વ્યાસ ઉવાચ- ભુક્ત્વા પીત્વા ચ સુપ્ત્વા ચ સ્નાત્વા રથ્યોપસર્પણે । ઓષ્ઠાવલોમકૌ સ્પૃષ્ટ્વા વાસો વિપરિધાય ચ
વ્યાસ કહે છે: ખાવ્યા, પીધા, સુતા, સ્નાન કર્યા, રસ્તા પર ગયા, ઓઠાં કે શરીરના વાળ સ્પર્શ કર્યા, કે કપડાં પહેર્યા પછી—
રેતોમૂત્રપુરીષાણામુત્સર્ગેઽનૃતભાષણે । ષ્ઠીવિત્વાઽધ્યયનારંભે કાસશ્વાસાગમે તથા
વીર્ય, મૂત્ર, વિટ પદાર્થ છોડ્યા પછી, અસત્ય બોલ્યા, થૂકી નાખ્યા, અભ્યાસ શરૂ કર્યો, કે ખાંસી-શ્વાસ લીધા પછી—
ચત્વરં વા શ્મશાનં વા સમાક્રમ્ય દ્વિજોત્તમઃ । સંધ્યયોરુભયોસ્તદ્વદાચાંતોઽપ્યાચમેત્પુનઃ
ચોરાસી કે શ્મશાન પર પગ મૂક્યા પછી, અને બંને સંધ્યાઓએ, શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, પવિત્ર થયા હોવા છતાં, ફરી શૌચ કરવું જોઈએ.
ચંડાલમ્લેચ્છસંભાષે સ્ત્રીશૂદ્રોચ્છિષ્ટભાષણે । ઉચ્છિષ્ટં પુરુષં દૃષ્ટ્વા ભોજ્યં ચાપિ તથાવિધમ્
ચંડાલ કે વિદેશી સાથે વાત કર્યા પછી, સ્ત્રી કે શૂદ્ર જે અશુદ્ધ હોય, તેની સાથે વાત કર્યા પછી, અથવા અશુદ્ધ વ્યક્તિ કે અન્ન જોયા પછી—
આચામેદશ્રુપાતે વા લોહિતસ્ય તથૈવ ચ । ભોજને સંધ્યયોઃ સ્નાત્વા પીત્વા મૂત્રપુરીષયોઃ
જ્યારે આંખમાંથી આંસુ કે લોહી આવે, ખોરાક લીધા પછી, સંધ્યાકાળે, સ્નાન કર્યા પછી, અને મૂત્ર કે વિસર્જન કર્યા પછી, એ સમયે આચમન કરવું જોઈએ.
આગતો વાચમેત્સુપ્ત્વા સકૃત્સકૃદથાન્યતઃ । અગ્નેર્ગવામથાલંભે સ્પૃષ્ટ્વા પ્રયતમેવ વા
ઊંઘમાંથી જાગ્યા પછી, બોલ્યા પછી, છીંક્યા પછી, અગ્નિ કે ગાયને સ્પર્શ કર્યા પછી, શુદ્ધ કે અશુદ્ધ વસ્તુને સ્પર્શ કર્યા પછી પણ આચમન કરવું જોઈએ.
સ્ત્રીણામથાત્મનઃ સ્પર્શે નીલદ્યં વા પરિધાય ચ । ઉપસ્પર્શેજ્જલં વાર્તં તૃણં વા ભૂમિમેવ ચ
સ્ત્રીને કે પોતાને સ્પર્શ કર્યા પછી, નીલા કે ભીંજાયેલા કપડા પહેર્યા પછી, પાણી, કાદવ, ઘાસ કે જમીનને સ્પર્શ કર્યા પછી પણ આચમન કરવું જોઈએ.
કેશાનાં ચાત્મનઃ સ્પર્શે વાસસઃ સ્ખલિતસ્ય ચ । અનુષ્ણાભિરકેશાભિરદુષ્ટાભિશ્ચ ધર્મતઃ
પોતાના વાળ કે કપડાંને સ્પર્શ કર્યા પછી, પગ લપસી જાય ત્યારે, ધર્મ પ્રમાણે, ઉકળતું નહીં હોય એવું, વાળ વગરનું અને શુદ્ધ પાણી લઈને આચમન કરવું જોઈએ.
શૌચેઽપ્સુ સર્વદા ચામેદાસીનઃ પ્રાગુદઙ્મુખઃ । શિરઃ પ્રાવૃત્ય કંઠં વા મુક્તકેશશિખોઽપિ વા
શુદ્ધિ માટે, હંમેશાં બેઠા બેઠા, પૂર્વ કે ઉત્તર દિશામાં મોઢું કરીને, માથું કે ગળું ઢાંકી, કે વાળ ખુલ્લા હોય કે જોડાયેલા હોય, એ રીતે આચમન કરવું જોઈએ.
અકૃત્વા પાદયોઃ શૌચં માર્ગતો ન શુચિર્ભવેત્ । સોપાનત્કોપાનસ્થો વા નોષ્ણીષી ચાચમેદ્બુધઃ
પગ ધોઈયા વિના માર્ગમાં શુદ્ધિ રહેતી નથી; ચપ્પલ કે પાદુકા પહેરીને, કે પાગટું બાંધીને, આચમન કરવું નહીં.
ન ચૈવ વર્ષધારાભિર્ન તિષ્ઠન્નુદ્ધૃતોદકૈઃ । નૈકહસ્તાર્પિતજલૈર્વિના સૂત્રેણ વા પુનઃ
વરસાદના પાણીથી, ઊભા રહીને પાણી ઉપાડીને, એક હાથથી આપેલા પાણીથી, કે સૂત્ર વિના આચમન કરવું નહીં.
ન પાદુકાસનસ્થો વા બહિર્જાનુરથાપિ વા । ન જલ્પન્ન હસન્પ્રેક્ષન્શયાનસ્તલ્પ એવ ચ
પાદુકા કે આસન પર બેઠા, ઘૂંટણ બહાર હોય, બોલતા, હસતા, ચારે તરફ જોતા કે પથારી પર પડેલા હોય ત્યારે આચમન કરવું નહીં.
નાવિક્ષિતાભિઃ ફેનાદ્યૈરુપેતાભિરથાપિ વા । શૂદ્રાશુચિકરોન્મુક્તૈર્નક્ષારાભિસ્તથૈવ ચ
ફીણ કે ગંદકીવાળું પાણી, શૂદ્ર, અશુદ્ધ કે પાગલ વ્યક્તિએ સ્પર્શેલું પાણી, કે ક્ષારવાળું પાણી લઈને આચમન કરવું નહીં.
ન ચૈવાંગુલિભિઃ શબ્દં ન કુર્યાન્નાન્યમાનસઃ । ન વર્ણરસદુષ્ટાભિર્ન ચૈવ પ્રદરોદકૈઃ
આંગળીઓથી અવાજ કરવો નહીં, મન બીજે રાખવું નહીં, રંગ બગડેલું, સ્વાદ વગરનું, દુર્ગંધયુક્ત કે વહેતું પાણી લઈને આચમન કરવું નહીં.
ન પાણિક્ષુભિતાભિર્વા ન બહિર્ગંધ એવ વા । હૃદ્ગાભિઃ પૂયતે વિપ્રઃ કંઠ્યાભિઃ ક્ષત્રિયઃ શુચિઃ
હાથથી હલાવેલું પાણી કે બહારથી ગંધ આવતું પાણી લઈને આચમન કરવું નહીં; બ્રાહ્મણ માટે હૃદય સુધી પહોંચતું પાણી શુદ્ધ કરે છે, ક્ષત્રિય માટે ગળા સુધીનું પાણી શુદ્ધ કરે છે.
પ્રાશિતાભિસ્તથા વૈશ્યઃ સ્ત્રીશૂદ્રૌ સ્પર્શતોંઽતતઃ । અંગુષ્ઠમૂલાંતરતો રેખાયાં બ્રાહ્મમુચ્યતે
વૈશ્ય માટે મોઢામાં પહોંચેલું પાણી શુદ્ધ કરે છે, સ્ત્રી અને શૂદ્ર માટે સ્પર્શથી શુદ્ધિ થાય છે; અંગૂઠા અને તर्जનિની જડ વચ્ચેનું પાણી બ્રાહ્મ તીર્થ કહેવાય છે.
અંતરાંગુષ્ઠદેશિન્યૈઃ પિતૄણાં તીર્થમુચ્યતે । કનિષ્ઠામૂલતઃ પશ્ચાત્પ્રાજાપત્યં પ્રચક્ષતે
અંગૂઠા અને તर्जનિ વચ્ચેનું પાણી પિતૃ તીર્થ કહેવાય છે; નાની આંગળીની જડ પાસેનું પાણી પ્રજાપત્ય કહેવાય છે.
અંગુલ્યગ્રં સ્મૃતં દૈવં તદેવાર્ષં પ્રકીર્તિતમ્ । મૂલેન દૈવમાર્ષં સ્યાદાગ્નેયં મધ્યતઃ સ્મૃતમ્
આંગળીના ટોચેનું પાણી દૈવ અને ઋષિ તીર્થ કહેવાય છે; મૂળમાંથી લીધેલું દૈવ અને ઋષિ તીર્થ કહેવાય છે; અને મધ્યમાંથી લીધેલું અગ્નિ તીર્થ કહેવાય છે.
તદેવ સૌમિકં તીર્થમેતજ્જ્ઞાત્વા ન મુહ્યતિ । બ્રાહ્મેણૈવ તુ તીર્થેન દ્વિજો નિત્યમુપસ્પૃશેત્
એ જ પાણી સૌમ્ય તીર્થ કહેવાય છે; આ જાણીને ભ્રમ થતો નથી. દ્વિજએ હંમેશાં બ્રાહ્મ તીર્થથી જ આચમન કરવું જોઈએ.
હોમયેદ્વાથ દૈવેન ન તુ પિત્ર્યેણ વૈ દ્વિજાઃ । ત્રિઃપ્રાશ્નીયાદપઃ પૂર્વં બ્રાહ્મેણ પ્રયતસ્તતઃ
દૈવ તીર્થથી હવન કરી શકાય, પણ પિતૃ તીર્થથી નહીં; પહેલા શુદ્ધ થઈ, બ્રાહ્મ તીર્થથી ત્રણ વખત પાણી પીવું જોઈએ.
સંમૃજ્યાંગુષ્ઠમૂલેન મુખં વૈ સમુપસ્પૃશેત્ । અંગુષ્ઠાનામિકાભ્યાં તુ સ્પૃશેન્નેત્રદ્વયં તતઃ
અંગૂઠાની જડથી મોઢું પુંછી, પછી ચહેરાને સ્પર્શ કરવો; પછી અંગૂઠા અને અનામિકા સાથે બંને આંખોને સ્પર્શ કરવી.
તર્જન્યંગુષ્ઠયોગેન સ્પૃશેન્નાસાપુટદ્વયમ્ । કનિષ્ઠાંગુષ્ઠયોગેન શ્રવણે સમુસ્પૃશેત્
અંગૂઠા અને તर्जનિ સાથે બંને નાકના છિદ્રોને સ્પર્શ કરવી; અંગૂઠા અને નાની આંગળી સાથે બંને કાનને સ્પર્શ કરવું.
સર્વાસામથયોગેન હૃદયં તુ તનવા । સ્પૃશેદ્વૈ શિરસસ્તદ્વદંગુષ્ઠેનાંસકદ્વયમ્
પછી, સર્વ શક્તિ અને ધ્યાન સાથે, પોતાના હાથથી હૃદય સ્પર્શ કરવો, અને એ જ રીતે અંગૂઠાથી બંને ખભા અને માથું પણ સ્પર્શ કરવું.
ત્રિઃપ્રાશ્નીયાદ્યદંભસ્તુ પ્રીતાસ્તેનાસ્ય દેવતાઃ । બ્રહ્માવિષ્ણુર્મહેશશ્ચ ભવંતીત્યનુશુશ્રુમ
પાણી ત્રણ વખત પીઓ, એથી દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ—આમ આપણે સાંભળ્યું છે.
ગંગા ચ યમુના ચૈવ પ્રીયેતે પરિમાર્જનાત્ । સંસ્પૃષ્ટયોર્લોચનયોઃ પ્રીયેતે શશિભાસ્કરૌ
સ્વચ્છતા રાખવાથી ગંગા અને યમુના પ્રસન્ન થાય છે; બંને આંખો સ્પર્શ કરવાથી ચાંદ્રમા અને સૂર્ય પણ પ્રસન્ન થાય છે.
નાસત્યદસ્રૌ પ્રીયેતે સ્પૃશેન્નાસાપુટદ્વયમ્ । કર્ણયોઃ સ્પૃષ્ટયોસ્તદ્વત્પ્રીયેતે ચાનિલાનલૌ
બંને નાકના રંધ્રો સ્પર્શ કરવાથી અશ્વિનીકુમાર પ્રસન્ન થાય છે; એ જ રીતે, બંને કાન સ્પર્શ કરવાથી વાયુ અને અગ્નિ પ્રસન્ન થાય છે.
સંસ્પૃષ્ટે હૃદયે ચાસ્ય પ્રીયંતે સર્વદેવતાઃ । મૂર્ધ્નિ સંસ્પર્શનાદેકઃ પ્રીતઃ સ પુરુષો ભવેત્
હૃદય સ્પર્શ કરવાથી સર્વ દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે; માથું સ્પર્શ કરવાથી એ મનુષ્ય વિશેષ રૂપે દેવતાઓનો પ્રિય બને છે.
નોચ્છિષ્ટં કુર્વતે વક્ત્રે વિપ્રુષોંગે લગંતિ યાઃ । દંતવદ્દંતલગ્નેષુ જિહ્વાસ્પર્શે શુચિર્ભવેત્
મોઢામાં પડેલી ભીની બિંદુઓથી અશુદ્ધિ થતી નથી; જો એ દાંત કે જીભ પર લાગેલી હોય, તો જીભ સ્પર્શવાથી શુદ્ધિ થાય છે.
સ્પૃશંતિ બિંદવઃ પાદૌ ય આચામયતઃ પરાન્ । ભૂમિપાંશુસમા જ્ઞેયા ન તૈરસ્પૃશ્યતા ભવેત્
શુદ્ધિ કરતી વખતે પગ પર પડેલી પાણીની બિંદુઓને જમીન અથવા ધૂળ જેટલી જ સમજવી, એથી અશુદ્ધિ થતી નથી.
મધુપર્કે ચ સોમે ચ તાંબૂલસ્ય ચ ભક્ષણે । ફલમૂલે ચેક્ષુદંડેન દોષં પ્રાહ વૈ મનુઃ
મધુપર્ક, સોમ, પાન, ફળ, મૂળ અને ઈખના દાંડીનું સેવન કરતી વખતે દોષ ગણાયો છે—મનુએ આવું કહ્યું છે.