અથ તે પથ્યગચ્છંત વિશ્વામિત્રમુનેઃ કિલ । આશ્રમં શિષ્યયુક્તં ચ સેવિતં મૃગશાવકૈઃ
પથ પર જતા જતા, તેઓ વિશ્વામિત્ર મુનિના આશ્રમ પાસે પહોંચ્યા, જ્યાં શિષ્યો અને નાનાં હરણકાંદરા પણ હતા.
સ મુની રાજપુરુષાન્દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છ સાદરમ્ । કે યૂયં હો કુત્ર ગતા યથાકા વૃત્તિરુચ્યતામ્
મુનિએ રાજાના માણસોને જોયા અને સન્માનપૂર્વક પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો? ક્યાંથી આવ્યા છો? અહીં આવવાનો તમારો હેતુ શું છે? સાચું કહો.'
રાજદૂતા ઊચુઃ- શૃણુષ્વાવહિતો વિપ્ર રાજ્ઞઃ પુત્રો ન જાયતે । તદર્થં નરમેધાખ્યે યજ્ઞે રાજા સુદીક્ષિતઃ
રાજાના દૂતોએ કહ્યું: 'હું ધ્યાનથી સાંભળો, બ્રાહ્મણ. રાજાને પુત્ર નથી. એ માટે રાજાએ નરમેડ નામના મહાયજ્ઞમાં દિક્ષા લીધી છે.'
નયામસ્તત્ર બલ્યર્થમિમં બ્રાહ્મણપુત્રકમ્ । ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા સ વિપ્રઃ સદયોઽભવત્
'અમે આ બ્રાહ્મણના દીકરાને બલિ માટે ત્યાં લઈ જઈ રહ્યા છીએ.' એમ તેમનાં વચન સાંભળીને મુનિનું હૃદય દયાથી ભરાઈ ગયું.
પ્રાણા મમાપિ ગચ્છંતુ સુખી ભવતુ બાલકઃ । બાલકાર્થે દ્વિજાર્થે ચ સ્વામ્યર્થે યે જના ઇહ
'મારા પણ પ્રાણો જતાં રહે, પણ આ બાળક સુખી રહે. જે લોકો બાળક, બ્રાહ્મણ કે સ્વામીના હિત માટે અહીં પોતાનું જીવન અર્પે છે—'
ત્યજન્તિ તૃણવત્પ્રાણાંસ્તેષાં લોકાઃ સનાતનાઃ । વિમૃશ્યેતિ મુનિઃ સ્વાંતે સ પ્રોવાચ દ્વિજર્ષભઃ
'—એવા લોકોને શાશ્વત લોક મળે છે. આવું વિચારીને મુનિએ પોતાના મનમાં શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને કહ્યું.'
યજ્ઞે બલિં સમાદાતુમિમં બ્રાહ્મણબાલકમ્ । હિત્વા માં નયથાથાશુ હ્યયં બાલક ઉત્તમઃ
'યજ્ઞમાં જો બ્રાહ્મણ બાળકની બલિ લેવી જ હોય, તો મને છોડી, આ ઉત્તમ બાળકને જલ્દી લઈ જાવ.'
સંસારે જન્મસંપ્રાપ્ય ન લબ્ધં સુખમત્ર ચ । અનેન બાલકેનાપિ મરિષ્યતિ કથં ત્વયમ્
'આ સંસારમાં જન્મ મળ્યા પછી પણ સાચું સુખ ક્યાંય મળતું નથી. આ બાળક પણ એક દિવસ મરી જ જશે—એ કેવી રીતે બચી શકે?'
આગતેઽસ્મિન્ગૃહાદ્દૂતાઃ પિતરાવસ્ય દુઃખિતૌ । હતભાગ્યૌ ગતો નૂનં યમસ્યેવ ગૃહં પ્રતિ
'હવે જ્યારે દૂતો આ ઘરમાં આવ્યા છે, ત્યારે તેના માતા-પિતા દુઃખથી તૂટેલા અને ભાગ્યવિહિન બની, જાણે યમના ઘરમાં જતાં હોય તેમ, ચાલ્યા ગયા છે.'
એવં તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દૂતાઃ પ્રોચુરથ દ્વિજમ્ । ભૂપાલસ્ય વિનાજ્ઞાં વૈ દીનનાથસ્ય ભૂસુર
આવાં વચન સાંભળીને દૂતોએ બ્રાહ્મણને કહ્યું: 'હે દુઃખિયાઓના સ્વામી, રાજાની આજ્ઞા વિના, અમે તમને—જે વૃદ્ધ અને જ્ઞાની છો—કેવી રીતે લઈ જઈ શકીએ?'
નેતું ત્વાં પલિતં પ્રાજ્ઞ નેષ્યામો હિ કથં વયમ્ । એવમુક્ત્વા ચ તે દૂતા જગ્મૂ રાજ્ઞઃ પુરીં તદા
'અમને તમને, વૃદ્ધ અને વિદ્વાનને, લઈ જવું શક્ય નથી.' આવું કહી, દૂતોએ રાજાની નગરી તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.
સ મુનિર્દૂતસંઘૈશ્ચ ગતવાન્યજ્ઞમંદિરમ્ । રાજાનં કથયામાસુર્દૂતા વિપ્રસ્ય ચેષ્ટિતમ્
મુનિ દૂતમંડળી સાથે યજ્ઞમંડપે પહોંચ્યા. દૂતોએ રાજાને બ્રાહ્મણના વર્તન વિશે બધું કહી સંભળાવ્યું.
તચ્છ્રુત્વાશંકિતમનાઃ પ્રોવાચેદં વચઃ સ તમ્ । મુને યદ્યપિ મે યજ્ઞે કૃતે પુત્રો ભવિષ્યતિ
આ સાંભળીને, રાજા મનમાં શંકાથી ભરાઈ, મુનિને પૂછ્યું: 'મુનિ, જો હું યજ્ઞ કરું તો ખરેખર મને પુત્ર મળશે?'
બલિં વિનાપિ ભો બ્રહ્મન્તદા વિપ્રસુતં નય
'હે બ્રાહ્મણ, બલિ વિના પણ, બ્રાહ્મણના દીકરાને અહીં લાવો.'
મુનિરુવાચ- યજ્ઞે ત્વયા કૃતે રાજન્મહાપુત્રો ભવિષ્યતિ । અત્ર તે સંશયો મા ભૂદમોઘમપિ દર્શનમ્
મુનિએ કહ્યું: 'રાજા, તમે યજ્ઞ કરશો તો ચોક્કસ મહાન પુત્ર પ્રાપ્ત થશે. આમાં કોઈ શંકા રાખશો નહીં; માત્ર દર્શન પણ વ્યર્થ જશે નહીં.'
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા રાજાત્યંતસહર્ષકઃ । ચક્રે પૂર્ણાહુતિં યજ્ઞે સમસ્તૈર્મુનિભિઃ સહ
મુનિના વચન સાંભળીને, રાજા ખૂબ આનંદિત થયો અને બધા મુનિઓ સાથે યજ્ઞમાં પૂર્ણાહુતિ આપી.
અથાતઃ સ મુનિઃ શ્રેષ્ઠો બ્રાહ્મણસ્ય સુતં ચ તમ્ । ગૃહ્ય દશપુરં નામ નગરં ગતવાંસ્તદા
પછી એ મહાન ઋષિએ બ્રાહ્મણના પુત્રને લઈને દશપુર નામના શહેરમાં ગયા.
ભવનં તસ્ય ગત્વા ચ ઉક્તવાન્વચનં મુનિઃ । ગૃહે ત્વં તિષ્ઠસે વિપ્ર તિષ્ઠામિ મૃતવન્મુને
તેના ઘરમાં જઈ ઋષિએ કહ્યું: 'બ્રાહ્મણ, તું ઘરમાં જ રહે, જાણે કે તું મરી ગયો હોય.'
રાજા બલેન મે પુત્રં નીતવાન્કિં કરોમ્યહમ્ । પુત્રે ગતે ચ ભો વિપ્ર દંપત્યોરાવયોઃ પુનઃ
'રાજાએ બળજબરીથી મારા પુત્રને લઈ ગયો છે—હવે હું શું કરું? બ્રાહ્મણ, પુત્ર વિના હું અને મારી પત્ની—'
ગતાનિ ચાંધભાવં વૈ ક્રંદનૈર્લોચનાન્યપિ । અથાસૌ મુનિશાર્દૂલઃ પુત્રં પશ્ય નયેતિ ચ
'—અમે રડતાં રડતાં અંધ થઈ ગયા છીએ, અમારી આંખો પણ અંધ બની ગઈ છે.' ત્યારે એ મહાન ઋષિએ કહ્યું: 'ચાલો, તમારો પુત્ર જુઓ.'
ઉક્તવાંસ્તૌ યદા વિપ્ર બ્રાહ્મણૌ જાતહર્ષકૌ । પુત્રાયાકારણં કૃત્વા ગતાવેતૌ બહિઃ ક્ષણાત્
ઋષિએ આવું કહ્યું ત્યારે બંને બ્રાહ્મણો આનંદથી તરત જ બહાર ગયા, પુત્રને જોવા માટે.
મુનેર્વચનસિદ્ધિત્વાત્તત્ક્ષણં લોચનં તયોઃ । આલોકં તુ ગતં તૂર્ણં પુત્રસ્ય દર્શનાદપિ
ઋષિના વચનના પ્રભાવથી એ જ ક્ષણે બંનેની દ્રષ્ટિ પાછી આવી ગઈ, પુત્રને જોતા પહેલાં જ.
પુત્રસ્ય મુખપદ્મં તૌ લોચનૈરલિસંનિભૈઃ । પીત્વા મુનિં ચિરંતં ચ નમસ્કૃત્ય પુનઃ પુનઃ
બેને આંખો મધમાખી જેવી બનાવી પોતાના પુત્રના કમળ જેવા ચહેરાને જોઈને આનંદ માણ્યો; અને વારંવાર ઋષિને નમસ્કાર કર્યા.
પ્રોચતુર્વચનં વિપ્રા બ્રાહ્મણૌ પ્રિયવાદિનૌ । અહો મુને જીવદાનમાવયોઃ સુકૃતં કિલ
બંને બ્રાહ્મણોએ પ્રેમથી કહ્યું: 'ઋષિ, તમે અમને જીવતદાન આપ્યું—આ અમારું મહાન પુણ્ય છે.'
તયોરેવ વચઃ શ્રુત્વા સ મુનિઃ કરુણાર્ણવઃ । દત્વાશિષં ચ તૌ વિપ્ર જગામ નિજમાશ્રમમ્
બંનેના વચન સાંભળી, દયાના સાગર એવા ઋષિએ તેમને આશીર્વાદ આપ્યો અને પોતાના આશ્રમમાં પાછા ગયા.
મુનિઃ કરગતં ચૈવ કૃત્વા વિષ્ણોઃ પરં પદમ્ । તપસ્તેપે મહાભાગો દૈવતૈરપિ દુર્લ્લભમ્
ઋષિએ પોતાના હાથમાં વિષ્ણુનું પરમ સ્થાન રાખીને એવો તપ કર્યો કે જે દેવતાઓ માટે પણ દુર્લભ છે.
કિંચિત્કાલે ગતે વિપ્ર તસ્ય રાજ્ઞોઽભવત્સુતઃ । સુંદરો રાજયોગ્યશ્ચ ઇંદુઃક્ષીરનિધાવિવ । પુત્રોત્સવે સોઽપિ વિપ્ર રાજા દત્વા ધનાનિ વૈ
થોડા સમય પછી એ રાજાને એક સુંદર અને રાજસિંહાસન માટે યોગ્ય પુત્ર થયો, જાણે દુધના દરિયામાં ચાંદ્રમાની જેમ. પુત્રના ઉત્સવે રાજાએ ઘણું દાન આપ્યું.
બુભુજે દેવવદ્ભૂમ્યાં વિશોકો જાતકૌતુકઃ । વિપ્રાન્પાલયતે યસ્તુ પ્રાણાન્દત્વા ધનાન્યપિ
એ રાજાએ દેવ જેવા પૃથ્વી પર આનંદથી રાજ કર્યું, દુઃખ વિના અને આનંદથી ભરપૂર. તેણે બ્રાહ્મણોનું રક્ષણ કર્યું અને જરૂર પડ્યે પોતાનું જીવન અને ધન પણ આપ્યું.
સ યાતિ વિષ્ણુભવનં પુનરાવૃત્તિદુર્લ્લભમ્ । પઠંતિ યેઽત્ર ભક્ત્યા ચ શૃણ્વંતિ વિપ્રતઃ કથામ્
એ રાજા વિષ્ણુના ધામે જાય છે, જ્યાંથી પાછા આવવું દુર્લભ છે. જે લોકો ભક્તિપૂર્વક આ કથા બ્રાહ્મણ પાસેથી સાંભળે કે વાંચે—
આખ્યાનં શ્લોકમેકં વા ગચ્છંતિ વિષ્ણુમંદિરમ્
—કે આ કથાનો એક પણ શ્લોક ભક્તિથી સાંભળે કે વાંચે—એ બધા વિષ્ણુના મંદિરમાં જાય છે.