પાપાનિ તસ્ય નશ્યંતિ તીર્થાલાપનમાત્રતઃ । તીર્થાનિ ખલુ ધન્યાનિ ધન્યસેવ્યાનિ સુવ્રતાઃ
પવિત્ર સ્થળોની માત્ર વાત કરવાથી જ તેના પાપો નાશ પામે છે. ખરેખર, પવિત્ર સ્થળો ધન્ય છે અને સારા લોકો માટે સેવનયોગ્ય છે.
તીર્થાનાં સેવનાદેવ સેવિતો ભવતિ પ્રભુઃ । નારાયણો જગત્કર્તા નાસ્તિ તીર્થાત્પરં પદમ્
પવિત્ર સ્થળોની સેવા કરવાથી જ જગતના સર્જનહાર શ્રીનારાયણની સેવા થઈ જાય છે. પવિત્ર સ્થળથી ઊંચું બીજું કોઈ સ્થાન નથી.
બ્રાહ્મણસ્તુલસી ચૈવ અશ્વત્થસ્તીર્થસંચયઃ । વિષ્ણુશ્ચ પરમેશાનઃ સેવ્ય એવ સદા નૃભિઃ
બ્રાહ્મણ, તુલસી, અશ્વત્થ વૃક્ષ, પવિત્ર સ્થળો અને પરમેશ્વર શ્રીવિષ્ણુ—આ બધાની લોકો હંમેશા સેવા કરે એવી યોગ્યતા છે.
બ્રાહ્મણાનાં વિશેષેણ સેવનં મુનિપુંગવાઃ । સર્વતીર્થાવગાહાદેરધિકં વિદુરગ્રજાઃ
મુનિશ્રેષ્ઠો, ખાસ કરીને બ્રાહ્મણોની સેવા કરવી એ બધાં પવિત્ર સ્થળોમાં સ્નાન કરતાં પણ વધારે મહાન માનવામાં આવે છે.
તસ્માદ્દ્વિજપદં સાક્ષાત્સર્વતીર્થમયં શુભમ્ । ભજેતાનુદિનં વિદ્વાંસ્તત્ર તીર્થાધિકં ભવેત્
એથી જ, વિદ્વાન માણસે રોજ બ્રાહ્મણના પદને સર્વ પવિત્ર સ્થળ સમાન માનવી જોઈએ; ત્યાં પવિત્ર સ્થળ કરતાં પણ વધારે ફળ મળે છે.
અશ્વત્થસ્ય તુલસ્યાશ્ચ ગવાં કુર્યાત્પ્રદક્ષિણમ્ । સર્વતીર્થફલંપ્રાપ્ય વિષ્ણુલોકે મહીયતે
અશ્વત્થ વૃક્ષ, તુલસી અને ગાયની પરિક્રમા કરવી જોઈએ; એથી સર્વ પવિત્ર સ્થળનું ફળ મળે છે અને વિષ્ણુલોકમાં માન મળે છે.
તસ્માદ્દુષ્કૃતકર્માણિ નાશયેત્તીર્થસેવનાત્ । અન્યથા નરકં યાતિ કર્મ્મભોગાદ્ધિ શામ્યતિ
એથી, પવિત્ર સ્થળોની સેવા કરીને પોતાના દુષ્કર્મોનો નાશ કરવો જોઈએ; નહિંતર, માણસે નરકમાં જવું પડે છે, કેમ કે કર્મના ફળ ભોગવીને જ દુઃખ શમાય છે.
પાપિનાં નરકે વાસઃ સુકૃતી સ્વર્ગમશ્નુતે । તસ્માત્પુણ્યં નિષેવેત તીર્થં ખલુ વિચક્ષણઃ
પાપી લોકો નરકમાં રહે છે અને પુણ્યવાન સ્વર્ગનો આનંદ માણે છે. એથી, બુદ્ધિશાળી માણસે પવિત્ર સ્થળોની સેવા કરવી જોઈએ.
ઋષય ઊચુઃ- શ્રુતાનિ કિલ તીર્થાનિ સમાહાત્મ્યાનિ સુવ્રત । ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામઃ પ્રયાગસ્ય વિશેષકમ્
ઋષિઓએ કહ્યું: હે સદ્ગુણવંત, અમે પવિત્ર સ્થળો અને તેમની મહિમાની વાતો સાંભળી છે; હવે અમારે પ્રયાગની વિશેષ વાત સાંભળવી છે.
પ્રયાગં તુ પુરા પ્રોક્તં સંક્ષેપાત્સૂત યત્ત્વયા । વિશેષાચ્છ્રોતુમિચ્છામઃ સૂત નઃ કથ્યતામિતિ
હે સૂત, તું પહેલાં પ્રયાગનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન કર્યું હતું; હવે અમારે એનું વિશેષ વર્ણન સાંભળવું છે, કૃપા કરીને અમને કહો.
સૂત ઉવાચ- સાધુ પૃષ્ટં મહાભાગાઃ પ્રયાગં પ્રતિ સુવ્રતાઃ । હંતાહં તત્પ્રવક્ષ્યામિ પ્રયાગસ્યોપવર્ણનમ્
સૂત કહે છે: હે મહાભાગ્યશાળી અને સદ્ગુણવંતો, પ્રયાગ વિષે તમે યોગ્ય પ્રશ્ન કર્યો છે; હવે હું પ્રયાગનું વર્ણન કરું છું.
માર્કંડેયેન કથિતં યત્પુરા પાંડુસૂનવે । ભારતે તુ યદા વૃત્તે પ્રાપ્તરાજ્યે પૃથાસુતે
માર્કંડેયે જે કથા પાંડુપુત્રને કહ્યું હતું, જ્યારે મહાભારતના યુદ્ધ પછી તેને રાજ્ય મળ્યું હતું—
એતસ્મિન્નંતરે રાજા કુંતીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ । ભ્રાતૃશોકેન સંતપ્તઃ ચિંતયંસ્તુ પુનઃ પુનઃ
એ સમયે કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિર રાજા, ભાઈઓના શોકથી વ્યાકુળ થઈ, વારંવાર વિચારતો હતો.
આસીદ્દુર્યોધનો રાજા એકાદશચમૂપતિઃ । અસ્માન્સંતપ્ય બહુશઃ સર્વે તે નિધનં ગતાઃ
દુર્યોધન રાજા હતો, એ અગિયાર સેના નો અધિપતિ હતો; એણે અમને બહુ દુઃખ આપ્યું અને બધા લોકો મૃત્યુ પામ્યા.
વાસુદેવં સમાશ્રિત્ય પંચશેષાસ્તુ પાંડવાઃ । કથં દ્રોણં ચ ભીષ્મં ચ કર્ણં ચૈવ મહાબલમ્
વાસુદેવના આશ્રયે પાંચ પાંડવો બચ્યા; પણ અમે કેવી રીતે દ્રોણ, ભીષ્મ અને મહાબલી કર્ણને મારી શક્યા?
દુર્યોધનં ચ રાજાનં ભ્રાતૃપુત્રસમન્વિતમ્ । રાજાનો નિહતાઃ સર્વે યે ચાન્યે શૂરમાનિનઃ
અને રાજા દુર્યોધન, તેના ભાઈઓ અને પુત્રો સહિત, બધા રાજાઓ અને જે પોતાને વીર માનતા હતા, તેઓ બધાં મરી ગયા.
વિના રાજ્યેન કર્તવ્યં કિં ભોગૈર્જીવિતેનવા । ધિક્કષ્ટમિતિ સંચિંત્ય રાજા વિહ્વલતાં ગતઃ
રાજ્ય વિના તો આનંદ કે જીવનનું શું કામ? આવી દુઃખદ સ્થિતિ વિચારીને રાજા ખૂબ જ દુઃખી થઈ ગયો.
નિશ્ચેષ્ટોઽથ નિરુત્સાહઃ કિં ચિત્તિષ્ઠત્યધોમુખઃ । લબ્ધસંજ્ઞો યદા રાજા ચિંતયાનઃ પુનઃ પુનઃ
પછી રાજા નિષ્ક્રિય અને નિરાશ થઈને માથું નીચે કરીને બેઠો રહ્યો; જ્યારે થોડીવાર પછી તેને સંયમ આવ્યો, ત્યારે તે વારંવાર વિચારતો રહ્યો.
કં ચરે વિધિના યોગં નિયમં તીર્થમેવ વા । યેનાહં શીઘ્રમામુચ્યે મહાપાતકકિલ્બિષાત્
હું કયા ઉપાયથી—યમનિયમ, યોગ કે તીર્થ—ઝડપી રીતે મોટા પાપમાંથી છુટકારો મેળવી શકું?
યત્ર સ્નાત્વા નરો યાતિ વિષ્ણુલોકમનુત્તમમ્ । કથં પૃચ્છામિ વૈ કૃષ્ણં યેનેદં કારિતં મહત્
કયા તીર્થમાં સ્નાન કર્યા પછી મનુષ્યને શ્રેષ્ઠ વિષ્ણુલોક મળે છે? અને એ મહાન કાર્ય કરનાર કૃષ્ણને હું કેવી રીતે પૂછું?
ધૃતરાષ્ટ્રં કથં પૃચ્છે યસ્ય પુત્રશતં હતમ્ । વ્યાસં કથમહં પૃચ્છે યસ્ય ગોત્રક્ષયઃ કૃતઃ
ધૃતરાષ્ટ્રને હું કેવી રીતે પૂછું, જેના સો પુત્રો મરી ગયા છે? અને વ્યાસજીને કેવી રીતે પૂછું, જેના વંશનો નાશ થયો છે?
એવં વૈક્લવ્યમાપન્નો ધર્મપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ । રુદંતઃ પાંડવાઃ સર્વે ભ્રાતૃશોકપરિપ્લુતાઃ
આ રીતે ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર નિરાશામાં ડૂબી ગયો અને પાંડવો બધા ભાઈના શોકમાં રડવા લાગ્યા.
યે ચ તત્ર મહાત્માનઃ સમેતાઃ પાંડવાશ્રિતાઃ । કુંતી ચ દ્રૌપદી ચૈવ યે ચ તત્ર સમાગતાઃ
અને ત્યાં ભેગા થયેલા મહાનુભાવો, પાંડવોના આશ્રયમાં આવેલા, કુંતી, દ્રૌપદી અને બધા જ હાજર હતા.
ભૂમૌ નિપતિતાઃ સર્વે રોદમાનાઃ સમંતતઃ । વારાણસ્યાં તુ માર્કંડસ્તેન જ્ઞાતો યુધિષ્ઠરઃ
બધા જમીન પર પડીને ચારે બાજુ રડતા હતા; અને વારાણસીમાં માર્કંડેયે યુધિષ્ઠિરની આ સ્થિતિ જાણીને.
યથાવિક્લવમાપન્નો રોદમાનઃ સુદુઃખિતઃ । અચિરેણૈવ કાલેન માર્કંડસ્તુ મહાતપાઃ
કેવી રીતે તે નિરાશ અને દુઃખી થઈને રડતો હતો, એ જોઈને મહાતપસ્વી માર્કંડેયે થોડા જ સમયમાં પ્રયાણ કર્યું.
હસ્તિનાપુર સંપ્રાપ્તો રાજદ્વારે સ તિષ્ઠતિ । દ્વારપાલોઽપિ તં દૃષ્ટ્વા રાજ્ઞઃ કથિતવાન્દ્રુતમ્
માર્કંડેયે હસ્તિનાપુર પહોંચીને રાજમહેલના દ્વારે ઊભો રહ્યો; દ્વારપાળે તેને જોઈને તરત રાજાને જાણ કરી.
ત્વાં દ્રષ્ટુકામો માર્કંડો દ્વારે તિષ્ઠત્યસૌ મુનિઃ । ત્વરિતો ધર્મપુત્રસ્તુ દ્વારમેત્યાહ તત્પરઃ
"માર્કંડેય મુનિ દ્વારે ઊભા છે, તમને મળવા ઇચ્છે છે." ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિર ઉત્સાહપૂર્વક ઝડપથી દ્વાર પર ગયો.
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ- સ્વાગતં તે મહાપ્રાજ્ઞ સ્વાગતં તે મહામુને । અદ્ય મે સફલં જન્મ અદ્ય મે પાવિતં કુલમ્
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું: "મહાન જ્ઞાની, મહામુનિ, તમારું સ્વાગત છે! આજે મારું જન્મ સફળ થયું અને આજે મારું કુળ પવિત્ર થયું."
અદ્ય મે પિતરસ્તૃપ્તાસ્ત્વયિ દૃષ્ટે મહામુને । સિંહાસન ઉપસ્થાપ્ય પાદશૌચાર્ચનાદિભિઃ
"મહામુનિ, આજે મારા પિતૃઓ પણ તૃપ્ત થયા, કેમ કે તમે દર્શન આપ્યા." પછી તેમને સિંહાસન પર બેસાડીને પાદ્ય અને પૂજન કર્યા.
યુધિષ્ઠિરો મહાત્મા વૈ પૂજયામાસ તં મુનિમ્ । તતસ્તમૂચે માર્કણ્ડઃ પૂજિતોઽહં ત્વયા વિભો
મહાત્મા યુધિષ્ઠિરે એ મુનિનું સન્માન કર્યું; ત્યારબાદ પૂજિત થયેલા માર્કંડેયે કહ્યું: