તતઃ સ્વર્ગાત્પરિભ્રષ્ટો રાજા ભવતિ ધાર્મિકઃ । ગુણવાન્રૂપસંપન્નો વિદ્વાન્સુપ્રિયદેહવાન્
પછી, સ્વર્ગમાંથી નીચે આવીને, એ રાજા પવિત્ર જીવન જીવતો, ગુણોથી ભરપૂર, સુંદર અને વિદ્વાન, અને સૌને પ્રિય એવો રૂપ ધરાવતો મનુષ્ય બની જન્મે છે.
ભુક્ત્વા તુ વિપુલાન્ભોગાંસ્તત્તીર્થં ભજતે પુનઃ । યામુને ચોત્તરે કૂલે પ્રયાગસ્ય તુ દક્ષિણે
પછી એ મનુષ્ય અનેક સુખોનો આનંદ માણે છે અને પછી ફરી એ યમુનાના ઉત્તર કાંઠે અને પ્રયાગના દક્ષિણ ભાગે આવેલા એ પવિત્ર તીર્થમાં પહોંચે છે.
ઋણપ્રમોચનં નામ તીર્થં તત્પરમં સ્મૃતમ્ । એકરાત્રોષિતો ભૂત્વા ઋણૈઃ સર્વૈઃ પ્રમુચ્યતે
એ તીર્થને ‘ઋણમુક્તિ’ નામે સર્વોત્તમ માનવામાં આવે છે. ત્યાં માત્ર એક રાત રોકાઈ જવાથી સર્વ પ્રકારના ઋણમાંથી મુક્તિ મળે છે.
સૂર્યલોકમવાપ્નોતિ અનૃણી ચ સદા ભવેત્
એ મનુષ્ય સૂર્યલોકને પ્રાપ્ત કરે છે અને હંમેશા માટે ઋણમુક્ત બની રહે છે.
ઇતિ શ્રીપાદ્મે મહાપુરાણે સ્વર્ગખંડે પ્રયાગમાહાત્મ્યે ચતુશ્ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીપદ્મ મહાપુરાણના સ્વર્ગખંડમાં પ્રયાગમાહાત્મ્યના ચૌવ્વીસમા અધ્યાયનો અંત આવે છે.
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ- એતચ્છ્રુત્વા પ્રયાગસ્ય યત્ત્વયા કીર્તનં કૃતમ્ । વિશુદ્ધમેતદ્ધૃદયં પ્રયાગસ્ય ચ કીર્તનાત્ । અનાશકફલં બ્રૂહિ ભગવંસ્તત્ર કીદૃશમ્
યુધિષ્ઠિરે પૂછ્યું: હે ભગવાન, આપના પ્રયાગના ગુણગાન સાંભળીને મારું હૃદય પવિત્ર થઈ ગયું છે. હવે કૃપા કરીને કહો કે, ત્યાં ઉપવાસ કરનારને શું ફળ મળે છે અને એ ફળ કેવું હોય છે?
માર્કંડેય ઉવાચ- શૃણુ રાજન્પ્રયાગે તુ અનાશકફલં વિભો । પ્રાપ્નોતિ પુરુષો ધીમાન્શ્રદ્દધાનશ્ચ યાદૃશમ્
માર્કંડેયે કહ્યું: હે રાજા, હવે પ્રયાગમાં ઉપવાસ કરવાથી મળતું ફળ સાંભળો. જે બુદ્ધિશાળી અને શ્રદ્ધાળુ હોય છે, તેને આ રીતે ફળ મળે છે.
અહીનાંગો વિરોગશ્ચ પંચેંદ્રિયસમન્વિતઃ । અશ્વમેધફલં તસ્ય ગચ્છતસ્તુ પદે પદે
એ મનુષ્યના શરીરમાં કોઈ ખોટ રહેતી નથી, એ રોગમુક્ત થાય છે, પાંચે ઇન્દ્રિયો સાથે મળે છે; અને એ જ્યાં જાય છે, ત્યાં-ત્યાં અશ્વમેઘ યજ્ઞ જેટલું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
કુલાનિ તારયેદ્રાજન્દશપૂર્વાન્દશાપરાન્ । મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યો ગચ્છેત પરમં પદમ્
હે રાજા, એ મનુષ્ય પોતાના પિતૃઓના દસ પેઢી પૂર્વજ અને દસ પેઢી અનુગામી સૌને ઉદ્ધાર કરે છે; સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે અને પરમ પદને પ્રાપ્ત કરે છે.
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ- મહાભાગોસિ ધર્મજ્ઞ દાનં વદસિ મે પ્રભો । અલ્પેનૈવ પ્રધાનેન બહૂન્ધર્માનવાપ્નુયાત્
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: હે ધર્મજ્ઞ, આપ મહાભાગી છો. મને કહો કે, થોડું દાન આપવાથી પણ કેટલાંય પુણ્ય કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે?
અશ્વમેધસ્તુ બહુભિઃ સુકૃતૈઃ પ્રાપ્યતે ઇહ । એતન્મે સંશયં બ્રૂહિ પરં કૌતૂહલં હિ મે
અશ્વમેઘ યજ્ઞ તો અહીં અનેક સારા કર્મો કરીને જ પ્રાપ્ત થાય છે. હે પ્રભો, મારી આ શંકા દૂર કરો, મને ખૂબ જ ઉત્સુકતા છે.
માર્કંડેય ઉવાચ- શૃણુ રાજન્મહાવીર યુદુક્તં પદ્મયોનિના । ઋષીણાં સન્નિધૌ પૂર્વં કથ્યમાનં મયા શ્રુતમ્
માર્કંડેયે કહ્યું: હે મહાવીર રાજા, હવે સાંભળો, જે પદ્મયોનિએ ઋષિઓની હાજરીમાં કહ્યું હતું અને જે મેં અગાઉ સાંભળ્યું છે.
પંચયોજનવિસ્તીર્ણં પ્રયાગસ્ય તુ મંડલમ્ । પ્રવિશંસ્તસ્ય તદ્ભૂમાવશ્વમેધં પદે પદે
પ્રયાગનું ક્ષેત્ર પાંચ યોજન જેટલું વિસ્તૃત છે. જે ત્યાં પ્રવેશ કરે છે, તેને દરેક પગલે અશ્વમેઘ યજ્ઞ જેટલું ફળ મળે છે.
વ્યતીતાન્પુરુષાન્સપ્ત ભવિષ્યાંશ્ચ ચતુર્દશ । નરસ્તારયતે સર્વાન્યસ્તુ પ્રાણાન્પરિત્યજેત્
જે મનુષ્ય ત્યાં પ્રાણ ત્યાગે છે, એ પોતાના સાત પેઢી પૂર્વજ અને ચૌદ પેઢી અનુગામી સૌને ઉદ્ધાર કરે છે.
એવં જ્ઞાત્વા તુ રાજેંદ્ર સદા શ્રદ્ધાપરો ભવેત્ । અશ્રદ્દધાનાઃ પુરુષાઃ પાપોપહતચેતસઃ । ન પ્રાપ્નુવંતિ તત્સ્થાનં પ્રયાગં દેવનિર્મિતમ્
હે રાજેન્દ્ર, આ જાણીને હંમેશા શ્રદ્ધાપૂર્વક રહેવું જોઈએ; જેઓ શ્રદ્ધાવાન નથી અને પાપથી મન બગડેલું છે, તેઓ દેવો દ્વારા રચાયેલા એ પ્રયાગ ક્ષેત્રને પ્રાપ્ત કરી શકતા નથી.
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ- સ્નેહાદ્વા દ્રવ્યલોભાદ્વા યે તુ કામવશં ગતાઃ । કથં તીર્થફલં તેષાં કથં પુણ્યમવાપ્નુયુઃ
યુધિષ્ઠિરે પૂછ્યું: જે લોકો સ્નેહ કે ધનલોભ કે કામના વશ થઈને આવે છે, તેમને તીર્થનું ફળ કેવું મળે છે અને તેઓને પુણ્ય કેવી રીતે મળે છે?
વિક્રયં સર્વભાંડાનાં કાર્યાકાર્યમજાનતઃ । પ્રયાગે કા ગતિસ્તસ્ય એવં બ્રૂહિ મહામુને
જે અજ્ઞાનતાથી, શું કરવું અને શું ન કરવું એ ન જાણીને, પ્રયાગમાં પોતાની બધી વસ્તુઓ વેચે છે, તો તેનું શું પરિણામ થાય છે? હે મહામુને, એ કહો.
માર્કંડેય ઉવાચ- શૃણુ રાજન્મહાગુહ્યં સર્વપાપપ્રણાશનમ્ । માસં વસંસ્તુ રાજેંદ્ર પ્રયાગે નિયતેંદ્રિયઃ
માર્કંડેયે કહ્યું: હે રાજા, હવે એ મહાગુપ્ત વાત સાંભળો, જે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે: જો કોઈ પ્રયાગમાં એક મહિનો નિયમથી અને ઇન્દ્રિયો પર સંયમ રાખીને રહે છે—
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યઃ યથાદિષ્ટં સ્વયંભુવા । શુચિસ્તુ પ્રયતો ભૂત્વાઽહિંસકઃ શ્રદ્ધયાન્વિતઃ
પવિત્ર મનથી, સંયમ રાખી, અહિંસા પાળી અને શ્રદ્ધા સાથે જે રહે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે, જેમ સ્વયંભૂએ કહ્યું છે.
મુચ્યતે સર્વપાપેભ્યઃ સ ગચ્છેત્પરમં પદમ્ । વિશ્રંભઘાતકાનાં તુ પ્રયાગે શૃણુ તત્ફલમ્
એવો મનુષ્ય સર્વ પાપોથી છૂટે છે અને પરમ અવસ્થાને પામે છે; પણ, પ્રયાગમાં વિશ્વાસઘાત કરનારા માટે શું ફળ છે, તે હવે સાંભળ.
ત્રિકાલમેવ સ્નાયીત આહારં ભૈક્ષ્યમાચરેત્ । ત્રિભિર્માસૈઃ પ્રમુચ્યેત પ્રયાગાત્તુ ન સંશયઃ
જે પ્રયાગમાં ત્રણ વખત સ્નાન કરે અને ભિક્ષા પર જીવન યાપે, તે ત્રણ મહિના માં નિશ્ચિતપણે પાપમુક્ત થાય છે.
પ્રજ્ઞાનેન તુ યસ્યેહ તીર્થયાત્રાદિકં ભવેત્ । સર્વકામસમૃદ્ધસ્તુ સ્વર્ગલોકે મહીયતે
જેનું તીર્થયાત્રા અને અન્ય કર્મો જ્ઞાનપૂર્વક થાય છે, તેની સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થાય છે અને તે સ્વર્ગમાં સન્માન પામે છે.
સ્થાનં સ લભતે નિત્યં ધનધાન્યસમાકુલમ્ । એવં જ્ઞાનેન સંપૂર્ણઃ સદા ભવતિ ભોગવાન્
એવો મનુષ્ય હંમેશા ધન-ધાન્યથી ભરપૂર સ્થાન પામે છે; જ્ઞાનથી પરિપૂર્ણ રહેતો એ સદા સુખી રહે છે.
તારિતાઃ પિતરસ્તેન નરકાત્પ્રપિતામહાઃ । ધર્માનુસારે તત્ત્વજ્ઞ પૃચ્છતસ્તે પુનઃ પુનઃ । ત્વત્પ્રિયાર્થં સમાખ્યાતં ગુહ્યમેતત્સનાતનમ્
એ મનુષ્યના કારણે પિતૃઓ અને પ્રપિતામહો પણ નરકમાંથી છૂટે છે; હે તત્વજ્ઞ, ધર્મ પ્રમાણે તમે વારંવાર પૂછ્યું, માટે તારા હિત માટે આ પ્રાચીન ગુપ્ત વાત કહી છે.
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ- અદ્ય મે સફલં જન્મ અદ્ય મે સફલં કુલમ્ । પ્રીતોઽસ્મ્યનુગૃહીતોઽસ્મિ દર્શનાદેવ તેઽદ્ય વૈ । ત્વદ્દર્શનાત્તુ ધર્માત્મન્મુક્તોઽહં સર્વપાતકૈઃ
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: આજે મારું જન્મ સફળ થયું, આજે મારું કુળ પણ ધન્ય થયું; આજે તારો દર્શનથી હું પ્રસન્ન અને કૃપાપાત્ર થયો છું; હે ધર્માત્મા, તારા દર્શનથી હું સર્વ પાપોથી મુક્ત થયો છું.
માર્કંડેય ઉવાચ- દિષ્ટ્યા તે સફલં જન્મ દિષ્ટ્યા તે તારિતં કુલમ્ । કીર્તનાદ્વર્દ્ધતે પુણ્યં શ્રુતં પાપપ્રણાશનમ્
માર્કંડેયે કહ્યું: શુભ સંજોગે તારો જન્મ સફળ થયો, શુભ સંજોગે તું તારા કુળને પણ ઉદ્ધાર્યું; કીર્તનથી પુણ્ય વધે છે અને શ્રવણથી પાપ નાશ પામે છે.
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ- યમુનાયાં તુ કિં પુણ્યં કિં ફલં તુ મહામુને । એતન્મે સર્વમાખ્યાહિ યથાદૃષ્ટં યથાશ્રુતમ્
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: હે મહામુને, યમુનામાં કયું પુણ્ય છે અને કયું ફળ મળે છે? જેવું જોયું અને સાંભળ્યું છે, તે બધું મને કહો.
માર્કંડેય ઉવાચ-। તપનસ્ય સુતા દેવી ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતા । સમાગતા મહાભાગા યમુના યત્ર નિમ્નગા
માર્કંડેયે કહ્યું: તપનના પુત્રી, ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ અને મહાભાગ્યશાળી યમુના, જ્યાં નદીરૂપે વહે છે.
યેનૈવ નિઃસૃતા ગઙ્ગા તેનૈવ યમુના ગતા । યોજનાનાં સહસ્રેષુ કીર્તનાત્પાપનાશિની
જ્યાંથી ગંગા નીકળી છે, ત્યાં યમુના પણ પહોંચી છે; હજારો યોજન સુધી, તેની કીર્તનથી પાપ નાશ પામે છે.
તત્ર સ્નાત્વા ચ પીત્વા ચ યમુનાયાં યુધિષ્ઠિર । કીર્ત્તનાલ્લભતે પુણ્યં દૃષ્ટ્વા ભદ્રાણિ પશ્યતિ
યુધિષ્ઠિર, યમુનામાં સ્નાન કરીને અને પાણી પીધા પછી, તેની કીર્તનથી પુણ્ય મળે છે અને તેને દર્શન કરીને શુભ ફળ મળે છે.