દુહિતુઃ સદનં યાતું નિઃસસાર ગૃહાગતઃ । તત્રૈવ સરસીકૂલે પ્રવિવેશ ચ દુઃખિની
ઘરે આવીને, તે પોતાની દીકરીના ઘરે જવા નીકળી પડ્યો. ત્યાં સરોવર કાંઠે દુઃખી સ્ત્રી ઘરમાં પ્રવેશી.
તથૈનાં ચ સમાનીતાં યથા સ્યાઃ પ્રાણવલ્લભામ્ । તથૈવ પૂજયામાસ માતૃસ્નેહાત્પતિવ્રતા
ત્યાં તેને પોતાના પ્રાણ જેટલી પ્રિય રીતે લાવવામાં આવી, અને પતિવ્રતા સ્ત્રીએ માતૃસ્નેહથી તેની પૂજા કરી.
એતસ્મિન્સમયે વિપ્ર લક્ષ્મીવાસરમુત્તમમ્ । શ્યામાબાલા કારયિતું મનશ્ચક્રે ચ માતરમ્
એ સમયે, હે બ્રાહ્મણ, શ્યામાબાલાએ મનમાં નક્કી કર્યું કે પોતાની માતાને શ્રેષ્ઠ લક્ષ્મીવ્રત કરાવવું.
તસ્યા માતા દરિદ્રાણિ ભુક્ત્વા વૈકાંતિકેપિ ચ । શાવકાનાં તુ ચોચ્છિષ્ટં લક્ષ્મીકોપસમન્વિતા
એની માતાએ એકાંતમાં ગરીબાઈનું જમણ પણ ખાધું, અને સંતાનોના બચેલા અન્નથી પણ ગુજરાન કર્યું, કારણ કે લક્ષ્મીનો રોષ હતો.
ઇંદિરાયાસ્તૃતીયાનિ વાસરાણિ ગતાન્યપિ । ચતુર્થવાસરે તાં તત્કારયામાસ સા દૃઢમ્
ઇંદિરાના ત્રણ દિવસના વ્રત પછી પણ, ચોથા દિવસે તેણે પોતાની માતાને દૃઢતાથી એ વ્રત કરાવ્યું.
આગતા નગરં સા વૈ રાજ્ઞી સુરતિચંદ્રિકા । દૃષ્ટ્વા ગૃહં તથા દિવ્યમિંદિરાયાઃ પ્રસાદતઃ
પછી રાણી સુરતચંદ્રિકા શહેરમાં આવી, અને ઇંદિરાની કૃપાથી એવું દિવ્ય ઘર જોયું.
શ્યામાબાલા ચ વિપ્રેંદ્ર કદાચિત્સમયે પુનઃ । માતુર્ગૃહં ગતા ચાથ ઐશ્વર્યસ્ય દિદૃક્ષયા
પછી, હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ, શ્યામાબાલા એક સમયે પોતાની માતાના ઘેર ગઈ, અને એના વૈભવ જોવા ઇચ્છી.
શ્યામાબાલાં તતો દૂરાદ્દૃષ્ટ્વા સંકુપિતા ચ સા । ન પશ્યામિ મુખં તસ્યા ઇત્યુક્ત્વાલક્ષિતા સ્થિતા
પછી, દૂરથી શ્યામાબાલાને જોઈ, તે ગુસ્સે થઈ ગઈ અને કહ્યું, 'હું તેનું મુખ નહીં જુએ,' એમ કહી, છુપાઈને ઊભી રહી.
ગત્વા ગૃહાંતરાલં ચ ગૃહીત્વા સૈંધવં ચ સા । આગતા સ્વગૃહં કિંચિત્તૂષ્ણીં લક્ષ્મીસમાશ્રિતમ્
પછી, ઘરના બીજા ભાગમાં જઈને, થોડું મીઠું લઈને, પોતાની ઘરે પાછી ગઈ. એ સમયે તે થોડું મૌન રહી, પણ લક્ષ્મી સાથે રહી.
રાજા સ્વામી ચ પપ્રચ્છ તાં સાધ્વીં પતિદેવતામ્ । કિમાનીતં ત્વયા કાંતે કથયસ્વ મમાગ્રતઃ
રાજા, જે એના પતિ હતા, એ પતિવ્રતા સ્ત્રીને પૂછ્યું: 'પ્રિયે, તું શું લાવી છે? મારા સામે કહિ દે.'
કાંતોવાચ- રાજ્યસારં સમાનીતં દર્શયિષ્યામિ ભોજને । ઇત્યુક્ત્વા સા તદા પાકં કૃત્વા ચ લવણં વિના
એના પતિએ પૂછ્યું ત્યારે એણે જવાબ આપ્યો: 'હું રાજ્યનો સાર લાવી છું, ભોજન સમયે બતાવીશ.' એમ કહી, એણે મીઠા વિના જમણ બનાવ્યું.
અન્નાદિકં તતો દત્વા માલાધરાય ભૂભુજે । તતો માલાધરો રાજા વ્યંજનં લવણવર્જિતમ્
પછી, એણે ભોજન અને બીજા પદાર્થી રાજા માલાધરાને પરોસ્યા. ત્યારે રાજા માલાધરાએ જોયું કે વાનગીમાં મીઠું નહોતું.
ભુક્ત્વા વૈગુણ્યતાં પ્રાપ્તો રાજ્યસારં દદૌ ચ સા । તદા હૃષ્ટમના રાજા ભોજનં કૃતવાન્દ્વિજ
તે સ્ત્રીએ ભોજન કર્યા પછી નિર્દોષતા મેળવી અને રાજ્યનું સાર પણ આપી દીધું. ત્યારે રાજા આનંદિત મનથી બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવ્યું.
પ્રશશંસ ચ તાં નારીં ધન્યાધન્યા ઇતિ બ્રુવન્ । એતદ્વ્રતં ચ યા નારી ન કરોતિ મહાદરાત્
રાજાએ એ સ્ત્રીની વખાણ કરી અને કહ્યું: 'તુ ખૂબ ધન્ય છે.' અને એ પણ જાહેર કર્યું કે, 'જે સ્ત્રી આ વ્રત શ્રદ્ધાથી નથી કરતી—'
જન્મજન્મનિ સા નારી દરિદ્રા દુર્ભગા ભવેત્ । ઇદં યા શૃણુયાદ્ભક્ત્યા પઠેદ્યો વા સમાહિતઃ
એવી સ્ત્રી દરેક જન્મે ગરીબ અને દુર્ભાગી બને છે. પણ જે ભક્તિપૂર્વક આ કથા સાંભળે છે કે ધ્યાનપૂર્વક વાંચે છે—
સર્વપાપૈર્વિનિર્મુક્તો લક્ષ્મીલોકં લભેચ્ચ સઃ । ઇમાં વ્રતકથાં યા તુ ન શ્રુત્વા ક્રિયતે વ્રતમ્ । તસ્યા વ્રતફલં ચૈવ નશ્યત્યેવ ન સંશયઃ
એ બધા પાપોથી મુક્ત થઈને લક્ષ્મીનું લોક પામે છે. પણ જે સ્ત્રી આ કથા સાંભળ્યા વિના વ્રત કરે છે, એના વ્રતનું ફળ ચોક્કસ નષ્ટ થાય છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
શૌનક ઉવાચ- કેન પુણ્યેન ભો સૂત ચાન્યેન ગતપાતકઃ । નરો યાતિ હરેઃ સ્થાનં તદ્વદસ્વાનુકંપયા
શૌનકએ પૂછ્યું: 'હે સૂત, બીજું કયું પુણ્ય છે જેના કારણે પાપમુક્ત માણસ હરિનું સ્થાન પામે છે? કૃપા કરીને મને કહો.'
સૂત ઉવાચ- બ્રાહ્મણસ્ય ધનૈઃ પ્રાણાન્પ્રાણૈર્વાપિ દ્વિજોત્તમ । રક્ષાં કરોતિ યો મર્ત્યો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ
સૂત બોલ્યા: 'હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જે મનુષ્ય બ્રાહ્મણની રક્ષા ધનથી કે પોતાના પ્રાણથી કરે છે, એ વિષ્ણુનું લોક પામે છે.'
પુરા રાજા દીનનાથો દ્વાપરે સંજ્ઞકે યુગે । આસીદપુત્રો બલવાન્વૈષ્ણવઃ સ તુ યાજકઃ
પહેલાં દ્વાપર યુગમાં દિનનાથ નામનો એક રાજા હતો. એ બળવાન, વિષ્ણુભક્ત અને યજ્ઞકર્મમાં નિષ્ણાત હતો, પણ તેને પુત્ર ન હતો.
એકદા ગાલવં રાજા પપ્રચ્છ વિનયાન્વિતઃ । કેન પુણ્યેન જાયેત પુત્રો વૈ કરુણાર્ણવ
એક દિવસ એ રાજાએ વિનમ્રતાથી ગાલવને પૂછ્યું: 'હે કરુણાના સાગર, કયાં પુણ્યથી પુત્ર થાય છે?'
વદસ્વ મુનિશાર્દૂલ કરિષ્યામિ તવાજ્ઞયા । યેષાં નૃણાં નાસ્તિ સુતો જીવનં હિ નિરર્થકમ્
'મને કહો, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, હું તમારી આજ્ઞા પ્રમાણે કરીશ. કારણ કે, જેમને પુત્ર નથી, એમનું જીવન ખરેખર નિરર્થક છે.'
ગાલવ ઉવાચ- રાજન્શૃણુષ્વાવહિતો યત્પૃષ્ટોઽસ્મિ તવાગ્રતઃ । કથયામિ સમાસેન પુત્રસ્યોદ્ભવકારણમ્
ગાલવે કહ્યું: 'હે રાજા, તમે જે મારા સામે પૂછ્યું છે, એ ધ્યાનથી સાંભળો. હું સંક્ષેપમાં પુત્ર થવાનો કારણ કહું છું.'
ક્રતું ચ નરમેધાખ્યં કુરુષ્વ રાજસત્તમ । તદા તે સંતતિઃ સ્યાદ્વૈ સર્વલક્ષણસંયુતા
'હે રાજાશ્રેષ્ઠ, તમે નરમેધ નામનું યજ્ઞ કરો. ત્યારે તમને સર્વ ગુણોથી યુક્ત સંતાન થશે.'
રાજોવાચ- નરમેધં મહાયજ્ઞં યજ્ઞાનાં પ્રવરં દ્વિજ । કીદૃશં નરમાનીય કરિષ્યામિ ગુરો વદ
રાજાએ પૂછ્યું: 'નરમેધ મહાયજ્ઞ છે, બધા યજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ છે, હે દ્વિજ. ગુરુજી, મને કહો, કયા પ્રકારના મનુષ્યને લાવવો?'
ગાલવ ઉવાચ- સુંદરાંગઃ સુવદનઃ સમસ્તશાસ્ત્રવિદ્ભવેત્ । સત્કુલે યદિ જાતઃ સ તદા યજ્ઞાય કલ્પતે
ગાલવે કહ્યું: 'જેનું શરીર સુંદર હોય, ચહેરો મીઠો હોય, અને સર્વ શાસ્ત્રોમાં પારંગત હોય, અને જો એ સારા કુટુંબમાં જન્મેલો હોય, તો એ યજ્ઞ માટે યોગ્ય છે.'
અંગહીનઃ કૃષ્ણવર્ણો મૂર્ખો યોગ્યો ભવેન્નહિ । ઇત્યુક્તે ગાલવે વિપ્ર સ રાજા મનુજેશ્વરઃ
'જેમાં કોઈ અંગનો અભાવ હોય, કાળો રંગ હોય કે મૂર્ખ હોય, એ યોગ્ય નથી.' ગાલવે એમ કહ્યું ત્યારે એ મનુષ્યાધિપતિ રાજાએ—
પ્રેષયામાસ દૂતાંશ્ચ કથયિત્વા મુનેર્વચઃ । દ્રવિણં બહુ દત્વા ચ ગાલવપ્રમુખાન્દ્વિજાન્
મુનિની વાત સંભળાવી દૂતોને મોકલ્યા અને ઘણું ધન આપી ગાલવ સહિત બ્રાહ્મણોને સન્માન આપ્યો.
યજ્ઞાર્થે વરયામાસ સમસ્તશાસ્ત્રપારગાન્ । તતો રાજાજ્ઞયા દૂતાઃ દેશં દેશં મુદા ગતાઃ
યજ્ઞ માટે સર્વ શાસ્ત્રોમાં પારંગત એવા લોકોને પસંદ કર્યા. પછી રાજાની આજ્ઞાથી દૂતોએ આનંદથી દેશે દેશે વિહાર કર્યો.
ગ્રામે ગ્રામે દ્વિજશ્રેષ્ઠ પત્તનેઽપિ સમાહિતાઃ । કુત્રાપિ ન પ્રાપ્તવંતો ગતા જનપદં તતઃ
દરેક ગામ અને શહેરમાં શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ ધ્યાનપૂર્વક શોધ્યું, પણ કયાંય એવો મનુષ્ય મળ્યો નહીં, એટલે તેઓ બીજાં પ્રદેશમાં ગયા.
નામ્ના દશપુરં વિપ્ર પ્રકીર્ણં ગુણિભિર્દ્વિજૈઃ । યત્ર નારીઃ સુકેશીશ્ચ મૃગશાવક ચક્ષુષઃ
હે દ્વિજ, દશપુર નામનું એક શહેર હતું, જ્યાં ગુણવાન બ્રાહ્મણો રહેતા અને જ્યાં સ્ત્રીઓના વાળ સુંદર અને આંખો હરણકટકાની જેમ હતી.