કાલેન કિયતા વિપ્ર પ્રવિવેશ ચ કષ્ટતઃ । તસ્માજ્જલં સમાનેતું તસ્યા દાસ્યઃ સમાગતાઃ । તં દૃષ્ટ્વા દુઃખિનાં શ્રેષ્ઠં પપ્રચ્છુઃ સાનુકંપિતાઃ
થોડા સમય પછી, બ્રાહ્મણ, એ દુઃખી થઈ ત્યાં પહોંચ્યો. એના માટે પાણી લેવા દાસીઓ આવી. દુઃખી ને જોઈને દયાભાવથી પૂછ્યું,
દાસ્ય ઊચુઃ- કસ્ત્વં કુતઃ સમાયાતો માંસરક્તવિવર્જ્જિતઃ । રૂક્ષાંગો રૂક્ષકેશશ્ચ તત્સર્વં કથયસ્વ નઃ
દાસીઓએ પૂછ્યું: 'તુ કોણ? ક્યાંથી આવ્યો છે? તારો શરીર અને વાળ સુકા છે, માંસ અને લોહી વગર છે. બધું અમને કહેજે.'
દરિદ્ર ઉવાચ- શ્યામાબાલાપિતા ચાહં સૌરાષ્ટ્રનગરાગતઃ । કથયધ્વં ચ ભો દાસ્યઃ શ્યામાબાલાસમીપતઃ
ગરીબે કહ્યું: 'હું શ્યામા બાળાનો પિતા છું, સૌરાષ્ટ્ર શહેરથી આવ્યો છું. એ દાસીઓ, મને કહો, શ્યામા બાળા ક્યાં છે?'
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય કૌતૂહલસમન્વિતાઃ । પરસ્પરમુખાઃ સર્વા જહસુઃ સ્વપુરં ગતાઃ
એના વચન સાંભળીને, બધાં જ ઉત્સુક થઈ, એકબીજાની સામે જોઈને હસ્યા અને પોતાના શહેરે ચાલ્યા ગયા.
શ્યામાબાલા ચ કથિતં સર્વં વૃત્તં ચ ભો દ્વિજ । શ્રુત્વૈતદ્વચનં તાસાં પ્રેષયામાસ સેવકાન્
દ્વિજશ્રેષ્ઠ, જે કંઈ બન્યું હતું તે બધું શ્યામાબાલાને કહાયું. આ વાતો સાંભળ્યા પછી, તેણે પોતાના સેવકોને મોકલ્યા.
પુષ્પતૈલં દિવ્યવસ્ત્રં ચંદનં પર્ણવીટિકામ્ । ઘોટકં ચ તથા દત્વા પિતરં પ્રતિ સુંદરી
સુંદર સ્ત્રીએ પોતાના પિતાને ફૂલ, તેલ, દિવ્ય વસ્ત્રો, ચંદન, પાનના વિટકાં અને ઘોડો પણ આપ્યો.
ગત્વાથ સર્વે તે ભૃત્યાઃ કૃત્વા સુવેષમુત્તમમ્ । શ્યામાબાલાગૃહં નિન્યુર્દેવરાજગૃહોપમમ્
પછી બધા સેવકો themselves સુંદર રીતે શણગારીને, દેવરાજના મહેલ જેવું શ્યામાબાલાનું ઘર હતું ત્યાં તેને લઈ ગયા.
શ્યામાબાલા તતશ્ચૈવ પિતરં દુખિનાં વરમ્ । શ્યાલ્યન્નં સઘૃતં ચૈવ ભોજયામાસ યત્નતઃ
પછી શ્યામાબાલાએ પોતાના દુઃખી સસરાને યથાયોગ્ય સ્નેહપૂર્વક ઘીવાળું ભાત ખવડાવ્યું.
તુર્યેષુ સમતીતેષુ દિવસેષુ તપોધન । પ્રેષયામાસ તં દત્વા ગુપ્તપાત્રસ્થિતં ધનમ્
કેટલાક દિવસો વીતી ગયા પછી, હે મુનિ, તેણે છુપાવેલી વાસણમાં રાખેલું ધન આપી તેમને વિદાય આપી.
તતઃ પ્રવિશ્ય સ્વગૃહે ધનં પાત્રાન્તરસ્થિતમ્ । દદર્શાંગારનિચયં રુરોદ ભૃશદુઃખિતઃ
પછી જ્યારે તે પોતાના ઘરે ગયો, ત્યારે બીજું વાસણ ખોલ્યું તો ત્યાં ધનના બદલે કાળાં કોટલા હતા. તેને ભારે દુઃખ થયું અને રડવા લાગ્યો.
દુહિતુઃ સદનં યાતું નિઃસસાર ગૃહાગતઃ । તત્રૈવ સરસીકૂલે પ્રવિવેશ ચ દુઃખિની
ઘરે આવીને, તે પોતાની દીકરીના ઘરે જવા નીકળી પડ્યો. ત્યાં સરોવર કાંઠે દુઃખી સ્ત્રી ઘરમાં પ્રવેશી.
તથૈનાં ચ સમાનીતાં યથા સ્યાઃ પ્રાણવલ્લભામ્ । તથૈવ પૂજયામાસ માતૃસ્નેહાત્પતિવ્રતા
ત્યાં તેને પોતાના પ્રાણ જેટલી પ્રિય રીતે લાવવામાં આવી, અને પતિવ્રતા સ્ત્રીએ માતૃસ્નેહથી તેની પૂજા કરી.
એતસ્મિન્સમયે વિપ્ર લક્ષ્મીવાસરમુત્તમમ્ । શ્યામાબાલા કારયિતું મનશ્ચક્રે ચ માતરમ્
એ સમયે, હે બ્રાહ્મણ, શ્યામાબાલાએ મનમાં નક્કી કર્યું કે પોતાની માતાને શ્રેષ્ઠ લક્ષ્મીવ્રત કરાવવું.
તસ્યા માતા દરિદ્રાણિ ભુક્ત્વા વૈકાંતિકેપિ ચ । શાવકાનાં તુ ચોચ્છિષ્ટં લક્ષ્મીકોપસમન્વિતા
એની માતાએ એકાંતમાં ગરીબાઈનું જમણ પણ ખાધું, અને સંતાનોના બચેલા અન્નથી પણ ગુજરાન કર્યું, કારણ કે લક્ષ્મીનો રોષ હતો.
ઇંદિરાયાસ્તૃતીયાનિ વાસરાણિ ગતાન્યપિ । ચતુર્થવાસરે તાં તત્કારયામાસ સા દૃઢમ્
ઇંદિરાના ત્રણ દિવસના વ્રત પછી પણ, ચોથા દિવસે તેણે પોતાની માતાને દૃઢતાથી એ વ્રત કરાવ્યું.
આગતા નગરં સા વૈ રાજ્ઞી સુરતિચંદ્રિકા । દૃષ્ટ્વા ગૃહં તથા દિવ્યમિંદિરાયાઃ પ્રસાદતઃ
પછી રાણી સુરતચંદ્રિકા શહેરમાં આવી, અને ઇંદિરાની કૃપાથી એવું દિવ્ય ઘર જોયું.
શ્યામાબાલા ચ વિપ્રેંદ્ર કદાચિત્સમયે પુનઃ । માતુર્ગૃહં ગતા ચાથ ઐશ્વર્યસ્ય દિદૃક્ષયા
પછી, હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ, શ્યામાબાલા એક સમયે પોતાની માતાના ઘેર ગઈ, અને એના વૈભવ જોવા ઇચ્છી.
શ્યામાબાલાં તતો દૂરાદ્દૃષ્ટ્વા સંકુપિતા ચ સા । ન પશ્યામિ મુખં તસ્યા ઇત્યુક્ત્વાલક્ષિતા સ્થિતા
પછી, દૂરથી શ્યામાબાલાને જોઈ, તે ગુસ્સે થઈ ગઈ અને કહ્યું, 'હું તેનું મુખ નહીં જુએ,' એમ કહી, છુપાઈને ઊભી રહી.
ગત્વા ગૃહાંતરાલં ચ ગૃહીત્વા સૈંધવં ચ સા । આગતા સ્વગૃહં કિંચિત્તૂષ્ણીં લક્ષ્મીસમાશ્રિતમ્
પછી, ઘરના બીજા ભાગમાં જઈને, થોડું મીઠું લઈને, પોતાની ઘરે પાછી ગઈ. એ સમયે તે થોડું મૌન રહી, પણ લક્ષ્મી સાથે રહી.
રાજા સ્વામી ચ પપ્રચ્છ તાં સાધ્વીં પતિદેવતામ્ । કિમાનીતં ત્વયા કાંતે કથયસ્વ મમાગ્રતઃ
રાજા, જે એના પતિ હતા, એ પતિવ્રતા સ્ત્રીને પૂછ્યું: 'પ્રિયે, તું શું લાવી છે? મારા સામે કહિ દે.'
કાંતોવાચ- રાજ્યસારં સમાનીતં દર્શયિષ્યામિ ભોજને । ઇત્યુક્ત્વા સા તદા પાકં કૃત્વા ચ લવણં વિના
એના પતિએ પૂછ્યું ત્યારે એણે જવાબ આપ્યો: 'હું રાજ્યનો સાર લાવી છું, ભોજન સમયે બતાવીશ.' એમ કહી, એણે મીઠા વિના જમણ બનાવ્યું.
અન્નાદિકં તતો દત્વા માલાધરાય ભૂભુજે । તતો માલાધરો રાજા વ્યંજનં લવણવર્જિતમ્
પછી, એણે ભોજન અને બીજા પદાર્થી રાજા માલાધરાને પરોસ્યા. ત્યારે રાજા માલાધરાએ જોયું કે વાનગીમાં મીઠું નહોતું.
ભુક્ત્વા વૈગુણ્યતાં પ્રાપ્તો રાજ્યસારં દદૌ ચ સા । તદા હૃષ્ટમના રાજા ભોજનં કૃતવાન્દ્વિજ
તે સ્ત્રીએ ભોજન કર્યા પછી નિર્દોષતા મેળવી અને રાજ્યનું સાર પણ આપી દીધું. ત્યારે રાજા આનંદિત મનથી બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવ્યું.
પ્રશશંસ ચ તાં નારીં ધન્યાધન્યા ઇતિ બ્રુવન્ । એતદ્વ્રતં ચ યા નારી ન કરોતિ મહાદરાત્
રાજાએ એ સ્ત્રીની વખાણ કરી અને કહ્યું: 'તુ ખૂબ ધન્ય છે.' અને એ પણ જાહેર કર્યું કે, 'જે સ્ત્રી આ વ્રત શ્રદ્ધાથી નથી કરતી—'
જન્મજન્મનિ સા નારી દરિદ્રા દુર્ભગા ભવેત્ । ઇદં યા શૃણુયાદ્ભક્ત્યા પઠેદ્યો વા સમાહિતઃ
એવી સ્ત્રી દરેક જન્મે ગરીબ અને દુર્ભાગી બને છે. પણ જે ભક્તિપૂર્વક આ કથા સાંભળે છે કે ધ્યાનપૂર્વક વાંચે છે—
સર્વપાપૈર્વિનિર્મુક્તો લક્ષ્મીલોકં લભેચ્ચ સઃ । ઇમાં વ્રતકથાં યા તુ ન શ્રુત્વા ક્રિયતે વ્રતમ્ । તસ્યા વ્રતફલં ચૈવ નશ્યત્યેવ ન સંશયઃ
એ બધા પાપોથી મુક્ત થઈને લક્ષ્મીનું લોક પામે છે. પણ જે સ્ત્રી આ કથા સાંભળ્યા વિના વ્રત કરે છે, એના વ્રતનું ફળ ચોક્કસ નષ્ટ થાય છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
શૌનક ઉવાચ- કેન પુણ્યેન ભો સૂત ચાન્યેન ગતપાતકઃ । નરો યાતિ હરેઃ સ્થાનં તદ્વદસ્વાનુકંપયા
શૌનકએ પૂછ્યું: 'હે સૂત, બીજું કયું પુણ્ય છે જેના કારણે પાપમુક્ત માણસ હરિનું સ્થાન પામે છે? કૃપા કરીને મને કહો.'
સૂત ઉવાચ- બ્રાહ્મણસ્ય ધનૈઃ પ્રાણાન્પ્રાણૈર્વાપિ દ્વિજોત્તમ । રક્ષાં કરોતિ યો મર્ત્યો વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ
સૂત બોલ્યા: 'હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જે મનુષ્ય બ્રાહ્મણની રક્ષા ધનથી કે પોતાના પ્રાણથી કરે છે, એ વિષ્ણુનું લોક પામે છે.'
પુરા રાજા દીનનાથો દ્વાપરે સંજ્ઞકે યુગે । આસીદપુત્રો બલવાન્વૈષ્ણવઃ સ તુ યાજકઃ
પહેલાં દ્વાપર યુગમાં દિનનાથ નામનો એક રાજા હતો. એ બળવાન, વિષ્ણુભક્ત અને યજ્ઞકર્મમાં નિષ્ણાત હતો, પણ તેને પુત્ર ન હતો.
એકદા ગાલવં રાજા પપ્રચ્છ વિનયાન્વિતઃ । કેન પુણ્યેન જાયેત પુત્રો વૈ કરુણાર્ણવ
એક દિવસ એ રાજાએ વિનમ્રતાથી ગાલવને પૂછ્યું: 'હે કરુણાના સાગર, કયાં પુણ્યથી પુત્ર થાય છે?'