સ્વસ્થો ભવ મહારાજ ભુક્ત્વા રાજ્યમકંટકમ્ । પુનર્દ્રક્ષ્યસિ રાજેંદ્ર યજમાનો વિશેષતઃ
મહારાજ, નિરાંજ અને નિરભય રહીને તું રાજ્ય ભોગવીશ; અને, રાજેન્દ્ર, તું ફરીથી યજમાન તરીકે વિશેષ રૂપે દર્શન કરશે.
ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે સ્વર્ગખંડે પ્રયાગમાહાત્મ્યં। નામ ઊનપંચાશત્તમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મ મહાપુરાણના સ્વર્ગખંડમાં પ્રયાગમાહાત્મ્ય નામના ઓગણપચાસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
ઋષય ઊચુઃ- ભવતા કથિતં સર્વં યત્કિંચિત્પૃષ્ટમેવ ચ । ઇદાનીમપિ પૃચ્છામ એકં વદ મહામતે
ઋષિઓએ કહ્યું: તમે જે કહ્યું અને જે પૂછાયું તે બધું સમજાવ્યું; હવે અમે એક વધુ પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ, મહામતિ, એ કહો.
એતેષાં ખલુ તીર્થાનાં સેવનાદ્યત્ફલં લભેત્ । સર્વેષાં કિલ કૃત્વૈકં કર્મ કેન ચ લભ્યતે
આ તીર્થોનું સેવન કરીને શું ફળ મળે છે? બધાં તીર્થોના ફળ એક જ કર્મથી કેવી રીતે મળે?
એતન્નો બ્રૂહિ સર્વજ્ઞ કર્મૈવં યદિ વર્તતે । સૂત ઉવાચ- કર્મયોગઃ કિલ પ્રોક્તો વર્ણાનાં દ્વિજપૂર્વશઃ
આ પણ અમને કહો, સર્વજ્ઞ, જો એવું કોઈ કર્મ હોય. સૂત બોલ્યા: કર્મયોગ તો વાસ્તવમાં બ્રાહ્મણથી શરૂ કરીને બધા વર્ણ માટે નિર્ધારિત છે.
નાનાવિધો મહાભાગાસ્તત્ર ચૈકં વિશિષ્યતે । હરિભક્તિઃ કૃતા યેન મનસા વચસા ગિરા
હે મહાભાગ્યશાળી, કર્મના અનેક પ્રકાર છે, પણ એમાં એક શ્રેષ્ઠ છે: મન, વાણી અને કાયાથી કરેલી હરિભક્તિ.
જિતં તેન જિતં તેન જિતમેવ ન સંશયઃ । હરિરેવ સમારાધ્યઃ સર્વદેવેશ્વરેશ્વરઃ
જેણે સર્વદેવોના દેવ હરિનું પૂજન કર્યું છે, એ જ જીતે છે, એ જ જીતે છે, એ ખરેખર જીતે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
હરિનામમહામંત્રૈર્નશ્યેત્પાપપિશાચકમ્ । હરેઃ પ્રદક્ષિણં કૃત્વા સકૃદપ્યમલાશયાઃ
હરિના મહામંત્રોના નામથી પાપરૂપ ભૂત નાશ પામે છે; હરિની પરિક્રમા ભલે એકવાર પણ શુદ્ધ હૃદયથી કરે, તો પણ.
સર્વતીર્થસમાપ્લાવં લભંતે યન્ન સંશયઃ । પ્રતિમાં ચ હરેર્દૃષ્ટ્વા સર્વતીર્થફલં લભેત્
જેને સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન જેવું ફળ મળે છે—આમાં શંકા નથી; હરિની મૂર્તિનું દર્શન કરવાથી પણ સર્વ તીર્થફળ મળે છે.
વિષ્ણુનામપરં જપ્ત્વા સર્વમંત્રફલં લભેત્ । વિષ્ણુપ્રસાદતુલસીમાઘ્રાય દ્વિજસત્તમાઃ
વિષ્ણુના શ્રેષ્ઠ નામોનું જાપ કરવાથી સર્વ મંત્રોના ફળ મળે છે; અને, વિષ્ણુને અર્પિત તુલસીનું સુગંધ લેતાં પણ એ જ ફળ મળે છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.
પ્રચંડં વિકરાલં તદ્યમસ્યાસ્યં ન પશ્યતિ । સકૃત્પ્રણામી કૃષ્ણસ્ય માતુઃ સ્તન્યં પિબેન્નહિ
જે ક્યારેક પણ કૃષ્ણને વંદન કરે છે, એ યમનું ભયાનક મુખ કદી જોઈ શકતો નથી; અને એનું માતાનું દૂધ વ્યર્થ નથી જતું.
હરિપાદે મનો યેષાં તેભ્યો નિત્યં નમોનમઃ । પુલ્કસઃ શ્વપચો વાપિ યે ચાન્યે મ્લેચ્છજાતયઃ
જેઓનું મન હરિના ચરણોમાં સ્થિર છે, તેમને હું હંમેશા નમન કરું છું; એ પુલ્કસ, શ્વપચ કે અન્ય વિદેશી જાતિના હોય તો પણ.
તેઽપિ વંદ્યા મહાભાગા હરિપાદૈકસેવકાઃ । કિં પુનર્બ્રાહ્મણાઃ પુણ્યા ભક્તા રાજર્ષયસ્તથા
હરિના ચરણસેવક એવા મહાભાગ્યશાળી લોકો પણ વંદનીય છે; તો પુણ્યશાળી બ્રાહ્મણો, ભક્તો અને રાજર્ષિઓ તો કેટલાં વધુ વંદનીય છે.
હરૌ ભક્તિં વિધાયૈવ ગર્ભવાસં ન પશ્યતિ । હરેરગ્રે સ્વનૈરુચ્ચૈર્નૃત્યંસ્તન્નામકૃન્નરઃ
હરિમાં ભક્તિ સ્થાપી લેતો મનુષ્ય ફરી ગર્ભમાં આવતો નથી; જે હરિ સમક્ષ ઉંચા સ્વરે નાચે અને તેનું નામ લે છે.
પુનાતિ ભુવનં વિપ્રા ગંગાદિ સલિલં યથા । દર્શનાત્સ્પર્શનાત્તસ્ય આલાપાદપિ ભક્તિતઃ
એ ભક્તના દર્શન, સ્પર્શ કે ભક્તિપૂર્વક વાતચીતથી પણ, એ જગતને ગંગાદિ પવિત્ર નદીઓ જેવી પવિત્રતા આપે છે, હે વિદ્વાન બ્રાહ્મણો.
બ્રહ્મહત્યાદિભિઃ પાપૈર્મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ । હરેઃ પ્રદક્ષિણં કુર્વન્નુચ્ચૈસ્તન્નામકૃન્નરઃ
હરિની પરિક્રમા કરતા અને ઉંચા સ્વરે તેનું નામ લેતા મનુષ્યને બ્રાહ્મણહત્યાદિ પાપોથી મુક્તિ મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
કરતાલાદિસંધાનં સુસ્વરં કલશબ્દિતમ્ । બ્રહ્મહત્યાદિકં પાપં તેનૈવ કરતાલિતમ્
કરતાલ વગાડીને મીઠા અને સુમધુર અવાજ સાથે ગીત ગાવાથી, બ્રાહ્મણહત્યાદિ પાપ પણ એ કરતાલથી દૂર થાય છે.
હરિભક્તિકથામુક્ત્વા ખ્યાયિકાં શૃણુયાચ્ચ યઃ । તસ્ય સંદર્શનાદેવ પૂતો ભવતિ માનવઃ
જે મનુષ્ય હરિભક્તિની વાત કર્યા વિના અન્ય કથા કે વાર્તા સાંભળે છે, એના માત્ર દર્શનથી પણ માણસ પવિત્ર બની જાય છે.
કિં પુનસ્તસ્ય પાપાનામાશંકા મુનિપુંગવાઃ । તીર્થાનાં ચ પરં તીર્થં કૃષ્ણનામ મહર્ષયઃ
હે મહાન ઋષિઓ, પછી તો એના પાપ વિશે શંકા શું રહે? કૃષ્ણનામ સર્વ તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ તીર્થ છે.
તીર્થીકુર્વંતિ જગતીં ગૃહીતં કૃષ્ણનામ યૈઃ । તસ્માન્મુનિવરાઃ પુણ્યં નાતઃ પરતરં વિદુઃ
જે લોકોએ કૃષ્ણનામ ગ્રહણ કર્યું છે, તેઓ આખા જગતને તીર્થ બનાવી દે છે; તેથી, હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, જાણો કે આથી વધુ પુણ્ય બીજું નથી.
વિષ્ણુપ્રસાદનિર્માલ્યં ભુક્ત્વા ધૃત્વા ચ મસ્તકે । વિષ્ણુરેવ ભવેન્મર્ત્યો યમશોકવિનાશનઃ
વિષ્ણુના પ્રસાદરૂપ અવશેષને ખાધા પછી કે માથા પર ધારણ કર્યા પછી, મનુષ્ય પોતે વિષ્ણુ બની જાય છે, યમ અને દુઃખનો નાશક.
અર્ચનીયો નમસ્કાર્યો હરિરેવ ન સંશયઃ । યે મહાવિષ્ણુમવ્યક્તં દેવં વાપિ મહેશ્વરમ્
હરિ જ પૂજ્ય અને નમસ્કારયોગ્ય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી; એ મહાવીષ્ણુ, અવ્યક્ત દેવ કે મહેશ્વર રૂપે હોય તો પણ.
એકીભાવેન પશ્યંતિ ન તેષાં પુનરુદ્ભવઃ । તસ્માદનાદિનિધનં વિષ્ણુમાત્માનમવ્યયમ્
જે લોકો બંનેને એકરૂપ માને છે, તેમને ફરી જન્મ નથી મળતો; તેથી, વિષ્ણુને અનાદિ, અનંત અને અવિનાશ આત્મા જાણો.
હરિં ચૈકં પ્રપશ્યધ્વં પૂજયધ્વં તથૈવ હિ । યે સમાનં પ્રપશ્યંતિ હરિં વૈ દેવતાંતરમ્
હરિને જ જુઓ અને તેમનું પૂજન કરો; અને જે લોકો હરિ અને અન્ય દેવતાઓને સમાન માને છે—
તે યાંતિ નરકાન્ઘોરાંન્ન તાંસ્તુ ગણયેદ્ધીરઃ । મૂર્ખં વા પંડિતં વાપિ બ્રાહ્મણં કેશવપ્રિયમ્
જે લોકો ભયાનક નરકમાં જાય છે, તેમને બુદ્ધિશાળી માણસ ગણતો નથી, એ મૂર્ખ હોય કે વિદ્વાન, કે પછી કેશવને પ્રિય બ્રાહ્મણ જ હોય.
શ્વપાકં વા મોચયતિ નારાયણઃ સ્વયં પ્રભુઃ । નારાયણાત્પરો નાસ્તિ પાપરાશિ દવાનલઃ
નારાયણ સ્વયં, સર્વશક્તિમાન ભગવાન, શ્વપાકને પણ મુક્ત કરી શકે છે; પાપના ઢગલાને ભસ્મ કરી નાખે એવો અગ્નિ, એવા નારાયણથી ઉપર બીજું કશું નથી.
કૃત્વાપિ પાતકં ઘોરં કૃષ્ણનામ્ના વિમુચ્યતે । સ્વયં નારાયણો દેવઃ સ્વનામ્નિ જગતાં ગુરુઃ
ભલે કોઈએ ભયાનક પાપ કર્યું હોય, પણ કૃષ્ણનું નામ લેતાં જ મુક્તિ મળે છે; સ્વયં ભગવાન નારાયણ, જગતના ગુરુ, પોતાના નામમાં હાજર છે.
આત્મનોઽભ્યધિકાં શક્તિં સ્થાપયામાસ સુવ્રતાઃ । અત્ર યે વિવદંતે વૈ આયાસલઘુદર્શનાત્
સજ્જનોએ પોતાથી પણ વધારે શક્તિ સ્થાપી છે; અહીં જે લોકો વિવાદ કરે છે, તેઓ પ્રયત્ન અને આરામની હલકી દૃષ્ટિથી જ કરે છે.
ફલાનાં ગૌરવાચ્ચાપિ તે યાંતિ નરકં બહુ । તસ્માદ્ધરૌ ભક્તિમાન્સ્યાદ્ધરિનામપરાયણઃ
ફળોની ભારે જવાબદારીને કારણે, તેઓ અનેક નરકમાં જાય છે; એટલે હરિમાં ભક્તિ રાખવી અને હરિના નામનો આશ્રય લેવો જોઈએ.
પૂજકં પૃષ્ઠતો રક્ષેન્નામિનં વક્ષસિ પ્રભુઃ । હરિનામમહાવજ્રં પાપપર્વતદારણે
પ્રભુ પૂજા કરનારની પાછળથી રક્ષા કરે છે અને નામ જપનારને પોતાના હૃદયથી સંભાળે છે; હરિના નામનું મહાવજ્ર પાપના પર્વતોને તોડી નાખે છે.