દૃષ્ટ્વા મુહ્યંતિ પુરુષાશ્ચંદ્રમુખ્યશ્ચ તા યતઃ । તસ્મિન્પુરે મનોરમ્યે કૃષ્ણદેવ ઇતિ દ્વિજઃ
તેમને જોઈને પુરુષો અને ચાંદની જેવું મુખ ધરાવતી સ્ત્રીઓ પણ અચંબિત થઈ જાય છે; એ મનોહર શહેરમાં કૃષ્ણદેવ નામના એક બ્રાહ્મણ રહેતા હતા.
આસીત્પુત્રૈસ્ત્રિભિઃ સાર્દ્ધં ભાર્યયા ચ સુશીલયા । વૈષ્ણવઃ પ્રિયવાદી ચ વિષ્ણુપૂજારતઃ સદા
તેઓ ત્રણ પુત્રો અને સારા સ્વભાવવાળી પત્ની સાથે રહેતા હતા; તેઓ વૈષ્ણવ, સૌમ્ય વાણી ધરાવતા અને હંમેશાં વિષ્ણુની પૂજા કરતા.
સાગ્નિકઃ પિતૃભક્તશ્ચ વૈષ્ણવાનાં પ્રિયંકરઃ । પ્રાર્થનાં ચક્રુરથ તે રાજ્ઞો દૂતા દ્વિજોત્તમમ્
તેઓ અગ્નિહોત્ર કરતા, પિતૃઓના ભક્ત હતા અને વૈષ્ણવોને આનંદ આપતા; એ સમયે રાજાના દૂતોએ એ મહાન બ્રાહ્મણ પાસે વિનંતી કરી.
પુત્રં દેહીતિ દેહીતિ વદ બ્રાહ્મણસત્તમ । નાસ્તિ રાજ્ઞો દ્વિજશ્રેષ્ઠ પુત્રઃ સંતાપનાશનઃ
'તમારો પુત્ર આપો, તમારો પુત્ર આપો,' એમ તેઓ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને કહેવા લાગ્યા; 'રાજાને પુત્ર નથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જે તેમના દુઃખને દૂર કરે.'
તદર્થં નરમેધાખ્યે યજ્ઞેભવ સ દીક્ષિતઃ । નેષ્યામસ્તવ પુત્રં વૈ બલિં દાતું મહાક્રતૌ
એ માટે, નરમેધ નામના યજ્ઞ માટે તેને દિક્ષિત થવું પડશે; અમે તમારા પુત્રને મહાયજ્ઞમાં બલિ આપવા લઈ જઈશું.
સુવર્ણાનાં ચતુર્લક્ષં બ્રહ્મન્નય સમાહિતઃ । સુખેન યદિ દાતવ્યો નો પુત્રઃ પુત્રલાલસાત્
હે બ્રાહ્મણ, જો તમને તમારો પુત્ર પ્રિય હોય તો ચાર લાખ સોનાના મુદ્રા લાવો અને આનંદથી આપો; પુત્રની મમતા માટે.
તદા બલેન નેષ્યામો રાજાજ્ઞાકારિણો વયમ્ । દૂતાનાં વચનં શ્રુત્વા બ્રાહ્મણૌ શોકવિહ્વલૌ
નહીંતર, અમે રાજાની આજ્ઞા પ્રમાણે બળજબરીથી તમારા પુત્રને લઈ જઈશું; દૂતોના વચન સાંભળી બ્રાહ્મણ dampatti દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ગયા.
અભૂતાં વિગતપ્રાણાવિવ સંશયમાનસૌ । કિં ધનેન સુવર્ણેન જીવનેનાપિ સદ્મના । પ્રોવાચેદં વચઃ સોઽપિ બ્રાહ્મણો રાજપૂરુષાન્
તેઓ જાણે જીવંત ન રહ્યા હોય એમ શંકામાં પડી ગયા; 'ધન, સોનું, જીવન કે ઘરનો શું ઉપયોગ?' પછી બ્રાહ્મણે રાજાના માણસોને કહ્યું.
બ્રાહ્મણ ઉવાચ- યદિ દૂતાઃ સમાનેતું પુત્રં શોકતમોપહમ્ । આગતા નિશ્ચિતં યૂયં શૃણુધ્વં વચનં મમ
બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'જો તમે દૂતોએ મારા પુત્રને, જે દુઃખનું અંધકાર દૂર કરે છે, લેવા આવ્યા હોવ તો મારા વચન ધ્યાનથી સાંભળો.'
સ્થિત્વા પૃથિવ્યાં કો ભ્રષ્ટાં રાજાજ્ઞાં કર્તુમિચ્છતિ । પુત્રં હિત્વા કિંતુ યૂયં વૃદ્ધં માં નયત દ્વિજમ્
પૃથ્વી પર ઊભેલો કોણ રાજાની આજ્ઞા ઉલ્લંઘન કરવા ઈચ્છે? પણ મારા પુત્રને બદલે મને, વૃદ્ધ બ્રાહ્મણને લઈ જાઓ.
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દૂતાઃ ક્રોધસમન્વિતાઃ । બલાત્કારેણ તદ્ગેહે સુવર્ણાનિ ચ તત્યજુઃ
એવું સાંભળી દૂતોએ ગુસ્સે થઈને બળજબરીથી તેમના ઘરમાં સોનું મૂકી દીધું.
યદા નેતું મનશ્ચક્રુસ્તત્પુત્રં કિલ તે ક્રુધા । બદ્ધાંજલિપુટોભૂત્વા રુદન્પ્રોવોચ સ દ્વિજઃ
જ્યારે તેઓ ગુસ્સામાં પુત્રને લઈ જવાની તૈયારી કરવા લાગ્યા, ત્યારે બ્રાહ્મણ હાથ જોડીને રડતા બોલ્યા.
પુત્રાણાં જ્યેષ્ઠપુત્રં મે હિત્વાન્યં પુત્રમુત્તમમ્ । નયતેતિ વચો વક્તું વક્ત્રેનાયાતિ હે જનાઃ
'મારા જ્યેષ્ઠ પુત્ર પછી બીજો શ્રેષ્ઠ પુત્ર લઈ જાઓ, પણ આવું કહેવા માટે મારું મોઢું બોલી શકતું નથી, હે લોકો.'
દ્વિજસ્ય વચનં શ્રુત્વા બ્રાહ્મણીં રુદતીં સતીમ્ । પ્રોચુર્દૂતાઃ કનીયાંસં પુત્રં દેહીતિ સત્તમ
બ્રાહ્મણના વચન સાંભળી દૂતોએ રડતી અને પવિત્ર બ્રાહ્મણપત્નીને કહ્યું: 'હે શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી, નાનો પુત્ર આપો.'
તેષામિતિ વચઃ શ્રુત્વા બ્રાહ્મણી ભૂમિતસ્તદા । પપાત વાત્યયા સાર્દ્ધં રંભેવ ભૃશદુઃખિની
એમ સાંભળી બ્રાહ્મણપત્ની ભારે દુઃખથી ધરતી પર પડી ગઈ, જાણે વાવાઝોડામાં રંભા પડી જાય એમ.
મુદ્ગરં સા સમાદાય મૌલૌ ચાતાડયદ્બલાત્ । કનિષ્ઠં મત્સુતં દૂતા નાપિ દાસ્યામિ સર્વથા
તેણીએ મુગદરો લઈ પોતાનું માથું જોરથી માર્યું; 'હું મારા નાનામાં નાના પુત્રને ક્યારેય દૂતને આપીશ નહીં.'
એતસ્મિન્સમયે વિપ્ર વિપ્રસ્ય મધ્યમઃ સુતઃ । પ્રોવાચ વિનયાવિષ્ટઃ પ્રણમ્ય પિતરૌ રુદન્
એ સમયે, બ્રાહ્મણના મધ્યમ પુત્રએ વિનમ્રતાથી માતા-પિતાને વંદન કરીને રડતા બોલ્યા.
માતા યદિ વિષં દદ્યાત્પિત્રા વિક્રીયતે સુતઃ । રાજા હરતિ સર્વસ્વં કસ્તત્ર પાલકો ભવેત્
'માતા ઝેર આપે, પિતા પુત્રને વેચી નાખે અને રાજા બધું જ છીનવી લે—તો પછી રક્ષક કોણ રહેશે?'
ઇત્યુક્ત્વા તત્સુતો મૂર્ધ્ના પ્રણમ્ય પિતરૌ સહ । દૂતૈર્જગામ ત્વરિતૈ રાજ્ઞોઽસ્ય દીક્ષિતસ્ય ચ
આ રીતે કહી, તે પુત્રે પોતાના માતા-પિતાને સાથે લઈ, તેમનાં ચરણોમાં માથું ઝુકાવ્યું અને દૂતો સાથે ઝડપથી દિક્ષા લીધેલા રાજા પાસે روانા થયો.
અથ તૌ બ્રાહ્મણૌ પુત્રવિચ્છેદક્લિષ્ટમાનસૌ । રુદિત્વા ચ રુદિત્વા ચ અંધભાવં પ્રજગ્મતુઃ
પછી તે બે બ્રાહ્મણો, પુત્રથી વિયોગના દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, વારંવાર રડતા રહ્યા અને અંતે તેઓને અંધત્વ આવી ગયું.
અથ તે પથ્યગચ્છંત વિશ્વામિત્રમુનેઃ કિલ । આશ્રમં શિષ્યયુક્તં ચ સેવિતં મૃગશાવકૈઃ
પથ પર જતા જતા, તેઓ વિશ્વામિત્ર મુનિના આશ્રમ પાસે પહોંચ્યા, જ્યાં શિષ્યો અને નાનાં હરણકાંદરા પણ હતા.
સ મુની રાજપુરુષાન્દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છ સાદરમ્ । કે યૂયં હો કુત્ર ગતા યથાકા વૃત્તિરુચ્યતામ્
મુનિએ રાજાના માણસોને જોયા અને સન્માનપૂર્વક પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો? ક્યાંથી આવ્યા છો? અહીં આવવાનો તમારો હેતુ શું છે? સાચું કહો.'
રાજદૂતા ઊચુઃ- શૃણુષ્વાવહિતો વિપ્ર રાજ્ઞઃ પુત્રો ન જાયતે । તદર્થં નરમેધાખ્યે યજ્ઞે રાજા સુદીક્ષિતઃ
રાજાના દૂતોએ કહ્યું: 'હું ધ્યાનથી સાંભળો, બ્રાહ્મણ. રાજાને પુત્ર નથી. એ માટે રાજાએ નરમેડ નામના મહાયજ્ઞમાં દિક્ષા લીધી છે.'
નયામસ્તત્ર બલ્યર્થમિમં બ્રાહ્મણપુત્રકમ્ । ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા સ વિપ્રઃ સદયોઽભવત્
'અમે આ બ્રાહ્મણના દીકરાને બલિ માટે ત્યાં લઈ જઈ રહ્યા છીએ.' એમ તેમનાં વચન સાંભળીને મુનિનું હૃદય દયાથી ભરાઈ ગયું.
પ્રાણા મમાપિ ગચ્છંતુ સુખી ભવતુ બાલકઃ । બાલકાર્થે દ્વિજાર્થે ચ સ્વામ્યર્થે યે જના ઇહ
'મારા પણ પ્રાણો જતાં રહે, પણ આ બાળક સુખી રહે. જે લોકો બાળક, બ્રાહ્મણ કે સ્વામીના હિત માટે અહીં પોતાનું જીવન અર્પે છે—'
ત્યજન્તિ તૃણવત્પ્રાણાંસ્તેષાં લોકાઃ સનાતનાઃ । વિમૃશ્યેતિ મુનિઃ સ્વાંતે સ પ્રોવાચ દ્વિજર્ષભઃ
'—એવા લોકોને શાશ્વત લોક મળે છે. આવું વિચારીને મુનિએ પોતાના મનમાં શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને કહ્યું.'
યજ્ઞે બલિં સમાદાતુમિમં બ્રાહ્મણબાલકમ્ । હિત્વા માં નયથાથાશુ હ્યયં બાલક ઉત્તમઃ
'યજ્ઞમાં જો બ્રાહ્મણ બાળકની બલિ લેવી જ હોય, તો મને છોડી, આ ઉત્તમ બાળકને જલ્દી લઈ જાવ.'
સંસારે જન્મસંપ્રાપ્ય ન લબ્ધં સુખમત્ર ચ । અનેન બાલકેનાપિ મરિષ્યતિ કથં ત્વયમ્
'આ સંસારમાં જન્મ મળ્યા પછી પણ સાચું સુખ ક્યાંય મળતું નથી. આ બાળક પણ એક દિવસ મરી જ જશે—એ કેવી રીતે બચી શકે?'
આગતેઽસ્મિન્ગૃહાદ્દૂતાઃ પિતરાવસ્ય દુઃખિતૌ । હતભાગ્યૌ ગતો નૂનં યમસ્યેવ ગૃહં પ્રતિ
'હવે જ્યારે દૂતો આ ઘરમાં આવ્યા છે, ત્યારે તેના માતા-પિતા દુઃખથી તૂટેલા અને ભાગ્યવિહિન બની, જાણે યમના ઘરમાં જતાં હોય તેમ, ચાલ્યા ગયા છે.'
એવં તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દૂતાઃ પ્રોચુરથ દ્વિજમ્ । ભૂપાલસ્ય વિનાજ્ઞાં વૈ દીનનાથસ્ય ભૂસુર
આવાં વચન સાંભળીને દૂતોએ બ્રાહ્મણને કહ્યું: 'હે દુઃખિયાઓના સ્વામી, રાજાની આજ્ઞા વિના, અમે તમને—જે વૃદ્ધ અને જ્ઞાની છો—કેવી રીતે લઈ જઈ શકીએ?'