યદિ તત્ર વસેન્માસં શાકાહારો નરાધિપ । ભૃગુતુંગં સમાસાદ્ય વાજિમેધફલં લભેત્
જો ત્યાં એક મહિનો શાકાહાર કરીને રહે, તો ભૃગુતુંગ સુધી જઈને, વાજપેય યજ્ઞ જેટલું ફળ મેળવે છે.
ગત્વા વીરપ્રમોક્ષં ચ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે । કાર્તિકમાઘયોશ્ચૈવ તીર્થમાસાદ્ય દુર્લભમ્
વીરપ્રમોચ તીર્થ સુધી જઈને, એ સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે; અને કાર્તિક કે માઘ મહિનામાં દુર્લભ એવા તીર્થમાં પહોંચે છે.
અગ્નિષ્ટોમાતિરાત્રાભ્યાં ફલં પ્રાપ્નોતિ પુણ્યકૃત્ । તતઃ સંધ્યાં સમાસાદ્ય વિદ્યાતીર્થમનુત્તમમ્
પુણ્યકર્મી વ્યક્તિ ત્યાં અગ્નિષ્ઠોમ અને અતિરાત્ર યજ્ઞ જેટલું ફળ મેળવે છે; પછી સંધ્યા નામના શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન તીર્થ સુધી પહોંચે છે.
ઉપસ્પૃશેત્સ વિદ્યાનાં સર્વાસાં પારગો ભવેત્ । મહાશ્રમે વસેદ્રાત્રિં સર્વપાપપ્રમોચને
ત્યાં જળને સ્પર્શ કરીને, એ સર્વ જ્ઞાનમાં પારંગત બને છે; મહાશ્રમમાં એક રાત રોકાઈ, સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
એકકાલં નિરાહારો લોકાન્સંવસતે શુભાન્ । ષષ્ઠકાલોપવાસેન માસમુષ્ય મહાલયે
એક વખત ઉપવાસ કરીને, એ શુભ લોકોમાં વસે છે; અને મહાલયમાં એક મહિનો છ વખત ઉપવાસ કરીને રહે તો,
તીર્ણસ્તારયતે જંતૂન્દશપૂર્વાન્દશાપરાન્ । દૃષ્ટ્વા માહેશ્વરં પુણ્યં પરં સુરનમસ્કૃતમ્
એ પોતે પાવન બની, દસ પૂર્વજ અને દસ અનુવંશજોનું ઉદ્ધાર કરે છે; મહાદેવના પાવન દર્શનથી, જે દેવતાઓએ પણ વંદન કર્યું છે,
કૃતાર્થઃ સર્વકૃત્યેષુ ન શોચેન્મરણં ક્વચિત્ । સર્વપાપવિશુદ્ધાત્મા વિંદ્યાદ્બહુસુવર્ણકમ્
એ સર્વ કર્મ પૂર્ણ કરીને, ક્યારેય મૃત્યુનો શોક કરતો નથી; સર્વ પાપોથી શુદ્ધ આત્મા બની, ઘણું સોનુ મેળવે છે.
અથ વેતસિકાં ગચ્છેત્પિતામહનિષેવિતામ્ । અશ્વમેધમવાપ્નોતિ ગતિં ચ પરમાં વ્રજેત્
પછી પિતૃઓ દ્વારા પૂજિત એવી વેતસિકા તીર્થ તરફ જવું જોઈએ; અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે અને પરમ ગતિ પ્રાપ્ત કરે છે.
અથ સુંદરિકાં તીર્થં પ્રાપ્ય સિદ્ધનિષેવિતામ્ । રૂપસ્ય ભાગી ભવતિ દૃષ્ટમેતત્પુરાતનૈઃ
પછી સિદ્ધો દ્વારા સેવિત એવા સુંદરિકા તીર્થમાં જઈ, એ મનુષ્ય સૌંદર્યમાં ભાગીદાર બને છે, જેમ પ્રાચીનકાળે પણ જોવા મળ્યું છે.
તતો બ્રાહ્મણિકાં ગત્વા બ્રહ્મચારી સમાહિતઃ । પદ્મવર્ણેન યાનેન બ્રહ્મલોકં પ્રપદ્યતે
પછી બ્રાહ્મણિકા તીર્થ સુધી જઈ, એકાગ્ર બ્રહ્મચારી, કમળ સમાન રંગના વાહન પર ચડીને બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત કરે છે.
તતશ્ચ નૈમિષં ગચ્છેત્પુણ્યં દ્વિજનિષેવિતમ્ । તત્ર નિત્યં નિવસતિ બ્રહ્મા દેવગણૈઃ સહ
પછી મનુષ્યે પવિત્ર અને દ્વિજોએ પૂજાયેલું નૈમિષક્ષેત્ર જવું જોઈએ; ત્યાં બ્રહ્મા દેવતાઓ સાથે સદા નિવાસ કરે છે.
નૈમિષં પ્રાર્થયાનસ્ય પાપસ્યાર્દ્ધં પ્રણશ્યતિ । પ્રવિષ્ટમાનસ્તુ નરઃ સર્વપાપાત્પ્રમુચ્યતે
જે નૈમિષક્ષેત્રની ઇચ્છા કરે છે, તેનું અડધું પાપ નાશ પામે છે; અને જે મનુષ્ય તેમાં પ્રવેશે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ- વારાણસ્યાશ્ચ માહાત્મ્યં સંક્ષેપાત્કથિતં ત્વયા । વિસ્તરેણ મુને બ્રૂહિ તદા પ્રીણાતિ મે મનઃ
યુધિષ્ઠિરે પૂછ્યું: તમે વારાણસીનું મહાત્મ્ય સંક્ષિપ્તમાં કહ્યું છે; હે મુનિ, કૃપા કરીને તે મને વિગતે કહો, કેમ કે મારા મનને તેમાં આનંદ મળે છે.
નારદ ઉવાચ-। અત્રેતિહાસં વક્ષ્યામિ વારાણસ્યા ગુણાશ્રયમ્ । યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ મુચ્યતે બ્રહ્મહત્યયા
નારદે કહ્યું: હવે હું તને વારાણસીના ગુણોથી ભરેલું એક પ્રાચીન કથા કહું છું; જેને માત્ર સાંભળવાથી પણ બ્રાહ્મણહત્યા જેવા પાપમાંથી મુક્તિ મળે છે.
મેરુશૃંગે પુરા દેવમીશાનં ત્રિપુરદ્વિષમ્ । દેવાસનગતા દેવી મહાદેવમપૃચ્છત
કોઈ સમય મેરુ પર્વતની ચોટી પર, દેવીઓ વચ્ચે બેઠેલી દેવીએ ત્રિપુરાના શત્રુ મહાદેવજીને પ્રશ્ન કર્યો હતો.
દેવ્યુવાચ-। દેવદેવ મહાદેવ ભક્તાનામાર્તિનાશન । કથં ત્વાં પુરુષો દેવમચિરાદેવ પશ્યતિ
દેવી બોલી: હે દેવોના દેવ, મહાદેવ, ભક્તોના દુઃખ દૂર કરનાર, મનુષ્ય તમને ઝડપથી કેવી રીતે જોઈ શકે છે?
સાંખ્યયોગસ્તથા ધ્યાનં કર્મયોગોઽથ વૈદિકઃ । આયાસબહુલા લોકે યાનિ ચાન્યાનિ શંકર
સાંખ્યયોગ, ધ્યાન, કર્મયોગ અને વૈદિક ક્રિયાઓ—આ બધું અને બીજાં ઉપાય, હે શંકર, દુનિયામાં ઘણાં પ્રયત્નથી ભરેલા છે.
યેન વિશ્રાંતચિત્તાનાં યોગિનાં કર્મિણામપિ । દૃશ્યો હિ ભગવાન્સૂક્ષ્મઃ સર્વેષામથ દેહિનામ્
કઈ રીતે, મનને શાંત રાખનારા યોગીઓ, કર્મમાં લાગેલા લોકો અને બધા જ જીવધારીઓને એ સુક્ષ્મ ભગવાન દેખાય છે?
એતદ્ગુહ્યતમં જ્ઞાનં ગૂઢં શક્રાદિસેવિતમ્ । હિતાય સર્વભૂતાનાં બ્રૂહિ કામાગ્નિનાશનમ્
મને એ અતિ ગુપ્ત જ્ઞાન કહો, જે ઇન્દ્રાદિ દેવતાઓએ પણ પામ્યું છે; સર્વ જીવોના કલ્યાણ માટે, એ કામના અગ્નિને નાશ કરનાર જ્ઞાન કહો.
ઈશ્વર ઉવાચ-। અવાચ્યમત્ર વિજ્ઞાનં જ્ઞાનમજ્ઞૈર્બહિષ્કૃતમ્ । વક્ષ્યે તવ યથાતત્ત્વં યદુક્તં પરમર્ષિભિઃ
ઈશ્વરે કહ્યું: આ જ્ઞાન અહીં કહેવું યોગ્ય નથી, કારણ કે અજ્ઞાનીઓ તેને સ્વીકારતા નથી; છતાં, હું તને મહર્ષિઓએ જે કહ્યું છે તે સાચું જ્ઞાન કહું છું.
પરં ગુહ્યતમં ક્ષેત્રં મમ વારાણસી પુરી । સર્વેષામેવ ભૂતાનાં સંસારાર્ણવતારિણી
મારી વારાણસી નગરી સર્વોત્તમ અને અતિ ગુપ્ત ક્ષેત્ર છે; તે સર્વ જીવોને સંસારના મહાસાગર પાર ઉતારે છે.
તત્ર ભક્ત્યા મહાદેવિ મદીયં વ્રતમાસ્થિતાઃ । નિવસંતિ મહાત્માનઃ પરં નિયમમાસ્થિતાઃ
હે મહાદેવી, ત્યાં મહાત્માઓ મારા વ્રતને ધારણ કરીને, શ્રદ્ધા અને શ્રેષ્ઠ નિયમ પાળીને નિવાસ કરે છે.
ઉત્તમં સર્વતીર્થાનાં સ્થાનાનામુત્તમં ચ યત્ । જ્ઞાનાનામુત્તમં જ્ઞાનમવિમુક્તં પરં મમ
તે સર્વ તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ છે, સર્વ સ્થળોમાં શ્રેષ્ઠ છે; સર્વ જ્ઞાનોમાં અવિમુક્ત નામનું જ્ઞાન મારું સર્વોચ્ચ અને શ્રેષ્ઠ છે.
સ્થાનાંતર પવિત્રાણિ તીર્થાન્યાયતનાનિ ચ । શ્મશાનસંસ્થિતાન્યેવ દિવ્યભૂમિગતાનિ ચ
બીજા પવિત્ર સ્થળો, તીર્થો અને મંદિરો, તેમજ સ્મશાનમાં કે દિવ્ય ભૂમિ પર આવેલા સ્થળો—
ભૂર્લોકે નૈવ સંલગ્નમંતરિક્ષે મમાલયમ્ । અમુક્તાસ્તત્ર પશ્યંતિ મુક્તાઃ પશ્યંતિ ચેતસા
ભૂલોકમાં, મારું નિવાસસ્થાન ભૂમિ કે આકાશ સાથે જોડાયેલું નથી; મુક્તિ ન પામેલા લોકો તેને ત્યાં જુએ છે, જ્યારે મુક્ત લોકો તેને મનથી અનુભવે છે.
શ્મશાનમેતદ્વિખ્યાતમવિમુક્તમિતિ શ્રુતમ્ । કાલો ભૂત્વા જગદિદં સંહરામ્યત્ર સુંદરિ
આ સ્મશાન અવિમુક્ત નામથી પ્રસિદ્ધ છે, એવું કહેવાય છે; હે સુંદરિ, અહીં હું કાળરૂપ બનીને આખું જગત સંહારું છું.
દેવીદં સર્વગુહ્યાનાં સ્થાનં પ્રિયતરં મમ । મદ્ભક્તાસ્તત્ર ગચ્છંતિ મામેવ પ્રવિશંતિ ચ
હે દેવી, સર્વ ગુપ્ત સ્થાનોમાં આ સ્થાન મને સૌથી પ્રિય છે; મારા ભક્તો અહીં આવે છે અને અંતે મારા માં લીન થાય છે.
દત્તં જપ્તં હુતં ચેષ્ટં તપસ્તપ્તં કૃતં ચ યત્ । ધ્યાનમધ્યયનં જ્ઞાનં સર્વં તત્રાક્ષયં ભવેત્
અહીં જે કંઈ દાન, જપ, હવન, ઉપાસના, તપ, ધ્યાન, પઠન કે જ્ઞાન કરવામાં આવે છે, તે બધું અવિનાશી બની જાય છે.
જન્માંતરસહસ્રેષુ યત્પાપં પૂર્વસંચિતમ્ । અવિમુક્તં પ્રવિષ્ટસ્ય તત્સર્વં વ્રજતિ ક્ષયમ્
જે મનુષ્ય અવિમુક્તમાં પ્રવેશે છે, તેના હજારો જન્મોના સંચિત પાપો બધાં નાશ પામે છે.
બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રાશ્ચ વર્ણસંકરાઃ । સ્ત્રિયો મ્લેચ્છાશ્ચ યે ચાન્યે સંકીર્ણાઃ પાપયોનયઃ
બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર, મિલાવટવાળા જાતિના, સ્ત્રીઓ, વિદેશી અને અન્ય બધા જ પાપી જન્મવાળા લોકો—