અનાથં દુઃખિતં વિપ્રં પાઠયેદ્વૈ નરોત્તમઃ । શ્રીહરેર્ભવનં યાતિ પુનર્જન્મવિવર્જિતઃ
જે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય અનાથ અને દુઃખી બ્રાહ્મણને પાઠ કરાવે છે, તે શ્રીહરિના લોકમાં જાય છે અને પુનર્જન્મથી મુક્ત થાય છે.
યો નરઃ પુસ્તકં દદ્યાદ્ભક્તિશ્રદ્ધાસમન્વિતઃ । પ્રતિવર્ણં લભેત્પુણ્યં કપિલાકોટિદાનજમ્
જે મનુષ્ય ભક્તિ અને શ્રદ્ધાથી પુસ્તકનું દાન કરે છે, તેને દરેક અક્ષર માટે કરોડો ગાય દાનનું પુણ્ય મળે છે.
મધુદો ગુડદશ્ચૈવ મર્ત્યો યાતીક્ષુસાગરમ્ । લવણપ્રદો નરો યાતિ વારુણં લોકમેવ ચ
જે મનુષ્ય મધ કે ગોળ દાન કરે છે, તે યમના સમુદ્રમાં જાય છે; અને જે મનુષ્ય મીઠું આપે છે, તે વરુણના લોકને પામે છે.
સર્વેષામેવ દાનાનામન્નં વારિ દ્વિજોત્તમ । તત્ત્વજ્ઞૈર્મુનિભિઃ સર્વૈઃ પ્રવરં વૈ પ્રકીર્ત્તિતમ્
દ્વિજશ્રેષ્ઠ, બધા દાનોમાંથી અન્ન અને પાણી, એ જ્ઞાનીઓ અને બધા મુનિઓએ શ્રેષ્ઠ માન્યા છે.
અન્નં વારિ દ્વિજશ્રેષ્ઠ યેન દત્તં મહીતલે । તેન દત્તાનિ દાનાનિ સર્વાણિ ચ દ્વિજર્ષભ
દ્વિજશ્રેષ્ઠ, જે મનુષ્ય ધરતી પર અન્ન અને પાણી આપે છે, તે બધા દાન આપ્યા સમાન છે.
અન્નદો યો નરો વિપ્ર પ્રાણદશ્ચ પ્રકીર્ત્તિતઃ । તસ્માત્સમસ્તદાનાનામન્નદો લભતે ફલમ્
હે બ્રાહ્મણ, અન્ન આપનારને પ્રાણ આપનાર કહેવાય છે; એટલે બધા દાનોમાં અન્ન આપનારને શ્રેષ્ઠ ફળ મળે છે.
યથાચાન્નં તથા વારિ દ્વે તુલ્યે ચ પ્રકીર્ત્તિતે । વારિણા ચ વિના ચાન્નં સિદ્ધં ન સ્યાદ્દ્વિજોત્તમ
જેમ અન્ન, તેમ પાણી પણ, બંનેને સમાન ગણવામાં આવ્યા છે; અને પાણી વિના, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, અન્ન પૂર્ણતા પામતું નથી.
ક્ષુધા તૃષા દ્વિજ વ્યાઘ્ર દ્વે ચ તુલ્યે પ્રકીર્ત્તિતે । અતશ્ચાન્નં ચ તોયં ચ શ્રેષ્ઠં પ્રોક્તં બુધૈરપિ
હે બ્રાહ્મણ, ભૂખ અને તરસ બંને સમાન કહેવાય છે; તેથી જ્ઞાનો દ્વારા અન્ન અને પાણી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવ્યા છે.
અન્નદાનં ક્ષિતૌ બ્રહ્મન્યે કુર્વંતિ નરોત્તમાઃ । સર્વપાપવિનિર્મુક્તા ગચ્છંતિ હરિમંદિરમ્
જે ઉત્તમ મનુષ્યો ધરતી પર બ્રાહ્મણોને અન્ન આપે છે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થઈ, હરિના ધામે જાય છે.
યાવંત્યન્નાનિ ભો વિપ્ર યચ્છતિ ક્ષિતિમંડલે । બ્રહ્મહત્યાશ્ચ તાવંત્યો નશ્યંત્યેવ તપોધન
હે બ્રાહ્મણ, જેતલું અન્ન કોઈ ધરતી પર આપે છે, એટલી બ્રાહ્મણહત્યા નાશ પામે છે, હે તપોધન.
યચ્છતાં ચાન્નદાનાનિ શરીરાણિ ચ પાતકમ્ । ગાત્રાણિ ગૃહ્ણતાં ત્યક્ત્વા સહસા યાંતિ શૌનક
જે લોકો અન્ન દાન કરે છે, તેઓના શરીર અને પાપ પાછળ રહી જાય છે; તેઓ તુરંત પોતાના અંગો છોડી, હે શૌનક, આગળ વધે છે.
અતઃ પાપિષ્ઠ ચાન્નાનિ ન ગૃહ્ણંતિ મનીષિણઃ । ગૃહ્ણંતિ મોહાદ્યે મૂઢા ભવંતિ પાપભાગિનઃ
હે પાપી, વિદ્વાનો એવા અન્ન સ્વીકારતા નથી; જે અજ્ઞાનતા વડે સ્વીકાર કરે છે, તેઓ પાપના ભાગીદાર બને છે.
કુર્યાદ્ભૂમિષ્ઠમુદકં ચૈકં ભો દ્વિજસત્તમ । સર્વપાપૈર્વિનિર્મુક્તો વ્રજેત્સ હરિમંદિરમ્
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, જે મનુષ્ય ધરતી પર એક જ પાત્ર પાણી આપે છે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થઈ, હરિના ધામે જાય છે.
પ્રયત્નેન દ્વિજશ્રેષ્ઠ કર્ત્તવ્યો ધનસંચયઃ । સંચિતં ચ ધનં બ્રહ્મન્દાનકર્મણિ વિક્ષિપેત્
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, ધન મહેનતથી એકત્ર કરવું જોઈએ; અને એકત્ર થયેલું ધન બ્રાહ્મણોને દાનમાં આપવું જોઈએ.
રણંતિ યે ચ કાર્પણ્યાદ્ધનં તે ચાતિદુઃખિનઃ । અંતે સર્વધનં ત્યક્વા નિઃસ્વા ગચ્છંતિ ભો મુને
જે લોકો લોભથી ધન જાળવે છે, તેઓ ખૂબ દુઃખી રહે છે; અંતે બધું ધન છોડી, હે મુનિ, ખાલીહાથ જાય છે.
માનવા યે સદા દાનં દત્ત્વા દત્ત્વા દરિદ્રતિ । દરિદ્રાસ્તેન વિજ્ઞેયા નરલોકે મહેશ્વરાઃ
જે મનુષ્યો વારંવાર દાન આપી ગરીબ બને છે, તેઓ આ મનુષ્યલોકમાં મહાન સ્વામી ગણાય છે.
પરલોકે દ્વિજવ્યાઘ્ર સાધુસંયમવર્જિતે । નિર્દયે બંધુહીને ચ ન દત્તં નોપતિષ્ઠતે
હે દ્વિજવ્યાઘ્ર, પરલોકમાં જ્યાં સદગુણ કે સંયમ નથી, દયા કે સંબંધીઓ નથી, ત્યાં અપાયું નથી તે કશું જ રહેતું નથી.
સ્થિતે ધને નરો યો વૈ નાશ્નાતિ ન દદાતિ સઃ । દરિદ્ર ઇવ વિજ્ઞેયઃ પ્રેત્ય નિશ્વાસમુત્સૃજેત્
જે મનુષ્ય પાસે ધન હોય છતાં ન ખાય, ન આપે, તેને ગરીબ માનવો; મૃત્યુ પછી તે ઉદાસ શ્વાસ સાથે વિદાય લે છે.
તપસોઽપિ વરં દાનં પ્રોક્તં ચ તત્ત્વદર્શિભિઃ । અતો યત્નાદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠ દાનકર્મ સમાચરેત્
તત્ત્વજ્ઞાની લોકો તપ કરતા પણ દાનને શ્રેષ્ઠ માને છે; તેથી, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, દાનનું કાર્ય ઉત્સાહથી કરવું જોઈએ.
દાતા દાનં ન દદ્યાદ્વૈ સમુત્સૃજ્ય દ્વિજાતયે । સ યાતિ નિરયં ઘોરં સર્વજંતુભયાવહમ્
જે દાતા દાન આપવાનું વચન આપી, બ્રાહ્મણને આપતું નથી, તે ભયાનક નરકમાં જાય છે, જે બધા જીવને ભય આપે છે.
દાનં દાતા પ્રતિગ્રાહી ન સ્મરેચ્ચ ન યાચતે । નિરયે ચોભયોર્વાસો યાવચ્ચંદ્ર દિવાકરૌ
દાન આપનાર અને લેનાર, બંનેએ આપેલું દાન ક્યારેય યાદ કરવું કે પાછું માગવું નહીં જોઈએ; જો એમ કરે તો, બંનેને ચાંદ્ર અને સૂર્ય જેટલો સમય નરકમાં રહેવું પડે છે.
બ્રહ્મહત્યાદિ પાપાનિ યાનિ વૈ દ્વિજસત્તમ । તાનિ દાનેન હન્યંતે તસ્માદ્દાનં સમાચરેત્
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, બ્રાહ્મણહત્યા જેવા બધા પાપો દાનથી નાશ પામે છે; તેથી, દરેકે દાન કરવું જોઈએ.
અથ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે ચુતર્થં બ્રહ્મખણ્ડં પ્રારભ્યતે શ્રીવેદવ્યાસાય નમઃ શૌનક ઉવાચ- કલૌ સમાગતે સૂત પ્રાણિનાં કેન કર્મણા । ઉદ્ધારો વૈ ભવેત્તસ્માત્કથયસ્વ મમાગ્રતઃ
હવે શ્રીપદ્મ મહાપુરાણમાં ચૂત (આમ) વિષયક બ્રહ્મખંડ શરૂ થાય છે. શ્રીવેદવ્યાસને નમન. શૌનકે પૂછ્યું: હે સૂત, કળિયુગ આવે ત્યારે જીવાત્માઓ કયા કર્મથી ઉદ્ધાર પામે છે? કૃપા કરીને મને સ્પષ્ટ કહો.
સૂત ઉવાચ- સાધુસાધુ મુનિશ્રેષ્ઠ પુણ્યાત્મનાં વરો ભવાન્ । સર્વેષાં ચ જનાનાં ચ શુભવાઞ્છો નિરંતરમ્
સૂત બોલ્યા: બહુ સારું, બહુ સારું, હે મुनિશ્રેષ્ઠ! તમે સદા સર્વે લોકોનું કલ્યાણ ઇચ્છો છો અને પુણ્યશીલોમાં શ્રેષ્ઠ છો.
એતદ્વ્યાસઃ પુરા વિપ્રઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વપૂજિતઃ । પૃષ્ટો જૈમિનિના તં સ યદાહ શૃણુ વૈષ્ણવ
હે વૈષ્ણવ, પ્રાચીનકાળે સર્વજ્ઞ અને સર્વેના પૂજ્ય વ્યાસજીને જયમિનીએ આ પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો; હવે તમે સાંભળો, તેમણે શું કહ્યું.
દંડવત્પ્રણિપત્યાસૌ વ્યાસં સર્વાર્થપારગમ્ । ગુરું સત્યવતીસૂનું પપ્રચ્છ મુનિપુંગવઃ
મહાન ઋષિ, સત્યવતીપુત્ર વ્યાસજીને સંપૂર્ણ વંદન કરીને, શ્રેષ્ઠ મુનિએ તેમને પ્રશ્ન કર્યો.
જૈમિનિરુવાચ- કલૌ નૃણાં ભવેત્કેન મોક્ષો વૈ કથયસ્વ મે । અલ્પેનાપિ ચ પુણ્યેન મર્ત્યાશ્ચાલ્પાયુષો યતઃ
જયમિનીએ પૂછ્યું: કળિયુગમાં મનુષ્યોને મુક્તિ કઈ રીતે મળે? કહો, કારણ કે લોકોનું આયુષ્ય ઓછું છે અને પુણ્ય કરવાની તક પણ ઓછી છે.
વ્યાસ ઉવાચ- સાધુસંગાદ્ભવેદ્વિપ્ર શાસ્ત્રાણાં શ્રવણં પ્રભો । હરિભક્તિર્ભવેત્તસ્માત્તતો જ્ઞાનં તતો ગતિઃ
વ્યાસજી બોલ્યા: હે દ્વિજ, સારા લોકોની સંગતથી શાસ્ત્રોનું શ્રવણ થાય છે, તેમાંથી હરિભક્તિ થાય છે, પછી જ્ઞાન મળે છે અને જ્ઞાનથી મુક્તિ મળે છે.
ન રોચતે કથા ભૂમૌ પાપિષ્ઠાય જનાય વૈ । વૈષ્ણવી સ તુ વિજ્ઞેયઃ પાપિષ્ઠપ્રવરો દ્વિજઃ
પૃથ્વી પર જે અતિ પાપી વ્યક્તિ છે, તેને દિવ્ય કથાઓ ગમતી નથી; એવો બ્રાહ્મણ પણ પાપીઓમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
શ્રીકૃષ્ણસ્ય કથાં શ્રુત્વાઽઽનંદી ભવતિ વૈષ્ણવઃ । અસત્યાં તાં તુ યો બ્રૂયાજ્જ્ઞેયઃ સ પાપિનાં ગુરુઃ
શ્રીકૃષ્ણની કથા સાંભળીને વૈષ્ણવ આનંદિત થાય છે; પણ જે ખોટું બોલે, તેને પાપીઓમાં મુખ્ય માનવો જોઈએ.