નાનાવર્ણા વિવર્ણાશ્ચ ચાંડાલાદ્યા જુગુપ્સિતાઃ । કિલ્બિષૈઃ પૂર્ણદેહાશ્ચ વિશિષ્ટૈઃ પાતકૈસ્તથા
નાનાં-મોટાં જાતિના, રંગવિહિન, ચંડાળ અને અન્ય તિરસ્કૃત લોકો, જેમના શરીરમાં ભારે પાપો ભરેલા છે—
ભેષજં પરમં તેષામવિમુક્તં વિદુર્બુધાઃ । અવિમુક્તં પરં જ્ઞાનમવિમુક્તં પરં પદમ્
એ બધાને માટે અવિમુક્ત સર્વોત્તમ ઔષધ છે એમ વિદ્વાનો જાણે છે; અવિમુક્ત સર્વોચ્ચ જ્ઞાન છે, અવિમુક્ત સર્વોચ્ચ અવસ્થા છે.
અવિમુક્તં પરં તત્ત્વમવિમુક્તં પરં શિવમ્ । કૃત્વા વૈ નૈષ્ઠિકીં દીક્ષામવિમુક્તે વસંતિ યે
અવિમુક્ત સર્વોચ્ચ તત્વ છે, અવિમુક્ત સર્વોચ્ચ શિવ છે; જે લોકો નિષ્ઠાપૂર્વક દીક્ષા લઈ અવિમુક્તમાં રહે છે—
તેષાં તત્પરમં જ્ઞાનં દદામ્યંતે પરં પદમ્ । પ્રયાગં નૈમિષારણ્યં શ્રીશૈલોઽથ મહાબલમ્
એવા લોકોને હું એ સર્વોચ્ચ જ્ઞાન આપું છું અને અંતે સર્વોચ્ચ અવસ્થા પણ મળે છે; પ્રયાગ, નૈમિષારણ્ય, શ્રીશૈલ અને મહાબલ—
કેદારં ભદ્રકર્ણં તુ ગયા પુષ્કરમેવ ચ । કુરુક્ષેત્રં ભદ્રકોટિર્નર્મદામ્રાતકેશ્વરી
કેદાર, ભદ્રકર્ણ, ગયા, પુષ્કર, કુરુક્ષેત્ર, ભદ્રકોટિ, નર્મદા, અમૃતકેશ્વરી—
શાલગ્રામં ચ કુબ્જામ્રં કોકામુખમનુત્તમમ્ । પ્રભાસં વિજયેશાનં ગોકર્ણં ભદ્રકર્ણકમ્
શાલગ્રામ, કુબજામ્ર, શ્રેષ્ઠ કોકામુખ, પ્રભાસ, વિજયેશાન, ગોકર્ણ અને ભદ્રકર્ણક—
એતાનિ પુણ્યસ્થાનાનિ ત્રૈલોક્યે વિશ્રુતાનિ હ । ન યાસ્યંતિ પરં તત્ત્વં વારાણસ્યાં યથા મૃતાઃ
ત્રણે લોકમાં પ્રસિદ્ધ એવા બધા પવિત્ર સ્થળો પણ, જેમ વારાણસીમાં મૃત્યુ પામનારને પરમ તત્વ મળે છે, એ રીતે નથી આપતા.
વારાણસ્યાં વિશેષેણ ગંગા ત્રિપથગામિની । પ્રવિષ્ટા નાશયેત્પાપં જન્માંતરશતૈઃ કૃતમ્
વારાણસીમાં વિશેષ કરીને ગંગા, જે ત્રણ માર્ગે વહે છે, જ્યારે પ્રવેશે છે ત્યારે અનેક જન્મોના પાપોનો નાશ કરે છે.
અન્યત્ર સુલભા ગંગા શ્રાદ્ધં દાનં તપો જપઃ । વ્રતાનિ સર્વમેવૈતદ્વારાણસ્યાં સુદુર્લ્લભમ્
બીજા સ્થળોએ ગંગા, શ્રાદ્ધ, દાન, તપ, જપ અને બધા વ્રતો સરળતાથી મળે છે; પણ વારાણસીમાં આ બધું બહુ દુર્લભ છે.
જપેચ્ચ જુહુયાન્નિત્યં દદાત્યર્ચયતેઽમરાન્ । વાયુભક્ષશ્ચ સતતં વારાણસ્યાં સ્થિતો નરઃ
જે મનુષ્ય વારાણસીમાં રહીને સતત જપ કરે છે, હવન કરે છે, દાન આપે છે, દેવતાઓની પૂજા કરે છે અને હંમેશા વાયુભક્ષ રહે છે—
યદિ પાપો યદિ શઠો યદિ વા ધાર્મિકો નરઃ । વારાણસીં સમાસાદ્ય પુનાતિ સકલં કુલમ્
એ મનુષ્ય પાપી હોય, દગાખોર હોય કે ધર્મી હોય, જો વારાણસી પહોંચે છે તો પોતાનું આખું કુળ પવિત્ર કરી દે છે.
વારાણસ્યાં યેઽર્ચયંતિ મહાદેવં સ્તુવંતિ વૈ । સર્વપાપવિનિર્મુક્તાસ્તે વિજ્ઞેયા ગણેશ્વરાઃ
વારાણસીમાં જે મહાદેવની પૂજા કરે છે અને સ્તુતિ કરે છે, તેઓ સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈને શિવગણોમાં મુખ્ય ગણાય છે.
અન્યત્ર યોગજ્ઞાનાભ્યાં સંન્યાસાદથવાન્યતઃ । પ્રાપ્યતે તત્પરં સ્થાનં સહસ્રેણૈવ જન્મનામ્
બીજા સ્થળોએ યોગ, જ્ઞાન, સંન્યાસ કે બીજા ઉપાયો દ્વારા પરમ સ્થાન હજારો જન્મ પછી મળે છે.
યે ભક્તા દેવદેવેશિ વારાણસ્યાં વસંતિ વૈ । તે વિંદંતિ પરં મોક્ષમેકેનૈવ તુ જન્મના
પણ, દેવદેવીઓની રાણી, જે ભક્તો વારાણસીમાં વસે છે, તેઓને એક જ જન્મમાં સર્વોચ્ચ મુક્તિ મળે છે.
યત્ર યોગસ્તથા જ્ઞાનં મુક્તિરેકેન જન્મના । અવિમુક્તં તદાસાદ્ય નાન્યદિચ્છેત્તપોવનમ્
જ્યાં એક જ જન્મમાં યોગ, જ્ઞાન અને મુક્તિ મળે છે—એ અવિમુક્તને પામ્યા પછી બીજું કોઈ તપોવન ઇચ્છાતું નથી.
યતો મયાઽવિમુક્તં તદવિમુક્તં તતઃ સ્મૃતમ્ । તદેવ ગુહ્યં ગુહ્યાનામેતદ્વિજ્ઞાનમુચ્યતે
મારે જેને અવિમુક્ત કહ્યું છે, એથી એ અવિમુક્ત તરીકે યાદ રાખવામાં આવે છે; આ જ બધામાં સૌથી ગુપ્ત રહસ્ય છે અને આ જ જ્ઞાન કહેવાય છે.
જ્ઞાનાજ્ઞાનાભિનિષ્ઠાનાં પરમાનંદમિચ્છતામ્ । યાગતિર્વિદિતા સુભ્રૂઃ સાવિમુક્તે મૃતસ્ય તુ
જ્ઞાન કે અજ્ઞાનમાં સ્થિર અને પરમ આનંદ ઇચ્છનાર માટે, સુશોભિતે, અવિમુક્તમાં મૃત્યુ પામનારની માર્ગ જાણીતો છે.
યાનિ ચૈવાવિમુક્તસ્ય દેહે દૃષ્ટાનિ કૃત્સ્નશઃ । પુરી વારાણસી તેભ્યઃ સ્થાનેભ્યોઽપ્યધિકા શુભા
અવિમુક્તમાં જે-જે શુભ ચિહ્નો શરીરે દેખાય છે, એ બધાથી પણ વારાણસીનું શહેર વધુ શુભ અને શ્રેષ્ઠ છે.
યત્ર સાક્ષાન્મહાદેવો દેહાંતે સ્વયમીશ્વરઃ । વ્યાચષ્ટે તારકં બ્રહ્મ તત્રૈવ હ્યવિમુક્તયે
જ્યાં અંત સમયે મહાદેવ સ્વયં પ્રગટ થઈને મુક્તિ આપનાર બ્રહ્મને જણાવે છે, એ અવિમુક્તિ માટે જ છે.
યત્તત્પરતરં તત્ત્વમવિમુક્તમિતિ શ્રુતમ્ । એકેન જન્મના દેવિ વારાણસ્યાં તદાપ્નુયાત્
જે પરમ તત્વ છે તેને અવિમુક્ત કહેવામાં આવે છે; હે દેવી, વારાણસીમાં એ એક જ જન્મમાં પ્રાપ્ત થાય છે.
ભ્રૂમધ્યે નાભિમધ્યે ચ હૃદયે ચૈવ મૂર્ધનિ । યથાવિમુક્તમાદિત્યે વારાણસ્યાં વ્યવસ્થિતમ્
જેમ અવિમુક્ત ભ્રૂમધ્ય, નાભિમધ્ય, હૃદય અને મસ્તકમાં સ્થિર છે, તેમ વારાણસીમાં સૂર્યમાં પણ છે.
વરણાયાસ્તથા ચાસ્યા મધ્યે વારાણસીપુરી । તત્રૈવ સંસ્થિતં તત્ત્વં નિત્યમેવંવિમુક્તકમ્
વરાણા અને અસી નદીઓની વચ્ચે જે વારાણસીનું શહેર છે, ત્યાં એ તત્વ હંમેશા અવિમુક્ત રૂપે સ્થિર છે.
વારાણસ્યાઃ પરં સ્થાનં ન ભૂતં ન ભવિષ્યતિ । યત્ર નારાયણો દેવો મહાદેવો દિવીશ્વરઃ
વારાણસીથી વધુ પવિત્ર સ્થાન ન તો ક્યારેય થયું છે, ન તો થશે; જ્યાં નારાયણ, મહાદેવ અને સ્વર્ગના ઈશ્વર વસે છે.
તત્ર દેવાઃ સગંધર્વાઃ સયક્ષોરગરાક્ષસાઃ । ઉપાસતે યં સતતં દેવદેવઃ પિતામહઃ
ત્યાં દેવતાઓ, ગંધર્વો, યક્ષો, નાગો અને રાક્ષસો પણ સતત દેવદેવ મહાપિતામહની ઉપાસના કરે છે.
મહાપાતકિનો દેવિ યે તેભ્યઃ પાપકૃત્તમાઃ । વારાણસીં સમાસાદ્ય તે યાંતિ પરમાં ગતિમ્
હે દેવી, મહાપાપીમાંથી પણ જે સૌથી વધુ પાપી છે, તેઓ પણ જ્યારે વારાણસી પહોંચે છે, ત્યારે તેમને સર્વોત્તમ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે.
તસ્માન્મુમુક્ષુર્નિયતો વસેદ્વૈ મરણાંતકમ્ । વારાણસ્યાં મહાદેવાજ્જ્ઞાનં લબ્ધ્વા વિમુચ્યતે
મુક્તિ ઇચ્છનાર માણસે નિયમથી ત્યાં મરણ સુધી રહેવું જોઈએ; વારાણસીમાં મહાદેવ પાસેથી જ્ઞાન મેળવી, તે બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે.
કિંતુ વિઘ્ના ભવિષ્યંતિ પાપોપહતચેતસઃ । તતો નૈવાચરેત્પાપં કાયેન મનસા ગિરા
પણ જેમના મન પાપથી બગડેલા છે, તેમને અવશ્ય વિઘ્નો આવશે; તેથી, શરીર, મન કે વાણી દ્વારા ક્યારેય પાપ ન કરવું.
એતદ્રહસ્યં દેવાનાં પુરાણાનાં ચ સુવ્રતે । અવિમુક્તાશ્રયં જ્ઞાનં ન કશ્ચિદ્વેત્તિ તત્ત્વતઃ
હે સુવ્રતે, આ દેવતાઓ અને પુરાણોનું રહસ્ય છે; અવિમુક્તમાં વસતું સાચું જ્ઞાન કોઈ જાણતું નથી.
નારદ ઉવાચ-। દેવતાનામૃષીણાં ચ શૃણ્વતાં પરમેષ્ઠિનામ્ । દેવદેવેન કથિતં સર્વપાપવિનાશનમ્
નારદે કહ્યું: જ્યારે દેવતાઓ, ઋષિઓ અને મહાન આત્માઓ સાંભળી રહ્યા હતા, ત્યારે દેવોના દેવે સર્વ પાપ નાશક વાત કહી.
યથાનારાયણઃ શ્રેષ્ઠો દેવાનાં પુરુષોત્તમઃ । યથેશ્વરાણાં ગિરિશઃ સ્થાનાનામેતદુત્તમમ્
જેમ નારાયણ દેવોમાં શ્રેષ્ઠ છે, તેમ પવિત્ર સ્થળોમાં ગિરિશ જેવો આ સ્થાન સર્વોપરી છે.