિ સ વિષ્ણુમંદિરમ્ । પાપી યાતિ હરેર્ધામ સત્યમેતન્મયોદિતમ્
શ્રીહરીને પ્રસન્ન કરવા માટે આકાશમાં દીવો અર્પણ કરનાર—even પાપી પણ હરિનું ધામ મેળવે છે; આ હું સાચું કહું છું.
સ્નાપયેચ્ચાચ્યુતં ભક્ત્યા મધુક્ષીરઘૃતાદિભિઃ । દદ્યાત્કિં નો હરિઃ પ્રીતસ્તસ્મૈ સાધુજનાય વૈ
ભક્તિથી અચ્યુતને મધ, દૂધ, ઘી વગેરેથી સ્નાન કરાવવું જોઈએ; હરિ પ્રસન્ન થઈને એવા સારા માણસને શું નથી આપતો?
નૈવેદ્યં દેવદેવેશં પરમાન્નં નિવેદયેત્ । તસ્ય પુણ્યં પ્રસંખ્યાતું ન શક્તો વૈ ચતુર્મુખઃ
દેવોના દેવને શ્રેષ્ઠ ભોજન અર્પણ કરવું જોઈએ; એથી મળતું પુણ્ય ગણવું પણ ચતુરમુખ બ્રહ્માને શક્ય નથી.
અર્ચયિત્વા હૃષીકેશમેકાદશ્યાં સમાહિતઃ । નિષ્પ્રાપ્ય ગોમયં સમ્યક્મંત્રવત્સમુપાસતે
એકાદશી પર એકાગ્ર ચિત્તથી હૃષીકેશની પૂજા કર્યા પછી, ગોમય સાથે મંત્રોચ્ચાર કરીને યોગ્ય રીતે સેવા કરવી જોઈએ.
ગોમૂત્રં મંત્રવદ્ભૂયો દ્વાદશ્યાં પ્રાશયેદ્વ્રતી । ક્ષીરં તથા ત્રયોદશ્યાં ચતુર્દશ્યાં તથા દધિ
દ્વાદશી પર વ્રતધારી મંત્ર સાથે ફરી ગોમૂત્ર પાન કરે; ત્રયોદશી પર દૂધ, ચતુર્દશી પર દહીં લે.
સંપ્રાપ્ય પાપશુદ્ધ્યર્થં લંઘયિત્વા ચતુર્દિનમ્ । પંચમે તુ દિને સ્નાત્વા વિધિવત્પૂજ્ય કેશવમ્
પાપશુદ્ધિ માટે ચાર દિવસ વ્રત પાળીને, પાંચમા દિવસે સ્નાન કરીને વિધિપૂર્વક કેશવની પૂજા કરવી.
ભોજયેદ્બ્રાહ્મણાન્ભક્ત્યા તેભ્યો દદ્યાચ્ચ દક્ષિણામ્ । તતો નક્તં સમશ્નીયાત્પંચગવ્યં સુમંત્રિતમ્
ભક્તિથી બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવું અને દક્ષિણા આપવી; પછી રાત્રે મંત્રથી પવિત્ર થયેલું પંચગવ્ય લેવું.
એવં કર્તુમશક્તો યઃ ફલમૂલં ચ ભોજનમ્ । કુર્યાદ્ધવિષ્યં વા વિપ્ર યથોક્તવિધિના હ વૈ
જો કોઈ એ રીતે કરી શકે નહીં, તો, હે બ્રાહ્મણ, ફળ-મૂળ અથવા હવિષ્ય ભોજન યોગ્ય વિધિથી લઈ શકે.
શ્રીહરેઃ પંચકં વિપ્ર કુર્યાદ્યસ્તુલસીદલૈઃ । પૂજયેત્તં સ વિજ્ઞેયઃ સ્વયં નારાયણઃ પ્રભુઃ
હે બ્રાહ્મણ, જે શ્રીહરીનું પંચક તુલસીના પાંદડા વડે કરે છે, તેને સ્વયં નારાયણ ભગવાન માનવો.
પુરા ત્રેતાયુગે શૂદ્રો દસ્યુવૃત્તિપરાયણઃ । નામ્ના દંડકરો નિત્યં ધર્મનિંદાં કરોતિ યઃ
કદી ત્રેતાયુગમાં એક શૂદ્ર હતો, નામ દંડક, જે ચોરાઈના માર્ગે ચાલતો અને હંમેશા ધર્મની નિંદા કરતો.
અસત્યભાષી મિત્રઘ્નો વેશ્યાવિભ્રમ લોલુપઃ । બ્રહ્મસ્વહારી ક્રૂરશ્ચ પરસ્ત્રીગમને રતઃ
એ ખોટું બોલતો, મિત્રોની હત્યા કરતો, વેશ્યાઓ પાછળ લલચતો, બ્રહ્મસ્વની ચોરી કરતો, ક્રૂર હતો અને પરસ્ત્રી સાથે સંભોગ કરતો.
શરણાગતહંતા ચ પાખંડજનસંગભાક્ । ગોમાંસાશી સુરાપશ્ચ પરનિંદાકરઃ સદા
જે શરણમાં આવેલા લોકોને મારે છે, પાખંડીઓ સાથે રહે છે, ગાયનું માંસ ખાય છે, દારૂ પીવે છે અને હંમેશા બીજાની નિંદા કરે છે—
વિશ્વાસઘાતી જ્ઞાતીનાં વૃત્તિચ્છેદી દ્વિજોત્તમ । દુષ્ટં સર્વે સમાલોક્ય તાદૃશં તદ્ગૃહે દ્વિજઃ
જે પોતાના જ સગાંઓનો વિશ્વાસ તોડે છે, તેમની રોજગારી છીનવી લે છે, ó દ્વિજશ્રેષ્ઠ, એવા દુષ્ટ માણસને જોઈને બધા સગાંઓ—