ક્ષુત્પિપાસાર્દિતાઃ સર્વે બ્રહ્મણઃ સન્નિધિં યયુઃ
બધા ભૂખ અને તરસથી પીડાઈને બ્રહ્માજીના દરબારમાં ગયા.
દેવાનાં વચનં શ્રુત્વા ધાતા દેવગણૈઃ સહ
દેવતાઓના વચન સાંભળી, ધાતા દેવગણો સાથે,
વિષ્ણું સમર્ચયામાસ ક્ષીરાબ્ધેરુત્તરે તટે
ક્ષીરસાગરના ઉત્તર કાંઠે વિષ્ણુની પૂજા કરવા લાગ્યા.
તતઃ પ્રસન્નો ભગવાન્સર્વેષાં ચ દિવૌકસામ્
પછી સર્વે દેવતાઓ પર પ્રસન્ન થયેલા ભગવાન,
પીતવસ્ત્રં ચતુર્બાહું શંખચક્રગદાધરમ્
પીળા વસ્ત્ર પહેરેલા, ચાર હાથવાળા, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરેલા દેખાયા.
વિષ્ણું ભવોદધેઃ પોતં વનમાલાવિભૂષિતમ્
તેઓએ વિષ્ણુને, સંસારરૂપ સાગર પાર ઉતારનાર, વનમાલાથી શોભિત જોયા.
તુષ્ટુવુર્જયશબ્દેન નમશ્ચક્રુર્નિરંતરમ્ વરદોઽસ્મિ તદ્વદત વો દદામિ ચ નાન્યથા
તેમણે જયના ઘોષ સાથે ભગવાનની સ્તુતિ કરી અને સતત વંદન કર્યા. 'હું વરદાન આપનાર છું, કહો, હું તમારું ઇચ્છિત જરૂર પૂરૂં કરીશ.'
દેવા ઊચુઃ- કૃપાલો બ્રહ્મશાપેન સંપદ્ધીનં જગત્ત્રયમ્
દેવતાઓએ કહ્યું: 'દયાળુ સ્વામી, બ્રહ્માજીના શાપથી ત્રણેય લોકમાંથી સંપત્તિ દૂર થઈ ગઈ છે.'
રક્ષ સર્વાનિમાઁલ્લોકાન્યાતાઃ સ્મ શરણં તવ ।। શ્રીભગવાનુવાચ- ઇંદિરા બ્રહ્મશાપેન ચાન્તર્દ્ધાનં ગતા સુરાઃ
'બધા લોકોએ તારી શરણ લીધી છે, રક્ષા કર.' શ્રીભગવાને કહ્યું: 'દેવતાઓ, બ્રહ્માજીના શાપથી લક્ષ્મી અદૃશ્ય થઈ ગઈ છે.'
યસ્યાઃ કટાક્ષમાત્રેણ જગદૈશ્વર્યસંયુતમ્
માત્ર લક્ષ્મીજીની એક નજરથી જ જગતમાં સૌભાગ્ય અને સમૃદ્ધિ આવે છે.
મંદરં ઘર્ઘરં કૃત્વા સર્પરાજેન વેષ્ટિતમ્
મંદર પર્વતને, સર્પરાજ વડે ઘેરીને, ઘમઘમાવતાં ફેરવો.
તસ્માદુત્પત્સ્યતે લક્ષ્મીર્જગન્માતા ચ ભોઃ સુરાઃ
તેમાંથી, હે દેવતાઓ, જગતની માતા લક્ષ્મી પ્રગટશે.
ધારયામ્યહમેવાદ્રિં કૂર્મરૂપેણ સર્વતઃ જગ્મુઃ સુરાસુરાઃ સર્વે સમુદ્રમથનં દ્વિજ
હું પોતે કાચબાની આકારમાં સર્વ બાજુએ પર્વતને આધાર આપીશ. બધા દેવ અને દાનવો સાગર મથન કરવા ગયા.
સૂત ઉવાચ- તતોઽમરગણાસ્તે ચ સગંધર્વાઃ સદાનવા । ઉત્પાટ્ય મંદરં શૈલં ચિક્ષિપુઃ પયસાં નિધૌ
સૂતજીએ કહ્યું: પછી અમરગણો, ગંધર્વો અને દાનવો સાથે મળીને, મંદર પર્વતને ઉખાડી અને ક્ષીરસાગરમાં નાખ્યો.
તતઃ સનાતનઃ શ્રીમાન્દયાલુર્જગદીશ્વરઃ । અધારયદ્ગિરેર્મૂલં કૂર્મરૂપેણ પૃષ્ઠતઃ
પછી સદા શાશ્વત, તેજસ્વી અને દયાળુ જગતના ઈશ્વરે કાચબાના રૂપે પર્વતના તળિયે આધાર આપ્યો.
અનંતં તત્ર સંવેષ્ટ્ય મમંથુર્દુગ્ધસાગરમ્ । એકાદશ્યાં મથ્યમાને ચોદ્ભૂતં પ્રથમં દ્વિજ
ત્યાં અનંતે પર્વતને વળી રાખ્યો અને સૌએ ક્ષીરસાગરનું મથન કર્યું. અગિયારસના દિવસે મથન કરતાં પહેલાં વસ્તુ પ્રગટ થઈ, હે દ્વિજ.
કાલકૂટવિષં તે તુ દૃષ્ટ્વા સર્વે પ્રદુદ્રુવુઃ । તતસ્તાન્વિદ્રુતાન્દૃષ્ટ્વા શંકરશ્ચોક્તવાનિદમ્
કાળકૂટ નામનું ઝેર જોઈને બધા દેવતાઓ ડરીને ભાગી ગયા. ત્યારે તેમને ભાગતા જોઈને શંકરે એમ કહ્યું:
ભોભોઽમરગણા યૂયં વિષં કુરુતમાદરમ્ । વારયિષ્યામ્યહં તૂર્ણં કાલકૂટં મહાવિષમ્
"અરે અમર દેવતાઓ, તમે આ ઝેરને માન આપો. હું જલદી આ મહાન અને ઘાતક કાળકૂટ ઝેરને રોકી લઈશ."
ઇત્યુક્ત્વા પાર્વતીનાથો ધ્યાયન્નારાયણં હૃદિ । મહામંત્રં સમુચ્ચાર્ય વિષમાદદ્ભયંકરમ્
આ રીતે કહીને પાર્વતીપતિએ પોતાના હૃદયમાં નારાયણનું સ્મરણ કર્યું અને મહામંત્ર બોલીને એ ભયાનક ઝેર પી લીધું.
મહામંત્રપ્રભાવેણ વિષં જીર્ણં ગતં મહત્ । અચ્યુતાનંતગોવિંદ ઇતિ નામત્રયં હરેઃ
મહામંત્રની શક્તિથી એ મોટું ઝેર પચાઈ ગયું અને નાશ પામ્યું. હરિના ત્રણ નામ—અચ્યૂત, અનંત, ગોવિંદ—
યોજપેત્પ્રયતો ભક્ત્યા પ્રણવાદ્યં નમોંઽતિકમ્ । વિષભોગાગ્નિજં તસ્ય નાસ્તિ મૃત્યોર્ભયં તથા
જે કોઈ શ્રદ્ધા અને પવિત્રતાથી, પ્રણવથી શરૂ કરીને 'નમઃ' સુધી આ નામો જપે છે, તેને ઝેર, સાપના દંશ કે અગ્નિથી મૃત્યુનો ડર રહેતો નથી.
તતો હૃષ્ટમના દેવા મમંથુઃ ક્ષીરસાગરમ્ । તતોઽલક્ષ્મીઃ સમુત્પન્ના કાલાસ્યા રક્તલોચના
પછી દેવતાઓ આનંદથી મનમાં ખુશ થઈને ક્ષીરસાગરનું મથન કરવા લાગ્યા. એમાંથી અળક્ષ્મી, કાળી અને લાલ આંખોવાળી, જન્મી.
રૂક્ષપિંગલકેશા ચ જરતીં બિભ્રતી તનુમ્ । સા ચ જ્યેષ્ઠાબ્રવીદ્દેવાન્કિંકર્તવ્યં મયેતિ વૈ
એના વાળ રૂક્ષ અને પીળા હતા અને એ વૃદ્ધ રૂપે હતી. એ જ્યેષ્ઠાએ દેવતાઓને પૂછ્યું: "હું શું કરું?"
દેવાસ્તથાબ્રુવંસ્તાં ચ દેવીં દુઃખસ્યભાજનમ્ । યેષાં નૄણાં ગૃહે દેવી કલહઃ સંપ્રવર્તતે
દેવતાઓએ એ દુઃખરૂપા દેવીને જવાબ આપ્યો: "દેવી, જેના ઘરમાં મનુષ્યોમાં ઝઘડો થાય છે—
તત્ર સ્થાનં પ્રયચ્છામો વસ જ્યેષ્ઠે શુભાન્વિતા । નિષ્ઠુરં વચનં યે ચ વદંતિ યેઽનૃતં નરાઃ
ત્યાં અમે તને રહેવાની જગ્યા આપીએ છીએ, જ્યેષ્ઠા, અશુભતા સાથે. અને જ્યાં લોકો કઠોર કે ખોટા શબ્દો બોલે છે—
સંધ્યાયાં યે હિ ચાશ્નંતિ દુઃખદા તિષ્ઠ તદ્ગૃહે । કપાલકેશભસ્માસ્થિ તુષાંગારાણિ યત્ર તુ
અને જે લોકો સંધ્યા સમયે ખાય છે, દુઃખ આપનારી, તું એ ઘરમાં રહે; જ્યાં ખોપરી, વાળ, રાખ, હાડકાં, તૂષ અથવા અંગારા હોય—
સ્થાનં જ્યેષ્ઠે તત્ર તવ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ । અકૃત્વા પાદયોર્ધૌતં યે ચાશ્નંતિ નરાધમાઃ
જ્યેષ્ઠા, તારી વાસ એ જ ઘરમાં રહેશે, એમાં કોઈ શંકા નથી; અને જે નીચ મનુષ્યો પગ ધોઈ્યા વગર જ ખાય છે—
તદ્ગૃહે સર્વદા તિષ્ઠ દુઃખદારિદ્રદાયિની । વાલુકાલવણાંગારૈઃ કુર્વંતિ દંતધાવનમ્
એવા ઘરોમાં તું હંમેશા રહેજે, દુઃખ અને ગરીબી આપનારી; અને જ્યાં લોકો રેતી, મીઠું કે અંગારાથી દાંત સાફ કરે છે—
તેષાં ગેહે સદા તિષ્ઠ દુઃખદા કલિના સહ । છત્રાકં શ્રીફલં શિષ્ટં યે ખાદંતિ નરાધમાઃ
એવા લોકોના ઘરમાં તું હંમેશા રહેજે, દુઃખ આપનારી, કળી સાથે; અને જે નીચ લોકો છત્રી, શીફળ કે બચેલું ખાય છે—
ગેહે તેષાં તવ સ્થાનં જ્યેષ્ઠે કલુષદાયિનિ । તિલપિષ્ટમલાબું યે ગૃંજનં પોતિકાદલમ્
એવા લોકોના ઘરમાં જ્યેષ્ઠા, તારી વાસ રહેશે, કલુષ આપનારી; અને જ્યાં લોકો તલનું લોટ, દુધી, લસણ કે પોટિકા છોડ ખાય છે—