ઇંદ્રપ્રસ્થાંતરાવર્તિન્યેષા યા કોશલા નૃપ । અત્ર સુપ્તૌ નિશાયાં તૌ યમુનાતીરભૂતલે
રાજા, આ કોશલા નદી ઈન્દ્રપ્રસ્થ પાસે વહે છે; ત્યાં, યમુના કિનારે જમીન પર, એ બંને રાતે સુઈ ગયા.
આત્મનોરુભયોર્મધ્યે ન્યસ્યાસ્થિપટસંપુટમ્ । માર્ગખેદપરિક્રાંતૌ દશાં સૌષુપ્તિકીં ગતૌ
પોતાં વચ્ચે અસ્થિઓની ગાંઠ મૂકી, મુસાફરીથી થાકેલા એ બંને ઊંઘમાં તણાઈ ગયા.
નિશીથેઽથ પ્રસુપ્તેષુ સાર્થલોકેષુ કશ્ચન । એકઃ શ્વા તત્ર સંપ્રાપ્તઃ પક્વાન્નાદિ જિહીર્ષયા
મધ્યરાત્રે, જ્યારે બધા યાત્રિકો ઊંઘી રહ્યા હતા, ત્યારે ત્યાં એક કૂતરો આવ્યો, જેને પાકેલા ભોજનની ઇચ્છા હતી.
બભ્રામ સર્વશિવિરે જિઘ્રન્પાકસ્થલીં મુહુઃ । ભાજનાનિ લિહન્મૂર્ધ્નિ ક્વ ચ દંડાહતિં સહન્
એ કૂતરો આખા શિબિરમાં ફરતો રહ્યો, વારંવાર રસોઈના વાસણોની સુઘાંડી લેતો, વાસણોને ચાટતો અને ક્યાંક માથે લાઠીનો માર સહન કરતો.
કેનચિત્તાડિતો મૂર્ધ્નિ નિશબ્દં વિદ્રુતસ્તતઃ । પ્રતિચક્રુમશક્તસ્તુ સ્ત્રીજિતઃ સ્વસ્ત્રિયા યથા
કોઈએ તેના માથે માર્યો, તો એ શાંતિથી ભાગી ગયો, બદલો લઈ શક્યો નહીં, જેમ પોતાના પત્નીથી જીતાયેલા પુરુષે કંઈ ન કરી શકે.
યત્રાવકંડિતઃ સ શ્વા દંડગ્રાવેષ્ટકાદિભિઃ । પુનર્વિવેશ તત્રૈવ સાન્નપાત્રલિલિપ્સયા
જ્યાં કૂતરાને લાકડાં, પથ્થર વગેરેથી મારવામાં આવ્યો હતો, ત્યાં પણ એ ફરીથી ભોજન અને વાસણની લાલચમાં પાછો ગયો.
ભોગેચ્છયા યથા વેશ્યા સ્નેહવાન્નિર્દ્ધનો જનઃ । ભ્રમન્નેવં સ ચાત્રાપિ યત્ર સુપ્તૌ હિ તાવુભૌ
ભોગની ઇચ્છામાં ગરીબ માણસ જેમ વેશ્યાના પ્રેમની આશા રાખે છે, એમ એ કૂતરો પણ ફરતો રહ્યો, જ્યાં સુધી એ બંનેને ઊંઘતા ન જોઈ લીધા.
સારમેયસ્તયોર્મધ્યાજ્જહ્રે સ પટસંપુટમ્ । નીત્વા સ કિયતીં ભૂમિં દંતૈસ્તત્પટસંપુટમ્
એ કૂતરાએ એ બંનેના વચ્ચે પડેલું કપડાંનું ગાંઠું ઉઠાવ્યું અને થોડું દૂર લઈ જઈને પોતાના દાંતમાં પકડી રાખ્યું.
વિદાર્યાસ્થીનિ તત્સ્થાનિ નિર્માંસાન્યવલોક્ય સઃ । એતસ્યાઃ કોશલાયાસ્તુ જલમધ્યે સમાક્ષિપત્
ગાંઠું ખોલીને, તેમાં રહેલા હાડકાંઓમાં માંસ ન હતું તે જોઈને, એ હાડકાંઓને નદીના પાણીમાં ફેંકી દીધાં.
ક્ષિપ્તમાત્રેષુ તેનાસ્થિષ્વેતદંબુનિ ભૂપતે । દિવ્યં વિમાનમાસ્થાય મુકુંદોઽત્ર સમાગતઃ
જેમજ એમણે એ હાડકાંઓ પાણીમાં ફેંક્યાં, રાજા, ત્યારે મુકુંદ દેવલોકના વિમાને આવી પહોંચ્યા.
દૃષ્ટ્વા ગુર્વનુજૌ સુપ્તૌ શનૈઃ પ્રાબોધયત્તદા । ઉવાચ ચ નમસ્કૃત્ય ગુંરું દિવ્યાકૃતિર્નૃપ
મુકુંદે પોતાના ગુરુ અને નાના ભાઈને ઊંઘતા જોયા, ધીમે ધીમે તેમને જાગૃત કર્યા અને નમસ્કાર કરીને ગુરુને દિવ્ય સ્વરૂપે સંબોધ્યા.
મુકુંદ ઉવાચ। વેદાયન ગુરો તુભ્યં નમ આશીસ્તવાનુજ । પ્રાસાદાદ્વાં મમાસ્થીનિ તીર્થેઽત્ર પતિતાનિ વૈ
મુકુંદ બોલ્યા: 'વેદાયન ગુરુજી, તમને અને તમારા નાના ભાઈને નમસ્કાર. મારા હાડકાં મહેલમાંથી અહીં આ પવિત્ર સ્થળે પડ્યાં છે.'
અયં મૃત્યુમહં ગત્વા નિરયં પ્રાપ્ય તત્ફલમ્ । એતત્તીર્થપ્રસાદેન દૈવી લબ્ધા મયા ગતિઃ
મારે મૃત્યુ પામી, નરકમાં જઈને જે ભોગવું હતું તે ભોગવ્યું; પણ આ તીર્થના પ્રસાદથી હવે મને દિવ્ય અવસ્થા મળી છે.
ત્વાં ગુરું તીર્થભૂતં તુ નમસ્કર્તુમિહાગતઃ । અહં ગચ્છન્વિમાનેન દિવ્યેન ત્રિદશાલયમ્
ગુરુજી, તમે તો તીર્થરૂપ છો, તમને નમસ્કાર કરવા માટે હું અહીં આવ્યો છું. હવે હું આ દિવ્ય વિમાને ચડીને દેવલોક જઈશ.
નમસ્કૃતો ભવાનેતત્તીર્થ ચાયં સહોદરઃ । દૃષ્ટો મામનુજાનીહિ યામિ સ્વર્ગં સુખોદયમ્
તમને, આ તીર્થને અને મારા ભાઈને નમસ્કાર કરીને, હવે હું સ્વર્ગ, સુખનું સ્થાન, જવા માટે તમારી today મંજૂરી માગું છું.
નારદ ઉવાચ- શ્રુત્વૈવં વચનં તસ્ય મુકુંદસ્ય ગુરુસ્તદા । વેદાયનો વિમાનસ્થં તમૂચે ગતવિસ્મયઃ
નારદે કહ્યું: મુકુંદના આ વચન સાંભળી, ગુરુ વેદાયન આશ્ચર્યચકિત થઈને વિમાનમાં બેઠેલા મુકુંદને બોલ્યા.
દેવાયન ઉવાચ- મુકુંદાખ્યાહિ મે સત્યં લબ્ધ્વા યન્મરણં ભવાન્ । કસ્મિંલ્લોકે ગતસ્તાત યતો યાત્યધુના દિવમ્
દેવાયન બોલ્યા: 'મુકુંદ, સાચું કહો, મૃત્યુ પછી કયા લોકમાં ગયા હતા? અને હવે ક્યા સ્થાનેથી સ્વર્ગ જવા તૈયાર છો?'
કિં વૃત્તં તત્ર તે તાત તસ્યલોકસ્ય કોઽધિપઃ । કીદૃશી ચ પ્રજા કીદૃક્ધર્મસ્તત્રાખિલં વદ
'ત્યાં શું બન્યું? એ લોકનો રાજા કોણ છે? લોકો અને ધર્મ કેવો છે? બધું મને કહો.'
મુકુંદ ઉવાચ- કથયામિ ગુરો તુભ્યં યદ્વૃત્તં મરણાદનુ । તીર્થસ્યાસ્ય પ્રસાદેન સ્મૃતિર્મે જાયતેઽધુના
મુકુંદ બોલ્યા: 'ગુરુજી, હું તમને મૃત્યુ પછી જે બન્યું તે કહું છું. આ તીર્થના પ્રસાદથી હવે મને બધું યાદ આવી ગયું છે.'
યદાહં તેન નિહતશ્ચંડકેન દુરાત્મના । નાપિતેન તદા જગ્મુર્યમભૃત્યાઃ સુદારુણાઃ
જ્યારે મને એ દુષ્ટ નાઈએ માર્યો, ત્યારે યમરાજના ભયાનક દૂતોએ મને લઈ ગયા.
પિંગાક્ષા રક્તકેશાશ્ચ શ્યામદેહ નખાધરાઃ । વામના દીર્ઘચરણા હ્રસ્વનાસાશ્ચ દંતુરાઃ
તેમની આંખો પીળાશભરી, વાળ લાલ, શરીર કાળો અને નખ લાંબા હતા. તેઓ ઊંચાઈમાં નાના, પગ લાંબા, નાક ચપટી અને દાંત મોટા હતા.
નીયતાં નીયતામેષ ધર્મરાજસ્ય શાસનાત્ । પુરીં સંયમનીમેવમૂચિરે તે પરસ્પરમ્
'ધર્મરાજના આદેશે એને લઈ જાવ, લઈ જાવ સમ્યમની નગરીમાં!' એમ તેઓ એકબીજાને બોલ્યા.
ઇત્યુક્ત્વા યાતના દેહે માં નિવેશ્ય મહારુષા । નિબધ્ય દારુણૈઃ પાશૈર્જઘ્નુર્લોહસ્ય મુદ્ગરૈઃ
આવું કહી, યાતનાદાયકો ભારે ગુસ્સાથી મને કઠોર બાંધણીઓથી બાંધી, લોખંડના ગાદાંથી માર્યા અને દુઃખદાયક શરીરમાં મૂકી દીધો.
તૈરહં નીયમાનસ્તુ માર્ગે હ્યુત્તપ્તવાલુકે । અરુદં ભૃશદુઃખાર્તસ્તાડિતોઽહં પુનશ્ચ તૈઃ
તેઓએ મને ગરમ રેતીના રસ્તે ખેંચતાં, હું ભારે પીડાથી રડતો રહ્યો, અને તેઓ વારંવાર મારતા રહ્યા.
પ્રોચુશ્ચ તે ધ્રુવં કૃત્વા નિર્ભર્ત્સ્યેતિ ચ માં બહુ । યમદૂતા ઊચુઃ । ત્વયા લુપ્તો ગુરુર્યસ્માદ્વદતા બ્રહ્મ નિશ્ચલમ્
તેઓએ મને ઘણી રીતે ધમકાવીને કહ્યું: યમદૂતોએ કહ્યું—'તમે અડગ બ્રહ્મ બોલતા ગુરુનું અપમાન કર્યું છે, એથી તું મોટું પાપ કર્યું છે.'
કિં કરોષિ યમસ્યાગ્રે દ્રષ્ટવ્યં દારુણં મુખમ્ । તસ્ય પાપસ્ય ભોક્તવ્યં દારુણસ્ય ફલં ત્વયા
'યમરાજ સામે તું શું કરશે? તારે એનું ભયાનક મુખ જોવું પડશે. તારે તારા પાપનું ભયાનક ફળ ભોગવવું પડશે.'
તેનૈવ પાપ્મના પાપિન્નપમૃત્યું ગતો ભવાન્ । ઇત્યુક્ત્વા માં મુહૂર્તેન બહુયોજનસંસ્થિતામ્
'એ જ પાપના કારણે, હે પાપી, તને અકાળમૃત્યુ આવી છે.' આવું કહી, એક પળમાં તેઓ મને અનેક યોજન દૂર લઈ ગયા.
પુરીં સંયમનીં નિન્યુર્યત્ર રાજા સ્વયં યમઃ । પ્રણમ્ય ધર્મરાજાનં સ્થાપયિત્વા તુ માં પુરઃ
તેઓએ મને સમ્યમની નગરીમાં લઈ ગયા, જ્યાં ધર્મરાજ પોતે રહે છે. ધર્મરાજને વંદન કરીને, મને એમના સામે ઉભો રાખ્યો.
આનીતોઽયં દ્વિજઃ પાપ ઇતિ માં તે ન્યવેદયન્ । દૃષ્ટ્વા માં ધર્મરાજોઽથ પ્રોવાચ સ્વસભાસદઃ
'આ દ્વિજ પાપી છે'—એવું તેમણે જાણ કર્યુ. ધર્મરાજે મને જોઈને પોતાની સભામાં કહ્યું.
યમ ઉવાચ- ભો સભ્યા મામકીં વાચં શૃણ્વંતુ સુસમાહિતાઃ । યદાહં બ્રહ્મણા હ્યસ્મિન્નધિકારે નિવેશિતઃ
યમરાજે કહ્યું: 'હે સભ્યજનો, મારી વાત ધ્યાનથી સાંભળો. જ્યારે મને બ્રહ્માજીએ આ પદ પર બેસાડ્યા—'