શૌનક ઉવાચ- ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામિ કથયસ્વ યથાર્થતઃ । હરિસ્વરૂપિણા સાક્ષાદ્વેદવ્યાસેન શાસિત
શૌનકએ પૂછ્યું: હવે હું સાંભળવા ઇચ્છું છું—મને સાચું કહો—હરિના સ્વરૂપ એવા વ્યાસજીએ શું ઉપદેશ આપ્યો હતો.
નિરહંકાર હે સૂત લોકાનુગ્રહકારક । કેન સ્યાત્સુભગા નારી પાપિની ચ સુદુર્ભગા
હે સુત, અહંકારરહિત અને જગતના કલ્યાણકર્તા, કઈ રીતે સ્ત્રી સુખી બને છે અને પાપી સ્ત્રી દુર્ભાગ્યશાળી બને છે?
પતિપ્રિયાંગ કેન સ્યાદ્રૂપિતા ચક્ષુષોઃ સુધા । કેન વા જાયતે લક્ષ્મીસ્તન્મે બ્રૂહિ તપોધન
સ્ત્રી પતિને કેવી રીતે પ્રિય બને છે, તેની અંગો પતિની આંખોને કેવી રીતે આનંદ આપે છે? અને તે કેવી રીતે સુંદર બને છે? હે તપોધન, મને કહો.
સૂત ઉવાચ- યદિ પુણ્યમિદં વિપ્ર વૃત્તં પરમદુર્લભમ્ । શૃણુષ્વ ભોઃ સમાસેન કથયામિ વિધાનતઃ
સૂત બોલ્યા: જો તું આ દુર્લભ અને પુણ્યમય વાર્તા સાંભળવા ઇચ્છે છે, તો સાંભળ—હું તને સંક્ષિપ્ત અને યોગ્ય રીતે કહું છું.
આસીદ્ભદ્રશ્રવા રાજા યુગે દ્વાપરસંજ્ઞકે । સૌરાષ્ટ્રદેશવાસી ચ વેદવેદાંગપારગઃ
દ્વાપર યુગમાં ભદ્રશ્રવા નામે એક રાજા હતો, જે સૌરાષ્ટ્ર દેશમાં રહેતો અને વેદ તથા તેના અંગોમાં પારંગત હતો.
ભાર્યા તસ્ય ચ સંજાતા નામ્ના સુરતિચંદ્રિકા । તસ્યાં બભૂવુઃ શ્રીરાજ્ઞઃ સપ્તપુત્રા મનોરમાઃ
તેની પત્નીનું નામ સુરતિચંદ્રિકા હતું; તેમાં રાજાને સાત મનોહર પુત્રો થયા.
તતોઽભિજાતા દુહિતા સુંદરી સત્યવાદિની । શ્યામબાલા ચ વિપ્રેંદ્ર નામ્ના પ્રીતિકરી પિતુઃ
પછી એક પુત્રી જન્મી, સુંદર અને સત્યવતી, શ્યામવર્ણની અને પિતાને પ્રિય, નામ હતું પ્રીતિકરી.
અથૈકદા શ્યામબાલા સુવર્ણસિકતાસુ ચ । ગૂઢૈર્મનોહરૈ રત્નૈઃ સખિભિઃ ક્રીડિતું મુદા
એક વખત શ્યામબાલા પોતાની સખીઓ સાથે આનંદપૂર્વક સુવર્ણ રેતીમાં છુપાયેલા મનમોહક રત્નો સાથે રમવા ગઈ.
જગામ નીપવૃક્ષસ્ય તલં પરમદુર્લભમ્ । એતસ્મિન્નંતરે વિપ્ર લક્ષ્મીઃ સંસારતારિણી
તે દુર્લભ એવા નીપ વૃક્ષની છાયામાં ગઈ; એ સમયે, હે બ્રાહ્મણ, સંસારથી ઉગારનાર લક્ષ્મીજી ત્યાં આવી.
લોકાનાં નીતિદા સાથ સમાયાતા સ્વયં પુરઃ । ધૃત્વા ચ બ્રાહ્મણીરૂપં પલિતાંગી ચ ભૂસુર
લોકોને સદાચાર આપનારી એ લક્ષ્મીજી પોતે ત્યાં આવી અને વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ સ્ત્રીનું રૂપ ધારણ કર્યું.
અખિલાનાં ચ લોકાનાં શાસ્તૂ રાજ્ઞઃ ક્ષયં વિના । કેષાં ક્ષુદ્રતરાણાં હિ ગૃહે ગચ્છામિ સાંપ્રતમ્
સંપૂર્ણ લોકોના શાસક રાજાની વિનાશ વિના, હું હવે કેમ એવા નાનકડા લોકોના ઘરમાં જાઉં?
ઇતિ સંચિંત્ય મનસા ગતા રાજનિકેતનમ્ । સુવર્ણભિત્તિભિર્યુક્તં પતાકાભિરલંકૃતમ્
આ રીતે મનમાં વિચાર કરીને, તે રાજમહેલ તરફ ગઈ, જે સુવર્ણ દિવાલોથી શોભિત અને ધ્વજોથી સજ્જ હતું.
સિંહદ્વારમતિક્રમ્ય પ્રાહ દૌવારિકીં તતઃ । દ્વારં જહિ હિ ભો દ્વારિ નિયુક્તે શુભલક્ષણે
સિંહદ્વાર પસાર કરીને, તેણે દ્વારપાળને કહ્યું: 'હે શુભ લક્ષણ ધરાવતી દ્વારપાળ, દ્વાર ખોલો!'
યામિ વેગેન પશ્યામિ રાજ્ઞીં સુરતિચંદ્રિકામ્ । તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્યા રત્નદંડકરા ચ સા । કોકિલાવાક્યવન્મુક્તં પરમં હર્ષમાયયૌ
'હું ઝડપથી રાણી સુરતિચંદ્રિકા ને જોવા જઈ રહી છું.' તેના શબ્દો સાંભળીને, રત્નદંડ પકડનાર દ્વારપાળ, કોયલના અવાજ જેવો આનંદ અનુભવી, ખૂબ ખુશ થયો.
દ્વારનિયુક્તોવાચ- કિં નામ વહસે વૃદ્ધે કઃ પતિસ્તાવકઃ પુનઃ । આગતાસિ કથં કિં તે કાર્ય્યં રાજ્ઞ્યાશ્ચ દર્શને । કસ્માત્કિં બ્રૂહિ વિપ્રે ત્વં શ્રોતું કૌતુહલં હિ મે
દ્વારપાળે પૂછ્યું: 'વૃદ્ધા, તું નામ શું છે? તારો પતિ કોણ છે? તું અહીં કેવી રીતે આવી? તારો કામ શું છે અને રાણી ને જોવા કેમ ઈચ્છે છે? કહો, બ્રાહ્મણ, મને સાંભળવાની ઉત્સુકતા છે.'
વૃદ્ધોવાચ- શૃણુ પોષ્યે મહારાજ પત્ન્યા દંડકરે યદા । શ્રોતું કૌતૂહલં તેઽસ્તિ મદાગમનકારણમ્
વૃદ્ધાએ કહ્યું: 'હે પોષક, સાંભળો, મારી પત્ની દંડકરાએ જે કર્યું તે કહું છું. તને જાણવાની ઉત્સુકતા છે, તો મારા આવવાનો કારણ કહું.'
પ્રસિદ્ધા કમલા નામ્ના ચાહં પ્રાણેશ્વરો મમ । ભુવનેશ ઇતિ ખ્યાતો નામ્ના દ્વારવતીપુરી
'મારું નામ કમલા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, અને મારા પતિનું નામ ભૂવનેશ છે. શહેરનું નામ દ્વારવતી છે.'
તસ્યાં વૈ વર્ત્તતે પોષ્યે મમ પ્રાણેશ્વરસ્તતઃ । આગતાહં રત્નવેત્રકરે શૃણુ સકૌતુકમ્
'તે શહેરમાં મારા પતિ રહે છે, હે પોષક. તેથી, હું રત્નદંડ પકડીને આવી છું. ઉત્સુકતાથી સાંભળો.'
મમાગમનકાર્યં હિ વચ્મીદાનીં તવાગ્રતઃ । પુરાસીદ્વૈશ્યકુલજા રાજ્ઞી તવ ચ દુઃખિની
'હવે, તારા સામે, હું મારા આવવાનો કારણ કહું છું. અગાઉ, રાણી, જે વૈશ્ય કુળમાં જન્મી હતી, દુઃખી હતી.'
એકસ્મિન્દિવસે પોષ્યે પતિના કલહઃ કૃતઃ । તયા નાર્યા ચ દુઃખિન્યા તતો વૈ ભર્તૃપીડિતા
'એક દિવસ પોષ્યમાં, પતિ સાથે ઝઘડો થયો. તે સ્ત્રી દુઃખી રહી, અને પતિના કારણે પીડાઈ.'
બહિર્ભૂય દ્રુતં ગેહાદ્રુદંતી ચ પુનઃ પુનઃ । તસ્યાશ્ચ રોદનં શ્રુત્વા ચાગતાહં સમીપતઃ
'તે વારંવાર ઘરની બહાર દોડી, ફરી ફરી રડતી રહી. તેના રડવાનો અવાજ સાંભળીને, હું નજીક ગઈ.'
અપૃચ્છં સર્વવૃત્તાંતં કથિતો વૈ યથાર્થતઃ । તયા તતો વ્રતવરમુપદેશં દદામ્યહમ્
'હું સમગ્ર ઘટના પુછ્યું, અને તેણે સાચી વાત કહી. પછી મેં તેને શ્રેષ્ઠ વ્રતનો ઉપદેશ આપ્યો.'
મમોપદેશતઃ સા વૈ ચક્રે વ્રતવરં મુદા । તસ્ય પ્રસાદાદ્ભો દ્વાઃસ્થે સંજાતા સુખિતા ચ સા
'મારા ઉપદેશથી, તેણે આનંદપૂર્વક શ્રેષ્ઠ વ્રત ધારણ કર્યું. હે દ્વારપાળ, તેના ફળથી તે સુખી થઈ.'
કદાચિદ્વૈશ્યકુલજા પત્યા મૃત્યોર્વશં ગતા । સમાનેતું તતસ્તૌ તુ વિહિતાખિલઘાતકૌ
'ક્યારેક, વૈશ્ય કુળની દીકરી પતિ દ્વારા મૃત્યુ પામી. પછી, બંને સંપૂર્ણ વિનાશ માટે નિર્ધારિત થયા.'
કિંકરાન્પ્રેષયામાસ ચંડાદ્યાન્ધર્મરાટ્પ્રભુઃ । યમાજ્ઞયા સમાયાતા યમદૂતા ભયંકરાઃ
'ધર્મરાજ યમએ ચંડ અને અન્ય ભયાનક દૂતોને મોકલ્યા. યમની આજ્ઞાથી, ભયંકર દૂતોએ આવી પહોંચ્યા.'
બદ્ધ્વા તૌ ચર્મપાશેન લોહમુદ્ગરપાણયઃ । ઉદ્યમં ચક્રિરે ગંતું યમસ્ય શરણં પ્રતિ
'તેમને ચામડાના પાશથી બાંધીને, લોખંડના ગદા પકડી, યમના આશ્રય તરફ લઈ જવાની તૈયારી કરી.'
અત્રાંતરે ચ લક્ષ્મ્યાસ્તે દૂતા વિષ્ણુપરાયણાઃ । સમાનેતું સમાયાતાઃ શંખચક્રગદાધરાઃ
'એ વચ્ચે, લક્ષ્મીના દૂતોએ, જે વિષ્ણુના ભક્ત હતા, શંખ, ચક્ર અને ગદા પકડીને, તેમને પાછા લાવવા આવ્યા.'
દૃષ્ટ્વા તથાવિધાંસ્તાંશ્ચ યમદૂતાઃ પલાયિતાઃ । લક્ષ્મીદૂતા મહાત્માનઃ સ્વપ્રકાશાદયસ્તથા
'આ રીતે દૂતોને જોઈને, યમના દૂતોએ ભાગી ગયા. લક્ષ્મીના મહાન આત્માવાળા દૂતોએ, પોતાના તેજથી ઝળહળતા, ત્યાં ઊભા રહ્યા.'
પાશં છિત્ત્વા સમારોપ્ય રાજહંસયુતે રથે । જગ્મુર્લક્ષ્મીપુરં સર્વે સહસાકાશવર્ત્મના
પાશ તોડી, રાજહંસો જોડાયેલા રથમાં બેસી, બધા આકાશ માર્ગે લક્ષ્મીપુર તરફ ગયા.
યાવદ્વારં વ્રતવરં કૃત્વા વૈશ્યા ચ સા તદા । તાવત્કલ્પસહસ્રાણિ તસ્થતુઃ કમલાપુરે
જ્યારે સુધી એ વેપારી સ્ત્રીએ દ્વાર પર શ્રેષ્ઠ વ્રત કર્યું, તેટલા કલ્પોના હજારો વર્ષો સુધી તેઓ કમલાપુરમાં રહ્યા.