કપાટોત્પાટનાર્થી તુ યત્નેન મહતાઽભવત્ । લોહયંત્રાવરુદ્ધશ્ચ સ નોદ્ધાટયિતું ક્ષમઃ
એણે દરવાજો તોડવાનો ઘણો પ્રયત્ન કર્યો, પણ લોખંડની બંધથી બંધાયેલો હોવાથી એ ખોલી શક્યો નહીં.
આરુરોહ તદા તસ્ય બ્રાહ્મણસ્યાવિશદ્ગૃહમ્ । પ્રવિશ્ય તદ્ગૃહં ક્રૂરઃ કૃપણં પાણિનાદધત્
પછી એ ઘરમાં ચઢી ને બ્રાહ્મણના ઘરમાં પ્રવેશ્યો; ઘરમાં જઈને, એ ક્રૂર માણસે ગરીબ માણસ પર હાથ મૂક્યો.
અટ્ટાલિકાં સ પાપિષ્ઠો નાપિતસ્તસ્કરક્રિયઃ । તત્રાપશ્યત્પ્રસુપ્તૌ તૌ દંપતીરતિવિહ્વલૌ
એ પાપી નાપિત ચોરી કરવા ઉપરમાળે ગયો અને ત્યાં એણે જોયું કે બંને પતિ-પત્ની ભારે દુઃખી થઈને ઊંઘી રહ્યા છે.
જગામ ચ તયોઃ પાર્શ્વે હેમભૂષાજિઘૃક્ષયા । શય્યાયા એકદેશસ્થં ગૃહીત્વા ભૂષણં બહુ
એ સોનાના આભૂષણોની લાલચથી એમના પાસે ગયો અને પથારી પર પડેલા ઘણા આભૂષણો લઈ લીધા.
હર્તું તદંગતો હસ્તં પ્રસસાર સ નાપિતઃ । તસ્કરસ્પર્શતો વિપ્રો જજાગાર ભયાતુરઃ
એ નાપિત એ બધું લેવા હાથ લંબાવ્યો, પણ ચોરનો સ્પર્શ થતાં ડરાયેલ બ્રાહ્મણ જાગી ગયો.
ન કિંચિદૂચે સંમીલ્ય નેત્રે તત્રૈવ સંસ્થિતઃ । યદા સ તસ્કરઃ પાપો ગૃહીત્વા દેહભૂષણમ્
એ કશું બોલ્યો નહીં, આંખો બંધ રાખી ત્યાં જ પડ્યો રહ્યો; જ્યારે એ પાપી ચોર એના શરીર પરથી આભૂષણો લઈ રહ્યો હતો—
ચલિતઃ સ તદા તેન દોર્ભ્યામાત્તો દ્વિજેન હિ । પશ્ચાદાગત્ય વિત્તસ્યાસહમાનેન સંક્ષયમ્
પછી, જ્યારે ચોર જતો રહ્યો, ત્યારે બ્રાહ્મણે બંને હાથથી એને પકડી લીધો, કારણ કે એ પોતાનું ધન ગુમાવવું સહન કરી શકતો નહોતો.
તેનાપિ નૃપ ચૌરેણ કૃપાણેન હતો દ્વિજઃ । વિદીર્ણોદરમધ્યસ્તુ તાતમાતરિતીરયન્
પછી, રાજા, એ ચોરે તલવારથી બ્રાહ્મણને મારી નાખ્યો; પેટ ફાટી જતાં એ પિતા-માતાને બોલાવતો રહ્યો.
વદંતઃ કિંકિમેત્યેતત્પાર્શ્વં તસ્યા યયુર્જનાઃ । દદૃશુસ્તં નિઃસૃતાંત્રં રુધિરાલિપ્તવિગ્રહમ્
લોકો પૂછતા આવ્યા, 'શું થયું? આ શું છે?' એમણે જોયું કે એનું આંતરડું બહાર આવી ગયું છે અને આખું શરીર લોહીથી લથપથ છે.
પપ્રચ્છુશ્ચ મુકુંદેદં કર્મ કેનેદૃશં કૃતમ્ । સોઽપિ કૃચ્છ્રેણ મહતા પ્રોવાચેદં સ્વબાંધવાન્
એમણે મુકુન્દને પૂછ્યું, 'આ કામ કોણે કર્યું?' તો એણે બહુ મુશ્કેલીથી પોતાના સગાંને કહ્યુ.
મુકુંદ ઉવાચ-। મમૈવ પરિપાકોઽયં પૂર્વોપાર્જિતકર્મણામ્ । ન કશ્ચિત્સુખદુઃખસ્ય દાતા કસ્યાપિ દેહિનઃ
મુકુન્દે કહ્યું: 'આ તો મારા પૂર્વકર્મોનું ફળ છે; કોઈપણ જીવને સુખ કે દુઃખ આપનાર બીજું કોઈ નથી.'
ધર્મોઽધર્મશ્ચ તાવેવ તેષાં મૂલં પુરાકૃતૌ । નારદ ઉવાચ- ઇત્યુક્ત્વા સ તુ ભૂયસ્યાપીડયા ગાઢપીડિતઃ
'ધર્મ કે અધર્મ, બધું પૂર્વકર્મમાં જ છે.' નારદે કહ્યું: આવું કહીને એ ભારે પીડાથી પીડાતો રહ્યો.
તત્યાજ ભૂપતે પ્રાણાન્પશ્યતાં સુહૃદાં તદા । વિલલાપ તદા તસ્ય માતા દ્વિજસતી નૃપ
પછી, રાજા, એણે પોતાના મિત્રો સામે જ પ્રાણ ત્યાગ્યા; ત્યારે એના માતા, બ્રાહ્મણ સ્ત્રીએ, રડવા લાગી.
નિધાય તચ્છિરઃ સ્વાંકે કુંડલાભ્યામલંકૃતમ્ । માતોવાચ- હા હતાસ્મિ ત્વયા વત્સ દશામંત્યાં ચ ગચ્છતા
એના કાનમાં કુંડળ પહેરેલા માથાને પોતાની ગોદમાં રાખીને માતાએ કહ્યું: 'હાય, બેટા, તું અંતિમ ક્ષણે જતો રહ્યો અને મને બરબાદ કરી દીધો.'
દિનશ્રીરિવ સૂર્યેણ પશ્ચિમાચલલંબિના । યદંગં ચંદનાલેપયોગ્યં તવ મહામતે
'જેમ પછિમ પર્વત પાછળ સૂર્ય છુપાય ત્યારે દિવસની છબી ઓગળી જાય છે, તેમ, હે વિદ્વાન, તારો ચંદન લગાવા યોગ્ય શરીર હવે—'
માં મજ્જયાર્તિશોકાબ્ધૌ તદિદં ધૂલિધૂસરમ્
'—ધૂળથી ઢંકાઈ ગયું છે અને મને દુઃખ અને શોકના દરિયામાં ડૂબાડી દીધું છે.'
તાંબૂલચર્વણેભ્યાસો યસ્ત્વયા વિહિતસ્ત્વસૌ । સ એવ રુધિરોદ્ગાર મિશ્રેણ ક્રિયતે ધ્રુવમ્ । તવ યે લોચને પૂર્વં જિગ્યતુઃ કમલશ્રિયમ્
તમે જે તાંબૂલ ચાવવાનો સ્વભાવ બનાવ્યો હતો, એ જ કારણે હવે લોહી અને કફ ભેળાઈને બહાર આવે છે; તમારા એ આંખો, જે પહેલાં કમળની સુંદરતાને પણ હરાવી દેતી હતી—
ત એવ સાંપ્રતં જાતે તિમિરૌઘા વૃતે ઇવ । ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ વત્સ ત્વં શિષ્યાનધ્યાપયાત્મનઃ
એ જ આંખો હવે ઘેરા અંધકારથી ઢંકાઈ ગઈ છે; ઉઠો, ઉઠો, પ્રિય, હવે તું જ તારા શિષ્યોને શિક્ષણ આપ.
યથાવદ્વૈશ્વદેવાંતે પૂજયાતિથિમાગતમ્ । દ્વારિ સ્થિતા વયસ્યાસ્તે ત્વાહ્વયંતિ પ્રયાહિ તાન્
જેમ વૈશ્વદેવ વિધિ પછી ઘરમાં આવેલા મહેમાનનું પૂજન થાય છે, એમ જ તારા મિત્રો બારણે ઊભા છે અને તને બોલાવે છે—તુ તેમને મળવા જા.
દાતવ્યં યદ્દદસ્વૈભ્યો ગૃહીતવ્યં ગૃહાણ તત્ । હાહા દેહિ પ્રતિવચઃ પતામિ તવ પાદયોઃ
જે આપવું હોય તે તેમને આપ, અને જે લેવું યોગ્ય હોય તે તું લઈ લે; હાય, મને જવાબ તો આપ, હું તો તારા પગે પડી જાઉં છું.
નોચેદહં વિમોક્ષ્યામિ પ્રાણાંસ્તવ સમીપતઃ । નારદ ઉવાચ- ઇત્યુક્ત્વા મૂર્છિતા તસ્ય મુકુંદસ્ય પ્રસૂસ્તદા
નહીંતર, હું તારા પાસે જ જીવ છોડી દઈશ; નારદ કહે છે—આવું કહીને મુકુન્દની પત્ની બેહોશ થઈ ગઈ.
ભાર્યા તસ્ય શિરઃ સ્વાંકે વિધાય વ્યલપચ્ચ સા । ભાર્યોવાચ- નામમાર્ગેણ પાથોધે મદીયં વચનં શૃણુ
પત્નીએ પતિનું માથું પોતાની ગોદમાં રાખીને રડવાનું શરૂ કર્યું; પત્ની બોલી—હે સાગર, તારા નામના માર્ગે મારા શબ્દો સાંભળ.
રુષ્ટોઽસિ ચેત્સમં માત્રા કુતો વદ મમાગ્રતઃ । ન કદાચિત્ત્વયા સાધો મૌનમીદૃક્કૃતં પુરા । કેનાપિ લઘુના ભ્રાત્રા હ્યપમાનઃ કૃતસ્તવ
જો તું ગુસ્સે હોય તો મારી સામે સ્પષ્ટ કહેજે; હે સજ્જન, તું ક્યારેય આવું મૌન રાખ્યું નથી; ક્યાંક નાના ભાઈએ તારી અવમાનના તો કરી નથી ને?
શુકોઽયં પંજરસ્થસ્તે નાન્નમત્તિ ત્વયા વિના । ભોજયૈનં સુસિદ્ધાન્નં કલવાચં ચ સારિકામ્
તારો પાંજરામાં રહેલો શુક તારા વિના અન્ન ખાતો નથી; તેને સારું પાકેલું ભાત અને મીઠી બોલતી સારિકાને પણ ખવડાવ.
રામરામ હરેકૃષ્ણ વિષ્ણો નામાવલીમિતિ । પાઠયોત્તિષ્ઠ નિપુણૌ દ્વાવેતૌ સારિકાશુકૌ
આ બે, સારિકા અને શુકને 'રામ, રામ, હરે કૃષ્ણ, વિષ્ણુ' નામોની માળા બોલાવ; ઉઠી ને તેમને શીખવાડ, કેમ કે બંને બુદ્ધિશાળી છે.
અપરાદ્ધં મયા કિં તે યત્વં માં નાભિભાષસે । યત્ત્વયા મે ધનં દત્તં તન્મયા સાધુરક્ષિણમ્
મેં તારા સામે કયો ગુનો કર્યો છે કે તું મને બોલતો નથી? તું જે ધન મને આપ્યું હતું, તે મેં નિષ્ઠાપૂર્વક સાચવ્યું છે.
અર્પિતં યત્ત્વયા નાથ નિજતેજો મમોદરે । સૂતિકાલમહં તસ્ય નોપેક્ષે ત્વામનુવ્રજે
હે સ્વામી, તું જે તારો તેજ મને સોંપ્યું હતું—મારા ગર્ભમાં—જ્યારે પ્રસૂતિનો સમય આવશે, ત્યારે હું તેની અવગણના નહીં કરું; હું તારા પાછળ જઇશ.
નારદ ઉવાચ- એવં વિલપ્ય સા તસ્ય મુકુંદસ્ય પ્રિયા તદા । ન રુરોદ સ્વભર્તારમનુગંતુમના સતી
નારદ કહે છે—આ રીતે વિલાપ કરી, મુકુન્દની પ્રિયાએ રડ્યું નહીં, કારણ કે તે પતિના પગલે જવાનું મનમાં નક્કી કરી ચૂકી હતી.
અથ તસ્ય મુકુંદસ્ય ગુરુર્વેદાયનાભિધઃ । સંન્યાસી પર્યટન્પૃથ્વીં તસ્ય વેશ્મ યયૌ નૃપ
પછી મુકુન્દના ગુરુ, વેદાયન નામના સંન્યાસી, જે પૃથ્વી પર ફરતા હતા, એ તેમના ઘેર આવ્યા, હે રાજા.
મુકુંદઃ ક્વ ગતો માતા ભાર્યા તસ્ય ચ ધીમતઃ । ન દૃશ્યતે તદા તેન પૃષ્ટેત્યાચષ્ટ ચેટિકા
તેમણે પૂછ્યું: 'મુકુન્દ ક્યાં ગયો? તેની વિદ્વાન માતા અને પત્ની ક્યાં છે? એ કોઈ દેખાતા નથી.' ત્યારે દાસીએ જવાબ આપ્યો.