સુધાં તત્ખાદિતું ચક્રુર્દેવાઃ પંક્તિં યથાક્રમમ્ । શ્રીવિષ્ણોરાજ્ઞયા સર્વે ચોચુશ્ચૈવ પરસ્પરમ્
પછી દેવતાઓએ અમૃત પીવા માટે શ્રેણીબદ્ધ વ્યવસ્થા કરી; અને શ્રીવિષ્ણુની આજ્ઞાથી એકબીજાને વાત કરી.
ત્વં ચ દેહિ ત્વં ચ દેહિ ત્વં ચ દેહીતિ ચાબ્રુવન્ । ન શક્તોઽસ્મિ ન શક્તોઽસ્મિ ન શક્તોઽસ્મીતિ ચાબ્રુવન્
કેટલાએ કહ્યું: 'તમે આપો, તમે આપો, તમે આપો,' અને બીજાઓએ જવાબ આપ્યો: 'હું શક્તિશાળી નથી, હું શક્તિશાળી નથી, હું શક્તિશાળી નથી.'
તતો વિષ્ણુઃ સમુત્તસ્થૌ સ્ત્રીરૂપં ચ દધાર હ । ચકાર સ્વર્ણપાત્રે તત્પીયૂષપરિવેષણમ્
પછી વિષ્ણુ ઊઠ્યા અને સ્ત્રીનું રૂપ ધારણ કર્યું; તેમણે તે અમૃતને સોનાના વાસણમાં પીરસ્યું.
પીયૂષભક્ષણં રાહુર્યાવત્કુર્યાદ્દ્વિજોત્તમ । ચંદ્રસૂર્યૌ ચોક્તવંતૌ રાક્ષસોઽસૌ છલાગતઃ
જ્યારે રાહુ એ અમૃત પીવા જતો હતો, એ સમયે ચંદ્ર અને સૂર્યએ કહી દીધું કે આ રાક્ષસ છે અને છેતરપિંડીથી આવ્યો છે.
તતઃ ક્રુદ્ધો જગન્નાથો જઘાન સ્વર્ણપાત્રતઃ । શિરસ્તસ્ય પપાતોર્વ્યાં કેતુર્નામ્ના બભૂવ હ
પછી જગતના સ્વામી ગુસ્સે થઈને સોનાના વાસણમાંથી તેને માર્યો; તેનું માથું જમીન પર પડ્યું અને તેને 'કેટુ' નામ મળ્યું.
રાહુકેતૂ તતસ્તૂર્ણં ગતૌ તૌ ભયવિહ્વલૌ । ઇદાનીં તદ્દિને પ્રાપ્તે ચંદ્રસૂર્યૌ સ યુધ્યતિ
રાહુ અને કેટુ ડરીને તરત ભાગી ગયા; હવે એ દિવસે તે ચંદ્ર અને સૂર્ય સાથે લડે છે.
કુર્યાદ્ગ્રાસં સૈંહિકેયસ્તત્ક્ષણં દુર્લભં ભવેત્ । સર્વં ગંગાસમં તોયં વેદવ્યાસસમા દ્વિજાઃ
સીંહિકાનો દીકરો એ ક્ષણે તેમને પકડી લે છે, જે બહુ મુશ્કેલ છે; બધું જ પાણી ગંગા જેવું છે અને બધા દ્વિજ વ્યાસજી જેવા છે.
સ્નાનં વાયસતીર્થે યો ગંગાસ્નાનફલં લભેત્ । દાનમક્ષયપુણ્યં સ્યાત્કોટિજન્માર્જિતં તથા
જે કોઈ વાયસ તીર્થે સ્નાન કરે છે, તેને ગંગામાં સ્નાન કર્યાનું ફળ મળે છે; ત્યાં દાન કરવાથી અનંત પુણ્ય મળે છે, જે કરોડો જન્મમાં પણ મળતું નથી.
પાપં નશ્યેત્સમૂલં ચ કિં પુનઃ ક્રતુકોટિભિઃ । વિદ્યાર્થી લભતે વિદ્યાં પુત્રાર્થી પુત્રમાપ્યતે
ત્યાં પાપ મૂળથી નાશ પામે છે—તો પછી કરોડો યજ્ઞના ફળની શું વાત? જે વિદ્યા ઇચ્છે છે તેને વિદ્યા મળે છે, જે પુત્ર ઇચ્છે છે તેને પુત્ર મળે છે.
મોક્ષાર્થી લભતે મોક્ષં મંત્રસિદ્ધિર્ભવેદ્ધ્રુવમ્ । ઇતિ તે કથિતં વિપ્ર સમુદ્રમથનં તુ તત્
મોક્ષ ઇચ્છનારને મોક્ષ મળે છે; મંત્ર સિદ્ધિ નિશ્ચિત છે. હે બ્રાહ્મણ, આ રીતે તને સમુદ્રમંથનનું વર્ણન કર્યું.
શૌનક ઉવાચ- ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામિ કથયસ્વ યથાર્થતઃ । હરિસ્વરૂપિણા સાક્ષાદ્વેદવ્યાસેન શાસિત
શૌનકએ પૂછ્યું: હવે હું સાંભળવા ઇચ્છું છું—મને સાચું કહો—હરિના સ્વરૂપ એવા વ્યાસજીએ શું ઉપદેશ આપ્યો હતો.
નિરહંકાર હે સૂત લોકાનુગ્રહકારક । કેન સ્યાત્સુભગા નારી પાપિની ચ સુદુર્ભગા
હે સુત, અહંકારરહિત અને જગતના કલ્યાણકર્તા, કઈ રીતે સ્ત્રી સુખી બને છે અને પાપી સ્ત્રી દુર્ભાગ્યશાળી બને છે?
પતિપ્રિયાંગ કેન સ્યાદ્રૂપિતા ચક્ષુષોઃ સુધા । કેન વા જાયતે લક્ષ્મીસ્તન્મે બ્રૂહિ તપોધન
સ્ત્રી પતિને કેવી રીતે પ્રિય બને છે, તેની અંગો પતિની આંખોને કેવી રીતે આનંદ આપે છે? અને તે કેવી રીતે સુંદર બને છે? હે તપોધન, મને કહો.
સૂત ઉવાચ- યદિ પુણ્યમિદં વિપ્ર વૃત્તં પરમદુર્લભમ્ । શૃણુષ્વ ભોઃ સમાસેન કથયામિ વિધાનતઃ
સૂત બોલ્યા: જો તું આ દુર્લભ અને પુણ્યમય વાર્તા સાંભળવા ઇચ્છે છે, તો સાંભળ—હું તને સંક્ષિપ્ત અને યોગ્ય રીતે કહું છું.
આસીદ્ભદ્રશ્રવા રાજા યુગે દ્વાપરસંજ્ઞકે । સૌરાષ્ટ્રદેશવાસી ચ વેદવેદાંગપારગઃ
દ્વાપર યુગમાં ભદ્રશ્રવા નામે એક રાજા હતો, જે સૌરાષ્ટ્ર દેશમાં રહેતો અને વેદ તથા તેના અંગોમાં પારંગત હતો.
ભાર્યા તસ્ય ચ સંજાતા નામ્ના સુરતિચંદ્રિકા । તસ્યાં બભૂવુઃ શ્રીરાજ્ઞઃ સપ્તપુત્રા મનોરમાઃ
તેની પત્નીનું નામ સુરતિચંદ્રિકા હતું; તેમાં રાજાને સાત મનોહર પુત્રો થયા.
તતોઽભિજાતા દુહિતા સુંદરી સત્યવાદિની । શ્યામબાલા ચ વિપ્રેંદ્ર નામ્ના પ્રીતિકરી પિતુઃ
પછી એક પુત્રી જન્મી, સુંદર અને સત્યવતી, શ્યામવર્ણની અને પિતાને પ્રિય, નામ હતું પ્રીતિકરી.
અથૈકદા શ્યામબાલા સુવર્ણસિકતાસુ ચ । ગૂઢૈર્મનોહરૈ રત્નૈઃ સખિભિઃ ક્રીડિતું મુદા
એક વખત શ્યામબાલા પોતાની સખીઓ સાથે આનંદપૂર્વક સુવર્ણ રેતીમાં છુપાયેલા મનમોહક રત્નો સાથે રમવા ગઈ.
જગામ નીપવૃક્ષસ્ય તલં પરમદુર્લભમ્ । એતસ્મિન્નંતરે વિપ્ર લક્ષ્મીઃ સંસારતારિણી
તે દુર્લભ એવા નીપ વૃક્ષની છાયામાં ગઈ; એ સમયે, હે બ્રાહ્મણ, સંસારથી ઉગારનાર લક્ષ્મીજી ત્યાં આવી.
લોકાનાં નીતિદા સાથ સમાયાતા સ્વયં પુરઃ । ધૃત્વા ચ બ્રાહ્મણીરૂપં પલિતાંગી ચ ભૂસુર
લોકોને સદાચાર આપનારી એ લક્ષ્મીજી પોતે ત્યાં આવી અને વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ સ્ત્રીનું રૂપ ધારણ કર્યું.
અખિલાનાં ચ લોકાનાં શાસ્તૂ રાજ્ઞઃ ક્ષયં વિના । કેષાં ક્ષુદ્રતરાણાં હિ ગૃહે ગચ્છામિ સાંપ્રતમ્
સંપૂર્ણ લોકોના શાસક રાજાની વિનાશ વિના, હું હવે કેમ એવા નાનકડા લોકોના ઘરમાં જાઉં?
ઇતિ સંચિંત્ય મનસા ગતા રાજનિકેતનમ્ । સુવર્ણભિત્તિભિર્યુક્તં પતાકાભિરલંકૃતમ્
આ રીતે મનમાં વિચાર કરીને, તે રાજમહેલ તરફ ગઈ, જે સુવર્ણ દિવાલોથી શોભિત અને ધ્વજોથી સજ્જ હતું.
સિંહદ્વારમતિક્રમ્ય પ્રાહ દૌવારિકીં તતઃ । દ્વારં જહિ હિ ભો દ્વારિ નિયુક્તે શુભલક્ષણે
સિંહદ્વાર પસાર કરીને, તેણે દ્વારપાળને કહ્યું: 'હે શુભ લક્ષણ ધરાવતી દ્વારપાળ, દ્વાર ખોલો!'
યામિ વેગેન પશ્યામિ રાજ્ઞીં સુરતિચંદ્રિકામ્ । તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્યા રત્નદંડકરા ચ સા । કોકિલાવાક્યવન્મુક્તં પરમં હર્ષમાયયૌ
'હું ઝડપથી રાણી સુરતિચંદ્રિકા ને જોવા જઈ રહી છું.' તેના શબ્દો સાંભળીને, રત્નદંડ પકડનાર દ્વારપાળ, કોયલના અવાજ જેવો આનંદ અનુભવી, ખૂબ ખુશ થયો.
દ્વારનિયુક્તોવાચ- કિં નામ વહસે વૃદ્ધે કઃ પતિસ્તાવકઃ પુનઃ । આગતાસિ કથં કિં તે કાર્ય્યં રાજ્ઞ્યાશ્ચ દર્શને । કસ્માત્કિં બ્રૂહિ વિપ્રે ત્વં શ્રોતું કૌતુહલં હિ મે
દ્વારપાળે પૂછ્યું: 'વૃદ્ધા, તું નામ શું છે? તારો પતિ કોણ છે? તું અહીં કેવી રીતે આવી? તારો કામ શું છે અને રાણી ને જોવા કેમ ઈચ્છે છે? કહો, બ્રાહ્મણ, મને સાંભળવાની ઉત્સુકતા છે.'
વૃદ્ધોવાચ- શૃણુ પોષ્યે મહારાજ પત્ન્યા દંડકરે યદા । શ્રોતું કૌતૂહલં તેઽસ્તિ મદાગમનકારણમ્
વૃદ્ધાએ કહ્યું: 'હે પોષક, સાંભળો, મારી પત્ની દંડકરાએ જે કર્યું તે કહું છું. તને જાણવાની ઉત્સુકતા છે, તો મારા આવવાનો કારણ કહું.'
પ્રસિદ્ધા કમલા નામ્ના ચાહં પ્રાણેશ્વરો મમ । ભુવનેશ ઇતિ ખ્યાતો નામ્ના દ્વારવતીપુરી
'મારું નામ કમલા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, અને મારા પતિનું નામ ભૂવનેશ છે. શહેરનું નામ દ્વારવતી છે.'
તસ્યાં વૈ વર્ત્તતે પોષ્યે મમ પ્રાણેશ્વરસ્તતઃ । આગતાહં રત્નવેત્રકરે શૃણુ સકૌતુકમ્
'તે શહેરમાં મારા પતિ રહે છે, હે પોષક. તેથી, હું રત્નદંડ પકડીને આવી છું. ઉત્સુકતાથી સાંભળો.'
મમાગમનકાર્યં હિ વચ્મીદાનીં તવાગ્રતઃ । પુરાસીદ્વૈશ્યકુલજા રાજ્ઞી તવ ચ દુઃખિની
'હવે, તારા સામે, હું મારા આવવાનો કારણ કહું છું. અગાઉ, રાણી, જે વૈશ્ય કુળમાં જન્મી હતી, દુઃખી હતી.'
એકસ્મિન્દિવસે પોષ્યે પતિના કલહઃ કૃતઃ । તયા નાર્યા ચ દુઃખિન્યા તતો વૈ ભર્તૃપીડિતા
'એક દિવસ પોષ્યમાં, પતિ સાથે ઝઘડો થયો. તે સ્ત્રી દુઃખી રહી, અને પતિના કારણે પીડાઈ.'