ધૃતરાષ્ટ્રં કથં પૃચ્છે યસ્ય પુત્રશતં હતમ્ । વ્યાસં કથમહં પૃચ્છે યસ્ય ગોત્રક્ષયઃ કૃતઃ
ધૃતરાષ્ટ્રને હું કેવી રીતે પૂછું, જેના સો પુત્રો મરી ગયા છે? અને વ્યાસજીને કેવી રીતે પૂછું, જેના વંશનો નાશ થયો છે?
એવં વૈક્લવ્યમાપન્નો ધર્મપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ । રુદંતઃ પાંડવાઃ સર્વે ભ્રાતૃશોકપરિપ્લુતાઃ
આ રીતે ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર નિરાશામાં ડૂબી ગયો અને પાંડવો બધા ભાઈના શોકમાં રડવા લાગ્યા.
યે ચ તત્ર મહાત્માનઃ સમેતાઃ પાંડવાશ્રિતાઃ । કુંતી ચ દ્રૌપદી ચૈવ યે ચ તત્ર સમાગતાઃ
અને ત્યાં ભેગા થયેલા મહાનુભાવો, પાંડવોના આશ્રયમાં આવેલા, કુંતી, દ્રૌપદી અને બધા જ હાજર હતા.
ભૂમૌ નિપતિતાઃ સર્વે રોદમાનાઃ સમંતતઃ । વારાણસ્યાં તુ માર્કંડસ્તેન જ્ઞાતો યુધિષ્ઠરઃ
બધા જમીન પર પડીને ચારે બાજુ રડતા હતા; અને વારાણસીમાં માર્કંડેયે યુધિષ્ઠિરની આ સ્થિતિ જાણીને.
યથાવિક્લવમાપન્નો રોદમાનઃ સુદુઃખિતઃ । અચિરેણૈવ કાલેન માર્કંડસ્તુ મહાતપાઃ
કેવી રીતે તે નિરાશ અને દુઃખી થઈને રડતો હતો, એ જોઈને મહાતપસ્વી માર્કંડેયે થોડા જ સમયમાં પ્રયાણ કર્યું.
હસ્તિનાપુર સંપ્રાપ્તો રાજદ્વારે સ તિષ્ઠતિ । દ્વારપાલોઽપિ તં દૃષ્ટ્વા રાજ્ઞઃ કથિતવાન્દ્રુતમ્
માર્કંડેયે હસ્તિનાપુર પહોંચીને રાજમહેલના દ્વારે ઊભો રહ્યો; દ્વારપાળે તેને જોઈને તરત રાજાને જાણ કરી.
ત્વાં દ્રષ્ટુકામો માર્કંડો દ્વારે તિષ્ઠત્યસૌ મુનિઃ । ત્વરિતો ધર્મપુત્રસ્તુ દ્વારમેત્યાહ તત્પરઃ
"માર્કંડેય મુનિ દ્વારે ઊભા છે, તમને મળવા ઇચ્છે છે." ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર ઉત્સાહપૂર્વક ઝડપથી દ્વાર પર ગયો.
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ- સ્વાગતં તે મહાપ્રાજ્ઞ સ્વાગતં તે મહામુને । અદ્ય મે સફલં જન્મ અદ્ય મે પાવિતં કુલમ્
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: "મહાન જ્ઞાની, મહામુનિ, તમારું સ્વાગત છે! આજે મારું જન્મ સફળ થયું અને આજે મારું કુળ પવિત્ર થયું."
અદ્ય મે પિતરસ્તૃપ્તાસ્ત્વયિ દૃષ્ટે મહામુને । સિંહાસન ઉપસ્થાપ્ય પાદશૌચાર્ચનાદિભિઃ
"મહામુનિ, આજે મારા પિતૃઓ પણ તૃપ્ત થયા, કેમ કે તમે દર્શન આપ્યા." પછી તેમને સિંહાસન પર બેસાડીને પાદ્ય અને પૂજન કર્યા.
યુધિષ્ઠિરો મહાત્મા વૈ પૂજયામાસ તં મુનિમ્ । તતસ્તમૂચે માર્કણ્ડઃ પૂજિતોઽહં ત્વયા વિભો
મહાત્મા યુધિષ્ઠિરે એ મુનિનું સન્માન કર્યું; ત્યારબાદ પૂજિત થયેલા માર્કંડેયે કહ્યું:
આખ્યાહિ ત્વરિતો રાજન્કિમર્થં ત્વરિતં ત્વયા । કેન વા વિક્લવીભૂતઃ કથયસ્વ મમાગ્રતઃ
"રાજા, ત્વરાથી મને કેમ બોલાવ્યા તે જલદી કહો. તમે આટલા દુઃખી કેમ છો? મારી સામે ખુલ્લેઆમ કહો."
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ- અસ્માકં ચૈવ યદ્વૃત્તં રાજ્યસ્યાર્થે મહામુને । એતત્સર્વં વિદિત્વા તુ ભગવાનિહ ચાગતઃ
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: "મહામુનિ, રાજ્ય માટે અમારે જે કંઈ બન્યું, એ બધું તમે જાણો છો. એ બધું જાણી તમે અહીં પધાર્યા છો, ભગવાન."
માર્કંડેય ઉવાચ- શૃણુ રાજન્મહાબાહો યત્ર ધર્મો વ્યવસ્થિતઃ । નૈવ દૃષ્ટં રણે પાપં યુધ્યમાનસ્ય ધીમતઃ
માર્કંડેયે કહ્યું: "રાજા, જ્યાં ધર્મ મજબૂત છે, ત્યાં યુદ્ધમાં લડનાર બુદ્ધિશાળી માટે પાપ નથી."
કિં પુના રાજધર્મેણ ક્ષત્રિયસ્ય વિશેષતઃ । તદેવં હૃદયે કૃત્વા તસ્માત્પાપં ન ચિંતયેત્
"ખાસ કરીને રાજધર્મમાં, ક્ષત્રિય માટે તો વધુ જ. આ વાત હૃદયમાં રાખી, પાપની ચિંતા ન કરો."
તતો યુધિષ્ઠિરો રાજા પ્રણમ્ય શિરસા મુનિમ્ । પૃચ્છામિ ત્વાં મુનિશ્રેષ્ઠ સદા ત્રૈકાલ્યદર્શનમ્ । કથયસ્વ સમાસેન મુચ્યેઽહં યેન કિલ્બિષાત્
પછી યુધિષ્ઠિર રાજાએ મુનિને મસ્તક ઝુકાવી વંદન કર્યું અને કહ્યું: 'હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, તમે તો ત્રણેય સમયને જાણો છો, કૃપા કરીને મને સંક્ષિપ્તમાં કહો કે કઈ રીતે હું પાપમાંથી મુક્ત થઈ શકું.'
માર્કંડેય ઉવાચ- શૃણુ રાજન્મહાભાગ યન્માં પૃચ્છસિ ભારત । એવં સાંખ્યં ચ યોગં ચ તીર્થં ચૈવ યુધિષ્ઠિર
માર્કંડેયે બોલ્યા: 'હે મહાભાગ્યશાળી રાજા, તમે જે પૂછ્યું તે સાંભળો—સાંખ્ય, યોગ અને તીર્થ વિશે, હે યુધિષ્ઠિર.'
કિં પુનર્બ્રાહ્મણૈઃ પુણ્યૈઃ કીર્તિતં વૈ પુરા વિભો । પ્રયાગગમનં શ્રેષ્ઠં નરાણાં પુણ્યકર્મણામ્
પુનિત બ્રાહ્મણોએ પ્રાચીન કાળમાં કયા કાર્યોની પ્રશંસા કરી છે? બધા પુણ્યકર્મોમાંથી, મનુષ્યો માટે પ્રયાગની યાત્રા શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ- ભગવઞ્છ્રોતુમિચ્છામિ પુરાકલ્પે યથાસ્થિતમ્ । કથં પ્રયાગગમનં નરાણાં તત્ર કીદૃશમ્
યુધિષ્ઠિરે પૂછ્યું: 'હે ભગવાન, હું ઈચ્છું છું કે તમે મને પ્રાચીન કાળ પ્રમાણે કહો—મનુષ્યો માટે પ્રયાગની યાત્રા કેવી છે અને ત્યાં શું થાય છે?'
મૃતાનાં કા ગતિસ્તત્ર સ્નાતાનાં ચૈવ કિં ફલમ્ । યે વસંતિ પ્રયાગે તુ બ્રૂહિ તેષાં ચ કિં ફલમ્ । એતન્મે સર્વમાખ્યાહિ પરં કૌતૂહલં હિ મે
ત્યાં મૃત્યુ પામનારને શું ગતિ મળે છે અને ત્યાં સ્નાન કરનારને શું ફળ મળે છે? જે લોકો પ્રયાગમાં વસે છે, તેમને કયું ફળ મળે છે? કૃપા કરીને આ બધું મને કહો, કેમ કે મને ઘણું જ જિજ્ઞાસા છે.
માર્કંડેય ઉવાચ- કથયિષ્યામિ તે વત્સ નાથેષ્ટં યચ્ચ યત્ફલમ્ । પુરા ઋષીણાં વિપ્રાણાં કથ્યમાનં મયા શ્રુતમ્
માર્કંડેયે કહ્યું: 'પ્યારા, હું તને તે બધું કહું છું, જે સર્વેને ઇચ્છનીય છે અને જેનું ફળ શ્રેષ્ઠ છે, જેમ મેં અગાઉ ઋષિઓ અને બ્રાહ્મણોમાંથી સાંભળ્યું છે.'
આપ્રયાગાત્પ્રતિષ્ઠાનાદ્ધર્મકી વાસુકી હ્રદાત્ । કંબલાશ્વતરૌ નાગૌ નાગાશ્ચ બહુમૂલિકાઃ
પ્રયાગથી પ્રતીષ્ઠાન સુધી, ધર્મકી અને વાસુકી હ્રદ સુધી, કંબલ અને અશ્વતરો નામના મહાન સાપો અને અનેક અન્ય મહાન નાગો વસે છે.
એતત્પ્રજાપતિક્ષેત્રં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્ । અત્ર સ્નાત્વા દિવં યાંતિ યે મૃતાસ્તેઽપુનર્ભવાઃ
આ જગ્યા પ્રજાપતિનું ક્ષેત્ર છે, જે ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે. અહીં સ્નાન કરનાર સ્વર્ગમાં જાય છે અને અહીં મૃત્યુ પામનાર ફરી જન્મ લેતો નથી.
તત્ર બ્રહ્માદયો દેવા રક્ષાં કુર્વંતિ સંગતાઃ । અન્યે ચ બહવસ્તીર્થાઃ સર્વપાપપ્રણાશનાઃ
અહીં બ્રહ્મા અને અન્ય દેવતાઓ એકત્ર થઈને રક્ષા કરે છે; અને અહીં અનેક તીર્થો છે, જે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે.
ન શક્યાઃ કથિતું રાજન્બહુવર્ષશતૈરપિ । સંક્ષેપેણ પ્રવક્ષ્યામિ પ્રયાગસ્ય ચ કીર્ત્તનમ્
હે રાજા, હજારો વર્ષો સુધી કહીએ તોય એ બધું વર્ણવી શકાય તેમ નથી. હું હવે તને સંક્ષિપ્તમાં પ્રયાગની મહિમા કહું છું.
ષષ્ટિર્ધનુઃ સહસ્રાણિ પરિરક્ષંતિ જાહ્નવીમ્ । યમુનાં રક્ષતિ સદા સવિતા સપ્તવાહનઃ
છલ્લીસ હજાર ધનુષ્ય ગંગાની રક્ષા કરે છે અને સૂર્ય દેવ સાત ઘોડાંઓ પર સવાર થઈ યમુનાની હંમેશા રક્ષા કરે છે.
પ્રયાગં તુ વિશેષેણ સ્વયં રક્ષતિ વાસવઃ । મંડલં રક્ષતિ હરિર્દેવૈઃ સહ સુસંમતમ્
પ્રયાગની વિશેષ રીતે ઈન્દ્ર દેવ પોતે જ રક્ષા કરે છે અને હરિ દેવતાઓ સાથે મળીને પવિત્ર ક્ષેત્રની રક્ષા કરે છે.
તં વટં રક્ષતે નિત્યં શૂલપાણિર્મહેશ્વરઃ । સ્થાનં રક્ષતિ વૈ દેવઃ સર્વપાપહરં શુભમ્
શૂળધારી મહેશ્વર એ વટવૃક્ષની હંમેશા રક્ષા કરે છે; અને એ દેવ પવિત્ર અને સર્વ પાપો દૂર કરનારી જગ્યા રક્ષે છે.
અધર્મેણ વૃતો લોકે નૈવ ગચ્છતિ તત્પદમ્ । સ્વલ્પમલ્પતરં પાપં યદા તસ્ય નરાધિપ
જે મનુષ્ય અધર્મમાં ફસાયેલો હોય, તેને એ પવિત્ર સ્થાન મળતું નથી; પણ જો કોઈમાં થોડું પણ પાપ બાકી હોય, હે રાજા,
પ્રયાગસ્મરમાણસ્ય સર્વમાયાતિ સંક્ષયમ્ । દર્શનાત્તસ્ય તીર્થસ્ય નામસંકીર્તનાદપિ
પ્રયાગનું સ્મરણ કરનારનું બધું પાપ નાશ પામે છે—તીર્થના દર્શનથી કે ફક્ત નામ ઉચ્ચારવાથી પણ.
મૃત્તિકા લભનાદ્વાપિ નરઃ પાપાદ્વિમુચ્યતે । પંચકુંડાનિ રાજેંદ્ર યેષાં મધ્યે તુ જાહ્નવી
અથવા, ત્યાંની પવિત્ર માટી મેળવનાર મનુષ્ય પણ પાપમાંથી મુક્ત થાય છે. હે રાજેન્દ્ર, ત્યાં પાંચ કુંડ છે, જેમાંથી ગંગા વહે છે.