અયોધ્યાયાં યદિ મુને કિંચિદસ્તિ પવિત્રકમ્ । ચરિતં મમ તદ્બ્રૂહિ પિપાસોસ્ત્વદ્વચોઽમૃતમ્
મુનિ, જો અયોધ્યામાં કંઈ પવિત્ર કથા હોય તો મને કહો, કેમ કે હું તમારી અમૃતવાણી સાંભળવા તરસ્યો છું.
નારદ ઉવાચ- અસ્ત્યત્ર ચરિતં પુણ્યં મહાપાતકનાશનમ્ । નાપિતસ્યાદ્યયુક્તસ્ય મુકુંદસ્ય દ્વિજસ્ય ચ
નારદે કહ્યું: અહીં એક પુણ્યમય કથા છે, જે મહાપાપોનો નાશ કરે છે. એ કથા તાજેતરમાં થયેલા એક નાપિત અને મુકુન્દ નામના દ્વિજ વિશે છે.
બ્રહ્મહા નાપિતો રાજન્નપમૃત્યું ગતો દ્વિજઃ । પ્રસાદાત્કોશલાયાસ્તુ દ્વાવપિ સ્વર્ગતિં ગતૌ
રાજા, બ્રાહ્મણહત્યા કરનાર નાપિત અને અકાળમૃત્યુ પામેલો દ્વિજ, બંનેએ કોશલાની કૃપાથી સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો.
ચંદ્રભાગા નદી તીરે પુરી સા ચ નિવેશિતા । તત્રાસ્તિ નાપિતઃ પાપશ્ચંડકોનામ ગર્હિતઃ
ચંદ્રભાગા નદીના કિનારે એ નગર વસેલું હતું. ત્યાં ચંડક નામનો પાપી અને નિંદિત નાપિત રહેતો હતો.
ચૌર્યેણ પરવિત્તાનામપહર્તા સ પાપકૃત્ । ઘાતકઃ શસ્ત્રપાશાદ્યૈઃ પાંથાનામવલુંઠકઃ
એ ચોરી કરીને બીજાના ધનને લૂંટતો, પાપકર્મ કરતો, હથિયાર કે દોરા વડે મુસાફરોને મારતો અને લૂંટતો.
દ્યૂતમદ્યરતો નિત્યં પરસ્ત્રીલંપટેંદ્રિયઃ । ભિત્વા દેવાલયં ભિત્તિમિષ્ટિકા ગ્રાવ વિક્રયી
એ હંમેશા જુગાર અને દારૂમાં મગ્ન રહેતો, પરસ્ત્રીઓની ઇચ્છા કરતો; મંદિરમાં ભીંત તોડી, ઈંટ-પથ્થર વેચી નાખતો.
સ તસ્યોદ્વસિતાભ્યાસે બ્રાહ્મણો વસતિ શ્રિયા । સંયુક્તો બ્રહ્મકર્મજ્ઞો મુકુંદો નામતો નૃપ
એના ઘર પાસે જ એક ધનવાન અને વેદવિદ્યા જાણનાર મુકુન્દ નામનો બ્રાહ્મણ રહેતો હતો.
સ એકદા સમાલિંગ્ય તરુણીમાત્મયોષિતમ્ । સુષ્વાપ સુરતાયાસ શ્લથાંગો નિશિ નિર્ભયમ્
એક રાત્રે, પોતાની યુવાન પત્નીને ભેટી, પ્રેમથી થાકી ગયા પછી નિર્ભયપણે ઊંઘી ગયો.
સ ચંડકો નિશીથેઽથ પ્રવિવેશ તદાલયમ્ । મુકુંદસ્ય સમાહર્તું હર્મ્યે ભૂષાદિ વસ્તુ યત્
પછી મધ્યરાત્રે ચંડક એ મુકુન્દના ઘરમાં પ્રવેશ કર્યો અને ત્યાં જે કાંઈ આભૂષણો અને કિંમતી વસ્તુઓ હતી, તે લેવા ગયો.
ઉપકાર્યા બહિસ્થં યત્તદ્ગૃહીત્વોઽગમદ્ગૃહમ્ । સ્વકીયં ચ પુનસ્તસ્ય બ્રાહ્મણસ્યાવિશદ્ગૃહમ્
બહાર ઉપયોગ માટે રાખેલી વસ્તુઓ લઈ એ પોતાનાં ઘરે ગયો અને પછી ફરીથી એ બ્રાહ્મણના ઘરમાં પ્રવેશ્યો.
કપાટોત્પાટનાર્થી તુ યત્નેન મહતાઽભવત્ । લોહયંત્રાવરુદ્ધશ્ચ સ નોદ્ધાટયિતું ક્ષમઃ
એણે દરવાજો તોડવાનો ઘણો પ્રયત્ન કર્યો, પણ લોખંડની બંધથી બંધાયેલો હોવાથી એ ખોલી શક્યો નહીં.
આરુરોહ તદા તસ્ય બ્રાહ્મણસ્યાવિશદ્ગૃહમ્ । પ્રવિશ્ય તદ્ગૃહં ક્રૂરઃ કૃપણં પાણિનાદધત્
પછી એ ઘરમાં ચઢી ને બ્રાહ્મણના ઘરમાં પ્રવેશ્યો; ઘરમાં જઈને, એ ક્રૂર માણસે ગરીબ માણસ પર હાથ મૂક્યો.
અટ્ટાલિકાં સ પાપિષ્ઠો નાપિતસ્તસ્કરક્રિયઃ । તત્રાપશ્યત્પ્રસુપ્તૌ તૌ દંપતીરતિવિહ્વલૌ
એ પાપી નાપિત ચોરી કરવા ઉપરમાળે ગયો અને ત્યાં એણે જોયું કે બંને પતિ-પત્ની ભારે દુઃખી થઈને ઊંઘી રહ્યા છે.
જગામ ચ તયોઃ પાર્શ્વે હેમભૂષાજિઘૃક્ષયા । શય્યાયા એકદેશસ્થં ગૃહીત્વા ભૂષણં બહુ
એ સોનાના આભૂષણોની લાલચથી એમના પાસે ગયો અને પથારી પર પડેલા ઘણા આભૂષણો લઈ લીધા.
હર્તું તદંગતો હસ્તં પ્રસસાર સ નાપિતઃ । તસ્કરસ્પર્શતો વિપ્રો જજાગાર ભયાતુરઃ
એ નાપિત એ બધું લેવા હાથ લંબાવ્યો, પણ ચોરનો સ્પર્શ થતાં ડરાયેલ બ્રાહ્મણ જાગી ગયો.
ન કિંચિદૂચે સંમીલ્ય નેત્રે તત્રૈવ સંસ્થિતઃ । યદા સ તસ્કરઃ પાપો ગૃહીત્વા દેહભૂષણમ્
એ કશું બોલ્યો નહીં, આંખો બંધ રાખી ત્યાં જ પડ્યો રહ્યો; જ્યારે એ પાપી ચોર એના શરીર પરથી આભૂષણો લઈ રહ્યો હતો—
ચલિતઃ સ તદા તેન દોર્ભ્યામાત્તો દ્વિજેન હિ । પશ્ચાદાગત્ય વિત્તસ્યાસહમાનેન સંક્ષયમ્
પછી, જ્યારે ચોર જતો રહ્યો, ત્યારે બ્રાહ્મણે બંને હાથથી એને પકડી લીધો, કારણ કે એ પોતાનું ધન ગુમાવવું સહન કરી શકતો નહોતો.
તેનાપિ નૃપ ચૌરેણ કૃપાણેન હતો દ્વિજઃ । વિદીર્ણોદરમધ્યસ્તુ તાતમાતરિતીરયન્
પછી, રાજા, એ ચોરે તલવારથી બ્રાહ્મણને મારી નાખ્યો; પેટ ફાટી જતાં એ પિતા-માતાને બોલાવતો રહ્યો.
વદંતઃ કિંકિમેત્યેતત્પાર્શ્વં તસ્યા યયુર્જનાઃ । દદૃશુસ્તં નિઃસૃતાંત્રં રુધિરાલિપ્તવિગ્રહમ્
લોકો પૂછતા આવ્યા, 'શું થયું? આ શું છે?' એમણે જોયું કે એનું આંતરડું બહાર આવી ગયું છે અને આખું શરીર લોહીથી લથપથ છે.
પપ્રચ્છુશ્ચ મુકુંદેદં કર્મ કેનેદૃશં કૃતમ્ । સોઽપિ કૃચ્છ્રેણ મહતા પ્રોવાચેદં સ્વબાંધવાન્
એમણે મુકુન્દને પૂછ્યું, 'આ કામ કોણે કર્યું?' તો એણે બહુ મુશ્કેલીથી પોતાના સગાંને કહ્યુ.
મુકુંદ ઉવાચ-। મમૈવ પરિપાકોઽયં પૂર્વોપાર્જિતકર્મણામ્ । ન કશ્ચિત્સુખદુઃખસ્ય દાતા કસ્યાપિ દેહિનઃ
મુકુન્દે કહ્યું: 'આ તો મારા પૂર્વકર્મોનું ફળ છે; કોઈપણ જીવને સુખ કે દુઃખ આપનાર બીજું કોઈ નથી.'
ધર્મોઽધર્મશ્ચ તાવેવ તેષાં મૂલં પુરાકૃતૌ । નારદ ઉવાચ- ઇત્યુક્ત્વા સ તુ ભૂયસ્યાપીડયા ગાઢપીડિતઃ
'ધર્મ કે અધર્મ, બધું પૂર્વકર્મમાં જ છે.' નારદે કહ્યું: આવું કહીને એ ભારે પીડાથી પીડાતો રહ્યો.
તત્યાજ ભૂપતે પ્રાણાન્પશ્યતાં સુહૃદાં તદા । વિલલાપ તદા તસ્ય માતા દ્વિજસતી નૃપ
પછી, રાજા, એણે પોતાના મિત્રો સામે જ પ્રાણ ત્યાગ્યા; ત્યારે એના માતા, બ્રાહ્મણ સ્ત્રીએ, રડવા લાગી.
નિધાય તચ્છિરઃ સ્વાંકે કુંડલાભ્યામલંકૃતમ્ । માતોવાચ- હા હતાસ્મિ ત્વયા વત્સ દશામંત્યાં ચ ગચ્છતા
એના કાનમાં કુંડળ પહેરેલા માથાને પોતાની ગોદમાં રાખીને માતાએ કહ્યું: 'હાય, બેટા, તું અંતિમ ક્ષણે જતો રહ્યો અને મને બરબાદ કરી દીધો.'
દિનશ્રીરિવ સૂર્યેણ પશ્ચિમાચલલંબિના । યદંગં ચંદનાલેપયોગ્યં તવ મહામતે
'જેમ પછિમ પર્વત પાછળ સૂર્ય છુપાય ત્યારે દિવસની છબી ઓગળી જાય છે, તેમ, હે વિદ્વાન, તારો ચંદન લગાવા યોગ્ય શરીર હવે—'
માં મજ્જયાર્તિશોકાબ્ધૌ તદિદં ધૂલિધૂસરમ્
'—ધૂળથી ઢંકાઈ ગયું છે અને મને દુઃખ અને શોકના દરિયામાં ડૂબાડી દીધું છે.'
તાંબૂલચર્વણેભ્યાસો યસ્ત્વયા વિહિતસ્ત્વસૌ । સ એવ રુધિરોદ્ગાર મિશ્રેણ ક્રિયતે ધ્રુવમ્ । તવ યે લોચને પૂર્વં જિગ્યતુઃ કમલશ્રિયમ્
તમે જે તાંબૂલ ચાવવાનો સ્વભાવ બનાવ્યો હતો, એ જ કારણે હવે લોહી અને કફ ભેળાઈને બહાર આવે છે; તમારા એ આંખો, જે પહેલાં કમળની સુંદરતાને પણ હરાવી દેતી હતી—
ત એવ સાંપ્રતં જાતે તિમિરૌઘા વૃતે ઇવ । ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ વત્સ ત્વં શિષ્યાનધ્યાપયાત્મનઃ
એ જ આંખો હવે ઘેરા અંધકારથી ઢંકાઈ ગઈ છે; ઉઠો, ઉઠો, પ્રિય, હવે તું જ તારા શિષ્યોને શિક્ષણ આપ.
યથાવદ્વૈશ્વદેવાંતે પૂજયાતિથિમાગતમ્ । દ્વારિ સ્થિતા વયસ્યાસ્તે ત્વાહ્વયંતિ પ્રયાહિ તાન્
જેમ વૈશ્વદેવ વિધિ પછી ઘરમાં આવેલા મહેમાનનું પૂજન થાય છે, એમ જ તારા મિત્રો બારણે ઊભા છે અને તને બોલાવે છે—તુ તેમને મળવા જા.
દાતવ્યં યદ્દદસ્વૈભ્યો ગૃહીતવ્યં ગૃહાણ તત્ । હાહા દેહિ પ્રતિવચઃ પતામિ તવ પાદયોઃ
જે આપવું હોય તે તેમને આપ, અને જે લેવું યોગ્ય હોય તે તું લઈ લે; હાય, મને જવાબ તો આપ, હું તો તારા પગે પડી જાઉં છું.