તત્ર યાવંતિ પશ્યંતિ રજાંસિ ચ દ્વિજોત્તમ । તાવત્કલ્પસહસ્રાણિ સ વસેદ્વિષ્ણુમંદિરે
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, ત્યાં જેટલી ધૂળના કણો દેખાય છે, એટલા હજાર કલ્પ સુધી એ મનુષ્ય વિષ્ણુના મંદિરમાં વસે છે.
પુરાસીદ્દંડકો નામ્ના ચૌરો લોકભયપ્રદઃ । બ્રહ્મસ્વહારી મિત્રઘ્નો યુગે દ્વાપરસંજ્ઞકે
પહેલાં દંડક નામનો એક ચોર હતો, જે આખા જગતમાં ભય ફેલાવતો—બ્રાહ્મણોનું ધન ચોરાવતો, મિત્રોનો હત્યારો, અને એ બધું દ્વાપર યુગમાં થતું.
અસત્યભાષી ક્રૂરશ્ચ પરસ્ત્રીગમને રતઃ । ગોમાંસાશી સુરાપશ્ચ પાખંડજનસંગભાક્
એ માણસ ખોટું બોલતો, ક્રૂર હતો, પરસ્ત્રીઓમાં રત, ગાયનું માંસ ખાતો, દારૂ પીતો અને પાખંડી લોકોની સંગતમાં રહેતો.
વૃત્તિચ્છેદી દ્વિજાતીનાં ન્યાસાપહારકસ્તથા । શરણાગતહંતા ચ વેશ્યાવિભ્રમલોલુપઃ
એ બ્રાહ્મણોનું જીવન નિર્વાહ કાપતો, અમાનત ચોરાવતો, શરણમાં આવેલા લોકોને પણ મારી નાખતો અને વેશ્યાઓમાં લિપ્ત રહેતો.
એકદા સ દ્વિજશ્રેષ્ઠ કસ્યચિદ્વિષ્ણુમંદિરમ્ । જગામ હરણાર્થાય વિષ્ણોર્દ્રવ્યં સ મૂઢધીઃ
એક વખત, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, એ મૂર્ખ મનુષ્ય વિષ્ણુના મંદિરમાં ગયો, વિષ્ણુનું ધન ચોરાવાની ઈચ્છાથી.
અથ દ્વારિ પ્રવિશ્યાસાવંઘ્રિઃ કર્દ્દમસંયુતઃ । પ્રોચ્છિતઃ સકલં નિમ્ને ભૂમૌ દેવગૃહસ્ય ચ
પછી, જ્યારે એ મંદિરમાં પ્રવેશ્યો, એના પગ કાદવથી ભીંજાઈ ગયા અને એ મંદિરમાં જમીન પર ખાડામાં પડી ગયો.
તેનૈવ કર્મ્મણા ભૂમિર્નિમ્નરિક્તા બભૂવ હ । લોહસ્ય ચ શલાકાભ્યાં મુદ્ઘાટ્યત્વરરંમુદા
એ જ ક્રિયાથી જમીન થોડી ખોખલી થઈ ગઈ અને બે લોખંડની સળિયાથી એ આનંદપૂર્વક તાળું તોડી નાખ્યું.
પ્રવિવેશ હરેર્ગેહં વિતાનવરશોભિતમ્ । રત્નકાંચનદીપાઢ્યં પરિધ્વસ્ત મહત્તમમ્
પછી એ હરિના ઘરમાં પ્રવેશ્યો, જ્યાં સુંદર છતના પડાવ, રત્ન અને સોનાની દીવટીઓથી શોભાયમાન અને ભવ્ય સજાવટ હતી.
નાનાપુષ્પસુગંધાઢ્યં નાનાપાત્રસમાકુલમ્ । સુવાસિતસ્ય તૈલસ્ય ગંધેન પરિપૂરિતમ્
મંદિરમાં અનેક ફૂલોની સુગંધ ફેલાઈ રહી હતી, વિવિધ વાસણોથી ભરેલું હતું અને સુગંધિત તેલની મહેકથી આખું ઘર મહેકતું હતું.
અનેનહારકેણાથ પર્ય્યંકે સુમનોહરે । શાયિતો રાધયા સાર્દ્ધં દૃષ્ટઃ પીતાંબરોઽચ્યુતઃ
ત્યાં એ ચોરે કમળપતિના પીળા વસ્ત્રધારી અચ્યૂતને, રાધાજી સાથે સુંદર શય્યામાં શોભતા જોયા.
પ્રણમ્ય રાધિકાનાથં નિષ્પાપઃ સોઽભવત્તદા । નેષ્યામ્યથ ન નેષ્યામિ અનેન કિં ભવેન્મમ
એણે રાધાના સ્વામીને વંદન કર્યું અને તરત જ નિષ્પાપ બની ગયો. પછી એ વિચારી રહ્યો: 'હું આ લઈ જઉં કે નહીં? આથી મને શું મળશે?'
સેવાં કર્ત્તુમશક્તોઽહં યતશ્ચૌરોઽસ્મિ સર્વદા । દ્રવ્યેણ કાર્યમસ્તીતિ તન્નેતું કૃતવાન્મનઃ
હું સેવા તો કરી શકતો નથી, કેમ કે હું તો હંમેશા ચોર જ છું. એટલે મને વસ્તુઓથી કંઈક કરવું જ પડશે—એટલે એ ચોરે મનમાં વસ્તુઓ લઈ જવાની ઠરાવ કરી.
પાતયિત્વાંશુકં ભૂમૌ કૌશેયં કમલાપતેઃ । બબંધ વસ્તુજાતં ચ પાણૌ કૃત્વા સકંપિતઃ
એણે કમળપતિનું રેશમી વસ્ત્ર જમીન પર ફેંકી દીધું અને પછી હાથ કાંપતો હોવા છતાં બધાં દાગીનાં ભેગાં કર્યા.
વિષ્ણોર્માયાપતેશ્ચાથ તાનિ સર્વાણિ જૈમિને । કૃત્વા શબ્દં સુઘોરં ચ પતિતાન્યથ તાનિ વૈ
જયમિની, જ્યારે એ વિષ્ણુમાયાપતિના ઘરમાં આ બધું કરી રહ્યો હતો, ત્યારે એ બધાં દાગીનાં ભયાનક અવાજ સાથે જમીન પર પડી ગયા.
પરિત્યજ્ય સુનિદ્રાં ચ ધાવંત ઇતિ કિન્વહો । આગતા બહુશો લોકાશ્ચોરો દ્રવ્યં જવેન ચ
ઘેરી ઊંઘ છોડી, એ દોડતો ગયો—એનું કારણ શું હતું? ઘણા લોકો આવ્યા હતા અને ચોર ઝડપથી ધન લઈ ગયો.
ત્યક્ત્વા ધનં ચ ચૌરોઽપિ ત્રસ્તઃ કિંચિજ્જગામ હ । દંશિતઃ કાલસર્પેણ મૃતોઽસૌ ગતકિલ્બિષઃ
ચોરે પણ ધન છોડી ડરીને થોડું દૂર ભાગ્યો; પણ કાળના સાપે દંશ આપતાં જ તે મરી ગયો અને તેના બધા પાપો દૂર થઈ ગયા.
યમાજ્ઞયા તસ્ય દૂતાઃ પાશમુદ્ગરપાણયઃ । આગતાસ્તં સમાનેતું દંષ્ટ્રિણશ્ચર્મવાસસઃ
યમરાજના આદેશે, પાશ અને ગદા પકડેલા, દાંતવાળા અને ચામડાં પહેરેલા દૂતોએ તેને લાવવા આવી પહોંચ્યા.
બબંધુશ્ચર્મપાશેન નિન્યુર્દુર્ગમવર્ત્મના । દૃષ્ટ્વા તં શમનઃ ક્રુદ્ધઃ પપ્રચ્છ સચિવં પ્રતિ
એ દૂતોએ તેને ચામડાના પાશથી બાંધીને કઠિન રસ્તે લઈ ગયા; તેને જોઈને ક્રોધિત યમરાજે પોતાના મંત્રીને પૂછ્યું.
યમ ઉવાચ- અનેન કિં કૃતં કર્મ પાપં વા પુણ્યમેવ વા । સમૂલં વદ હે પ્રાજ્ઞ ચિત્રગુપ્ત મમાગ્રતઃ
યમરાજે કહ્યું: આએ શું કર્યું—પાપ કે પુણ્ય? હે વિદ્વાન ચિત્રગુપ્ત, બધું વિગતે મારા સામે કહો.
ચિત્રગુપ્ત ઉવાચ- સૃષ્ટાનિ યાનિ પાપાનિ વિધાત્રા પૃથિવીતલે । કૃતાન્યનેન મૂઢેન સત્યમેતન્મયોદિતમ્
ચિત્રગુપ્તે કહ્યું: પૃથ્વી પર વિધાતાએ જે પાપો રચ્યા છે, એ બધાં આ મૂઢે કર્યા છે—હું સાચું કહું છું.
કિંત્વાકર્ણય લોકેશ સુકૃતં ચાસ્ય વર્ત્તતે । મન્યેઽહં યમુનાભ્રાતઃ સર્વપાપવિલોપિ તત્
પણ, હે જગતના સ્વામી, સાંભળો—આના પાસે એક પુણ્ય પણ છે; હે યમુનાના ભાઈ, મને લાગે છે એ બધાં પાપોનો નાશ કરે છે.
ધર્મરાજ ઉવાચ- કિં પુણ્યં વર્ત્તતેઽમાત્ય વદ સારં મમાંતિકે । શ્રુત્વૈવં તદ્વિધાસ્યામિ યત્ર યોગ્યો ભવેદસૌ
ધર્મરાજે કહ્યું: કયું પુણ્ય છે એના પાસે, મંત્રી? સારાંશમાં મારા સામે કહો. એ સાંભળીને હું તેને યોગ્ય સ્થાન આપું.
યમસ્ય વચનં શ્રુત્વા સભયશ્ચિત્રગુપ્તકઃ । કૃત્વા હસ્તાંજલિં પ્રાહ ચાત્મનઃ સ્વામિને દ્વિજ
યમરાજના શબ્દો સાંભળીને, ડરાયેલ ચિત્રગુપ્તે હાથ જોડીને પોતાના સ્વામી સમક્ષ કહ્યું.
ચિત્રગુપ્ત ઉવાચ- હરણાર્થં હરેર્દ્રવ્યં ગતોઽસૌ પાપિનાં વરઃ । પ્રોજ્ઝિતઃ કર્દ્દમો રાજન્પાદયોર્દ્વારતો હરેઃ
ચિત્રગુપ્તે કહ્યું: હરિનું ધન ચોરાવવા એ પાપીઓમાં શ્રેષ્ઠ ગયો હતો; પણ, રાજા, હરિના દ્વાર પરના પગથિયાંની માટી સાફ થઈ ગઈ.
બભૂવ લિપ્તા સા ભૂમિર્બિલચ્છિદ્ર વિવર્જિતા । તેન પુણ્યપ્રભાવેણ નિર્ગતં પાતકં મહત્ । વૈકુંઠં પ્રતિયોગ્યોઽસૌ નિર્ગતસ્તવ દંડતઃ
એ જમીન સંપૂર્ણ સ્વચ્છ થઈ, તેમાં કોઈ ખાડો કે છિદ્ર નહોતું; એ પુણ્યના પ્રભાવથી મોટું પાપ દૂર થઈ ગયું. હવે એ વૈકુંઠ જવા યોગ્ય છે, તારા દંડમાંથી મુક્ત થયો છે.
વ્યાસ ઉવાચ- શ્રુત્વા સ વચનં તસ્ય પીઠં કનકનિર્મિતમ્ । દદૌ તસ્મૈ ચોપવિષ્ટસ્તત્ર પૂજ્યોયમેનસઃ
વ્યાસે કહ્યું: એ શબ્દો સાંભળીને, યમરાજે તેને સોનાથી બનેલું આસન આપ્યું અને ત્યાં બેસાડી, પાપી હોવા છતાં તેની પૂજા કરી.
નનામ શિરસા તં વૈ પ્રોવાચ વિનયાન્વિતઃ । યમ ઉવાચ- પવિત્રં મંદિરં મેઽદ્ય પાદયોસ્તદ્ધિ રેણુભિઃ
તે યમરાજને માથું ઝુકાવી વિનમ્રતાથી બોલ્યો. યમરાજે કહ્યું: આજે મારા મંદિરને તારા પગની ધૂળથી પવિત્રતા મળી.
કૃતાર્થોઽસ્મિ કૃતાર્થોઽસ્મિ કૃતાર્થોઽસ્મિ ન સંશયઃ । ઇદાનીં ગચ્છ ભો સાધો હરેર્મંદિરમુત્તમમ્
હું પૂર્ણ થયો, હું પૂર્ણ થયો, હું પૂર્ણ થયો—એમાં કોઈ શંકા નથી. હવે, હે સારા મનુષ્ય, હરીના ઉત્તમ ધામે જા.
નાનાભોગસમાયુક્તં જન્મમૃત્યુનિવારણમ્ । વ્યાસ ઉવાચ- ઇત્યુક્ત્વા ધર્મરાજોઽસૌ સ્યંદને સ્વર્ણનિર્મિતે
વિવિધ સુખોથી યુક્ત અને જન્મમરણથી મુક્ત—વ્યાસે કહ્યું: આવું કહી ધર્મરાજાએ તેને સોનાની રથમાં બેસાડ્યો.
રાજહંસયુતે દિવ્યે તમારોપ્ય ગતૈનસમ્ । સમસ્તસુખદં સ્થાનં પ્રેષયામાસ ચક્રિણઃ
રાજહંસો જોડાયેલા દિવ્ય રથમાં, પાપમુક્ત થઈને, તેને સર્વસુખદાતા ચક્રધારીના ધામે મોકલ્યો.