અનેન વિધિના યસ્તુ પૃથિવીં પર્યટિષ્યતિ । અશ્વમેધશતં સાગ્રં ફલં પ્રેત્યૈષ ભોક્ષ્યતે
જે વ્યક્તિ આ રીતે પૃથ્વી પર ફરશે, તેને મૃત્યુ પછી એકસો એક અશ્વમેધ યજ્ઞ જેટલું ફળ મળશે.
તતશ્ચાષ્ટગુણં પાર્થ પ્રાપ્સ્યસે ધર્મમુત્તમમ્ । દિલીપઃ પાર્થ નૃપતિર્યથાપૂર્વમવાપ્તવાન્
પાર્થ, પછી તું આઠગણું શ્રેષ્ઠ ધર્મ પ્રાપ્ત કરશે, જેમ પ્રાચીન સમયમાં રાજા દિલીપે કર્યું હતું.
નેતા ચ ત્વમૃષીન્યસ્માત્તસ્માત્તેષ્ટગુણં ફલમ્ । રક્ષોગણવિકીર્ણાનિ તીર્થાન્યેતાનિ ભારત
અને, તું ઋષિઓનો નેતા છે એટલે તને આઠગણું ફળ મળશે; હે ભારત, આ તીર્થો રાક્ષસોના ટોળાંથી ભરેલા છે.
ન ગતિર્વિદ્યતેઽન્યસ્ય ત્વામૃતે કુરુનંદન । ઇદં દેવર્ષિચરિતં સર્વતીર્થાનુસંશ્રિતમ્
કુરુનંદન, તારી સિવાય બીજાને આ પ્રાપ્ત થતું નથી; આ દેવો અને ઋષિઓની કથા છે, જે બધાં તીર્થો સાથે જોડાયેલી છે.
યઃ પઠેત્કલ્યમુત્થાય સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે । ઋષિમુખ્યાઃ સદા યત્ર વાલ્મીકિસ્ત્વથ કશ્યપઃ
જે વ્યક્તિ સવારે વહેલા ઉઠીને આ પાઠ કરે છે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થાય છે; જ્યાં વાલ્મીકી અને કશ્યપ જેવા મહાન ઋષિઓ હંમેશાં વસે છે,
આત્રેયસ્ત્વથ કૌંડિન્યો વિશ્વામિત્રોઽથ ગૌતમઃ । અસિતો દેવલશ્ચૈવ માર્કંડેયોઽથ ગાલવઃ
અત્રિ, કૌંડિન્ય, વિશ્વામિત્ર, ગૌતમ, અસિત, દેવલ, માર્કંડેય અને ગાલવ,
ભરદ્વાજસ્ય શિષ્યશ્ચ મુનિરુદ્દાલકસ્તથા । શૌનકઃ સહ પુત્રેણ વ્યાસશ્ચ તપતાં વરઃ
ભરદ્વાજના શિષ્ય ઋષિ ઉદ્દાલક, શૌનક પોતાના પુત્ર સાથે અને તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ વ્યાસ,
દુર્વાસાશ્ચ મુનિશ્રેષ્ઠો જાબાલિશ્ચ મહાતપાઃ । એતે ઋષિવરાઃ સર્વે ત્વત્પ્રતીક્ષ્યાસ્તપોધનાઃ
મુનિદ્વારામાં શ્રેષ્ઠ દુર્વાસા અને મહાતપસ્વી જાબાલી—આ બધા મહાન ઋષિઓ તપના ધનવાન છે અને તારી રાહ જોઈ રહ્યા છે.
એભિઃ સહ મહાભાગ તીર્થાન્યેતાન્યનુવ્રજ । પ્રાપ્સ્યસે મહતીં કીર્તિં યથા રાજા મહાભિષઃ
હે મહાભાગ્યશાળી, આ ઋષિઓ સાથે તું આ તીર્થોનું ભ્રમણ કર; તને રાજા મહાભિષ જેવું મહાન યશ મળશે.
યથા યયાતિર્ધર્માત્મા યથા રાજા પુરૂરવાઃ । તથા ત્વં કુરુશાર્દૂલ સ્વેન ધર્મેણ શોભસે
જેમ ધર્મનિષ્ઠ રાજા યયાતિ અને પુરૂરવા હતા, તેમ હે કુરુશારદૂલ, તું પણ તારા પોતાના ધર્મથી તેજસ્વી બનશે.
યથા ભગીરથો રાજા યથા રામશ્ચ વિશ્રુતઃ । યથા વૈ વૃત્રહા સર્વાન્સપત્નાનદહત્ પુરા
જેમ રાજા ભગીરથ અને પ્રસિદ્ધ રામ અને જેમ ઇન્દ્રે પોતાના બધા શત્રુઓને નાશ કર્યા હતા,
ત્રૈલોક્યં પાલયામાસ દેવરાટ્વિગતજ્વરઃ । તથા શત્રુક્ષયં કૃત્વા ત્વં પ્રજાઃ પાલયિષ્યસિ
અને દેવરાજે ત્રણેય લોકનું શાંતિથી પાલન કર્યું, તેમ તું પણ શત્રુઓનો નાશ કરીને પ્રજાનું રક્ષણ કરશે.
સ્વધર્મેણાર્જિતામુર્વીં પ્રાપ્ય રાજીવલોચન । ખ્યાતિં યાસ્યસિ વીર્યેણ કાર્ત્તવીર્યાર્જુનો યથા
હે કમળનયન, તું તારા પોતાના ધર્મથી પૃથ્વી પ્રાપ્ત કરીને, કાર્તવીર્યાર્જુન જેવી વિરુદ્ધથી યશ પ્રાપ્ત કરશે.
સૂત ઉવાચ- એવમાભાષ્ય રાજાનં નારદો ભગવાનૃષિઃ । અનુજ્ઞાપ્ય મહારાજં તત્રૈવાંતરધીયત
સૂતે કહ્યું: ભગવાન ઋષિ નારદે રાજાને આ રીતે કહ્યું અને મહારાજાની today લઈ ત્યાં જ અદૃશ્ય થયા.
યુધિષ્ઠિરોઽપિ ધર્માત્મા ઋષિભિઃ સહ સુવ્રતઃ । જગામાખિલતીર્થાનિ સાદરઃ પૃથિવીપતિઃ
ધર્મનિષ્ઠ અને સત્યનિષ્ઠ યુધિષ્ઠિર પણ ઋષિઓ સાથે સૌમ્યતાથી બધા તીર્થોનું દર્શન કરવા ગયા, હે પૃથ્વીપતિ.
મયોક્તામૃષયઃ સર્વે તીર્થયાત્રાશ્રયાં કથામ્ । યઃ પઠેચ્છૃણુયાદ્વાપિ સ મુક્તઃ સર્વપાતકૈઃ
મારા અને ઋષિઓ દ્વારા વર્ણવાયેલી આ તીર્થયાત્રાની કથા જે વાંચે કે સાંભળે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થાય છે.
મયોક્તમખિલં તત્ત્વં કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિચ્છથ । ઋષીણાં પુણ્યકીર્તીનાં નાવક્તવ્યં મમાસ્તિ વૈ
મારે જે સત્ય કહેવું હતું, બધું કહી દીધું—હવે વધુ શું સાંભળવું છે? પુણ્યશાળી ઋષિઓ વિષે કંઈ છુપાવેલું નથી.
સૂત ઉવાચ- એવમુક્તાનિ તીર્થાનિ વિષ્ણુદેહાનિ સુવ્રતાઃ । એષામન્યતમા સંગાન્મુક્તો ભવતિ માનવઃ
સૂતે કહ્યું: હે સદ્ગુણવંતો, આ રીતે વિષ્ણુરૂપ તીર્થોનું વર્ણન થયું; એમાંથી કોઈ એક તીર્થ સાથે સંકળાવાથી મનુષ્ય મુક્ત થાય છે.
તીર્થાનુશ્રવણં ધન્યં ધન્યં તીર્થનિષેવણમ્ । પાપરાશિનિપાતાય નાન્યોપાયઃ કલૌયુગે
પવિત્ર સ્થળોની વાત સાંભળવી પણ ધન્ય છે અને એ સ્થળોએ જવું પણ ધન્ય છે. કળિયુગમાં પાપના ઢગલાને નાશ કરવા માટે બીજું કોઈ ઉપાય નથી.
વાસં કુર્યામહં તીર્થે તીર્થસ્પર્શમહં તથા । એવં યોઽનુદિનં બ્રૂતે સ યાતિ પરમં મહત્
હું પવિત્ર સ્થળે રહેવું જોઈએ, અને એ સ્થળને સ્પર્શ કરવું જોઈએ. જે માણસ રોજ આ વાત કહે છે, તે મહાનતા પ્રાપ્ત કરે છે.
પાપાનિ તસ્ય નશ્યંતિ તીર્થાલાપનમાત્રતઃ । તીર્થાનિ ખલુ ધન્યાનિ ધન્યસેવ્યાનિ સુવ્રતાઃ
પવિત્ર સ્થળોની માત્ર વાત કરવાથી જ તેના પાપો નાશ પામે છે. ખરેખર, પવિત્ર સ્થળો ધન્ય છે અને સારા લોકો માટે સેવનયોગ્ય છે.
તીર્થાનાં સેવનાદેવ સેવિતો ભવતિ પ્રભુઃ । નારાયણો જગત્કર્તા નાસ્તિ તીર્થાત્પરં પદમ્
પવિત્ર સ્થળોની સેવા કરવાથી જ જગતના સર્જનહાર શ્રીનારાયણની સેવા થઈ જાય છે. પવિત્ર સ્થળથી ઊંચું બીજું કોઈ સ્થાન નથી.
બ્રાહ્મણસ્તુલસી ચૈવ અશ્વત્થસ્તીર્થસંચયઃ । વિષ્ણુશ્ચ પરમેશાનઃ સેવ્ય એવ સદા નૃભિઃ
બ્રાહ્મણ, તુલસી, અશ્વત્થ વૃક્ષ, પવિત્ર સ્થળો અને પરમેશ્વર શ્રીવિષ્ણુ—આ બધાની લોકો હંમેશા સેવા કરે એવી યોગ્યતા છે.
બ્રાહ્મણાનાં વિશેષેણ સેવનં મુનિપુંગવાઃ । સર્વતીર્થાવગાહાદેરધિકં વિદુરગ્રજાઃ
મુનિશ્રેષ્ઠો, ખાસ કરીને બ્રાહ્મણોની સેવા કરવી એ બધાં પવિત્ર સ્થળોમાં સ્નાન કરતાં પણ વધારે મહાન માનવામાં આવે છે.
તસ્માદ્દ્વિજપદં સાક્ષાત્સર્વતીર્થમયં શુભમ્ । ભજેતાનુદિનં વિદ્વાંસ્તત્ર તીર્થાધિકં ભવેત્
એથી જ, વિદ્વાન માણસે રોજ બ્રાહ્મણના પદને સર્વ પવિત્ર સ્થળ સમાન માનવી જોઈએ; ત્યાં પવિત્ર સ્થળ કરતાં પણ વધારે ફળ મળે છે.
અશ્વત્થસ્ય તુલસ્યાશ્ચ ગવાં કુર્યાત્પ્રદક્ષિણમ્ । સર્વતીર્થફલંપ્રાપ્ય વિષ્ણુલોકે મહીયતે
અશ્વત્થ વૃક્ષ, તુલસી અને ગાયની પરિક્રમા કરવી જોઈએ; એથી સર્વ પવિત્ર સ્થળનું ફળ મળે છે અને વિષ્ણુલોકમાં માન મળે છે.
તસ્માદ્દુષ્કૃતકર્માણિ નાશયેત્તીર્થસેવનાત્ । અન્યથા નરકં યાતિ કર્મ્મભોગાદ્ધિ શામ્યતિ
એથી, પવિત્ર સ્થળોની સેવા કરીને પોતાના દુષ્કર્મોનો નાશ કરવો જોઈએ; નહિંતર, માણસે નરકમાં જવું પડે છે, કેમ કે કર્મના ફળ ભોગવીને જ દુઃખ શમાય છે.
પાપિનાં નરકે વાસઃ સુકૃતી સ્વર્ગમશ્નુતે । તસ્માત્પુણ્યં નિષેવેત તીર્થં ખલુ વિચક્ષણઃ
પાપી લોકો નરકમાં રહે છે અને પુણ્યવાન સ્વર્ગનો આનંદ માણે છે. એથી, બુદ્ધિશાળી માણસે પવિત્ર સ્થળોની સેવા કરવી જોઈએ.
ઋષય ઊચુઃ- શ્રુતાનિ કિલ તીર્થાનિ સમાહાત્મ્યાનિ સુવ્રત । ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામઃ પ્રયાગસ્ય વિશેષકમ્
ઋષિઓએ કહ્યું: હે સદ્ગુણવંત, અમે પવિત્ર સ્થળો અને તેમની મહિમાની વાતો સાંભળી છે; હવે અમારે પ્રયાગની વિશેષ વાત સાંભળવી છે.
પ્રયાગં તુ પુરા પ્રોક્તં સંક્ષેપાત્સૂત યત્ત્વયા । વિશેષાચ્છ્રોતુમિચ્છામઃ સૂત નઃ કથ્યતામિતિ
હે સૂત, તું પહેલાં પ્રયાગનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન કર્યું હતું; હવે અમારે એનું વિશેષ વર્ણન સાંભળવું છે, કૃપા કરીને અમને કહો.