તેન બાલત્વમારભ્ય કર્તવ્યો ધર્મસંગ્રહઃ । ઇતિ તે કથિતં સર્વં કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ
એથી, બાળપણથી જ ધર્મનું સંચય કરવું જોઈએ; આ બધું તને કહી દીધું, હવે બીજું શું સાંભળવું છે?
વિકુંડલ ઉવાચ- શ્રુત્વા ત્વદ્વચનં સૌમ્ય પ્રસન્નં ચિત્તમેવ મે । ગંગોદં પાપહં સદ્યઃ પાપહારિ સતાં વચઃ
વિકુંડલએ કહ્યું: તારા મૃદુ વચન સાંભળી મને મનમાં શાંતિ મળી; સજ્જનોના વચન ગંગાજળ જેવું છે, જે તરત પાપ દૂર કરે છે.
ઉપકર્તું પ્રિયં વક્તું ગુણો નૈસર્ગિકઃ સતામ્ । શીતાંશુઃ ક્રિયતે કેન શીતલોઽમૃતમંડલઃ
સજ્જનોનું સ્વભાવ છે મદદ કરવું અને મીઠું બોલવું; જેમ ચંદ્રનું અમૃતમય મંડળ શીતળતા આપે છે, તેમ તેમનું સ્નેહ પણ શીતળ કરે છે.
દેવદૂત તતો બ્રૂહિ કારુણ્યાન્મમ પૃચ્છતઃ । નરકાન્નિષ્કૃતિઃ સદ્યો ભ્રાતુર્મે જાયતે કથમ્
દેવદૂત, હવે દયા કરીને મને કહો: મારા ભાઈને તરત નરકમાંથી કેવી રીતે મુક્ત કરી શકાય?
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દેવદૂતો જગાદ હ । ધ્યાનં દૃષ્ટ્વા ક્ષણં ધ્યાત્વા તન્મૈત્રી રજ્જુબન્ધનઃ
એના વચન સાંભળી દેવદૂતે કહ્યું: થોડું ધ્યાન કરીને, મિત્રતાનો બંધન બાંધીને ઉત્તર આપ્યો.
યત્તે વૈશ્યાષ્ટમે પુણ્યં ત્વયા જન્મનિ સંચિતમ્ । તદ્ભ્રાત્રે દીયતાં સર્વં સ્વર્ગં તસ્ય યદીચ્છસિ
તારા વૈશ્ય જન્મના આઠમા અવતારમાં જે પુણ્ય સંચય કર્યું છે, એ બધું તું તારા ભાઈને આપી દે, જો તારે તેને સ્વર્ગમાં પહોંચાડવો હોય.
વિકુંડલ ઉવાચ- કિં તત્પુણ્યં કથં જાતં કિં જન્મ ચ પુરાતનમ્ । તત્સર્વં કથ્યતાં દૂત તતો દાસ્યામિ સત્વરમ્
વિકુંડળે પૂછ્યું: એ કયું પુણ્ય છે? એ કેવી રીતે થયું? અને એ પહેલું જન્મ શું હતું? દૂત, આ બધું મને કહો, પછી હું તરત જ આપું છું.
દેવદૂત ઉવાચ- શૃણુ વૈશ્ય પ્રવક્ષ્યામિ તત્પુણ્યં ચ સહેતુકમ્ । પુરા મધુવને પુણ્યે ઋષિરાસીચ્ચ શાકુનિઃ
દેવદૂત બોલ્યા: વણિક, સાંભળો, હું એ પુણ્ય અને તેનું કારણ કહું છું. પ્રાચીન સમયમાં પવિત્ર મધુવનમાં શાકુની નામે એક ઋષિ રહેતા હતા.
તપોઽધ્યયન સંપન્નસ્તેજસાં બ્રહ્મણા સમઃ । જજ્ઞિરે તસ્ય રેવત્યાં નવ પુત્રા ગ્રહા ઇવ
એ ઋષિ તપ અને અધ્યયનમાં પારંગત હતા, તેજમાં બ્રહ્મા જેટલા જ હતા. તેમની પત્ની રેવતીમાંથી નવ પુત્રો જન્મ્યા, જે ગ્રહો જેવા હતા.
ધ્રુવઃ શીલો બુધસ્તારો જ્યોતિષ્માનુત પંચમઃ । અગ્નિહોત્રરતા હ્યેતે ગૃહધર્મેષુ રેમિરે
ધ્રુવ, શીલ, બુધ, તાર અને પાંચમો જ્યોતિષ્માન—આ બધા અગ્નિહોત્રમાં તત્પર અને ઘરનાં ધર્મોમાં આનંદ પામતા હતા.
નિર્મોહો જિતકામશ્ચ ધ્યાનકોશો ગુણાધિકઃ । એતે ગૃહવિરક્તાશ્ચ ચત્વારો દ્વિજસૂનવઃ
નિર્મોહ, જીતકામ, ધ્યાનકોશ અને ગુણાધિક—આ ચાર પુત્રો ઘરગૃહથી વિરક્ત હતા.
ચતુર્થાશ્રમમાપન્નાઃ સર્વકામવિનિસ્પૃહાઃ । ગ્રામૈકવાસિનઃ સર્વે નિઃસંગા નિષ્પરિગ્રહાઃ
એ બધા ચોથા આશ્રમમાં પ્રવેશી ગયા હતા, બધાં ઇચ્છાઓથી મુક્ત, એક જ ગામમાં રહેતા, બંધન અને સંપત્તિથી સદાય દૂર.
નિરાશા નિષ્પ્રયત્નાશ્ચ સમ લોષ્ટાશ્મકાંચનાઃ । યેનકેનચિદાચ્છન્ના યેનકેનચિદાશિતાઃ
એ લોકો આશા વગર, પ્રયત્ન વગર, માટી, પથ્થર કે સોનાને સમાન માનતા, જે મળે એ પહેરે, જે મળે એ ખાય.
સાયંગ્રહાસ્તથા નિત્યં વિષ્ણુધ્યાનપરાયણાઃ । જિતનિદ્રા જિતાહારા વાતશીતસહિષ્ણવઃ
સાંજના સંસ્કાર નિયમિત કરતાં, હંમેશાં વિષ્ણુના ધ્યાનમાં તલીન, ઊંઘ અને ખોરાક પર વિજય મેળવેલા, પવન અને ઠંડી સહન કરતા.
પશ્યંતો વિષ્ણુરૂપેણ જગત્સર્વં ચરાચરમ્ । ચરંતિ લીલયા પૃથ્વદ્યંતેઽન્યોન્યં મૌનમાસ્થિતાઃ
સંપૂર્ણ જગત—ચલતું અને અચલ—વિષ્ણુરૂપે જોઈને, તેઓ પૃથ્વી પર આનંદથી ફરતા અને એકબીજાની સાથે મૌન રાખતા.
ન કુર્વંતિ ક્રિયાં કાંચિદર્થમાત્રં હિ યોગિનઃ । દૃષ્ટજ્ઞાના અસંદેહાશ્ચિદ્વિકાર વિશારદાઃ
એ યોગીઓ ક્યારેય કોઈ કામ ફાયદા માટે કરતા નહીં; તેમને સીધો જ્ઞાન હતો, કોઈ શંકા નહોતી, અને ચિત્તના પરિવર્તનમાં કુશળ હતા.
એવં તે તવ વિપ્રસ્ય પૂર્વમષ્ટમજન્મનિ । તિષ્ઠતો મધ્યદેશેષુ પુત્રદારકુટુંબિનઃ
આ રીતે, તારા પૂર્વજન્મમાં, આઠમા જન્મે, જ્યારે તું બ્રાહ્મણ હતો અને મધ્યદેશમાં પુત્ર, પત્ની અને કુટુંબ સાથે રહેતો હતો—
ગેહં તાવકમાજગ્મુર્મધ્યાહ્ને ક્ષુત્પિપાસિતાઃ । વૈશ્વદેવાંતરે કાલે ત્વયા દૃષ્ટા ગૃહાંગણે
એ સાધુઓ તારા ઘરમાં મધ્યાહ્ને, ભૂખ્યા અને તરસ્યા આવ્યા, વૈશ્વદેવના સમયે, અને તું તેમને તારા આંગણે જોયા.
સગદ્ગદં સાશ્રુનેત્રં સહર્ષં ચ સસંભ્રમમ્ । દંડવત્પ્રણિપાતેન બહુમાનપુરઃસરમ્
તારું ગળું રુંધાયેલું, આંખોમાં આંસુ, આનંદ અને ઉત્સાહ સાથે, તું તેમને ખૂબ આદરપૂર્વક દંડવત્ નમસ્કાર કરીને આવકાર્યો.
પ્રણમ્ય ચરણૌ મૂર્ધ્ના કૃત્વા પાણિયુગાઞ્જલિમ્ । તદાભિનન્દિતાઃ સર્વે તયા સૂનૃતયા ગિરા
પગે માથું લગાડી, હાથ જોડીને તું નમ્યો અને મીઠા શબ્દોથી બધાને આવકાર આપ્યો.
અદ્ય મે સફલં જન્મ જીવિતં સફલં તથા । અદ્ય વિષ્ણુઃ પ્રસન્નો મે સનાથોઽદ્યાસ્મિ પાવનઃ
'આજે મારું જન્મ સફળ થયું, મારું જીવન પણ સફળ થયું; આજે વિષ્ણુ મારે પર પ્રસન્ન છે, આજે હું રક્ષિત અને પવિત્ર થયો છું.'
ધન્યોઽસ્મ્યદ્ય ગૃહં ધન્યં ધન્યા અદ્ય કુટુંબિનઃ । મમાદ્ય પિતરો ધન્યા ધન્યા ગાવઃ શ્રુતં ધનમ્
'હું આજે ધન્ય છું, મારું ઘર ધન્ય છે, મારું કુટુંબ પણ ધન્ય છે; આજે મારા પિતૃઓ ધન્ય છે, ગાયો, શાસ્ત્રજ્ઞાન અને ધન પણ ધન્ય છે.'
યદ્દૃષ્ટૌ ભવતાં પાદૌ તાપત્રયહરૌ મયા । ભવતાં દર્શનં યસ્માદ્ધન્યસ્યૈવ હરેરિવ
'કારણ કે મેં તમારા પગ જોયા, જે ત્રણ પ્રકારના દુઃખ દૂર કરે છે; અને તમારો દર્શન મળવું એ હરિનું દર્શન મળવા જેટલું જ શુભ છે.'
એવં સંપૂજ્ય કૃત્વા તુ પાદપ્રક્ષાલનં તથા । ધૃતં મૂર્ધ્નિ વિશાંશ્રેષ્ઠ શ્રદ્ધયા પરયા તદા
આ રીતે તું તેમનું સન્માન કરી, પગ ધોઈ, એ પાણી શ્રદ્ધાથી માથે ચડાવ્યું, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ.
યત્ર પાદોદકં વૈશ્ય શ્રદ્ધયા શિરસા ધૃતમ્ । ગંધપુષ્પાક્ષતૈર્ધૂપૈર્દીપૈર્ભાવપુરઃસરમ્
જે સ્થળે વૈશ્ય શ્રદ્ધાથી પાદ્યનું પાણી પોતાના માથે ધારણ કરે છે, સુગંધિત ફૂલો, અક્ષત, ધૂપ, દીવો અને હૃદયપૂર્વકની ભક્તિ સાથે—
સંપૂજ્ય સુંદરાન્નેન ભોજિતા યતયસ્તથા । તૃપ્તાઃ પરમહંસાસ્તે વિશ્રાંતા મંદિરે નિશિ
ત્યાં યતિઓને સુંદર ભોજનથી સન્માનપૂર્વક તૃપ્ત કરી, પરમહંસો રાત્રે મંદિરમાં આરામથી નિવાસ કરે છે.
ધ્યાયંતશ્ચ પરં બ્રહ્મ યજ્જ્યોતિર્જ્યોતિષાં મતમ્ । તેષામાતિથ્યજં પુણ્યં જાતં યત્તે વિશાંવર
તે મહાત્માઓ પરમ બ્રહ્મનું ધ્યાન કરે છે, જે પ્રકાશમાં પણ પ્રકાશરૂપ છે; તેમના આતિથ્યથી જે પુણ્ય થાય છે, એ હવે તને પ્રાપ્ત થયું છે, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ.
ન તદ્વક્ત્રસહસ્રેણ વક્તું શક્નોમ્યહં ખલુ । ભૂતાનાં પ્રાણિનઃ શ્રેષ્ઠાઃ પ્રાણિનાં મતિજીવિનઃ
હું એ પુણ્યનું વર્ણન હજાર મોઢાંથી પણ કરી શકતો નથી; સર્વ જીવોમાં જ્ઞાની લોકો સર્વોત્તમ છે.
મતિમત્સુ સુરાઃ શ્રેષ્ઠા નરેષુ બ્રહ્મજાતયઃ । બ્રાહ્મણેષુ ચ વિદ્વાંસો વિદ્વત્સુ કૃતબુદ્ધયઃ
જ્ઞાનોમાં દેવતાઓ શ્રેષ્ઠ છે; મનુષ્યોમાં બ્રહ્મજાતિ શ્રેષ્ઠ છે; બ્રાહ્મણોમાં વિદ્વાન શ્રેષ્ઠ છે અને વિદ્વાનોમાં પણ જેની બુદ્ધિ પકી છે, એ શ્રેષ્ઠ છે.
કૃતબુદ્ધિષુ કર્તારઃ કર્તૃષુ બ્રહ્મવેદિનઃ । અતએવ સુપૂજ્યાસ્તે તસ્માચ્છ્રેષ્ઠા જગત્ત્રયે
પકી બુદ્ધિ ધરાવનારા લોકોમાં સર્જનહાર શ્રેષ્ઠ છે; સર્જનહારોમાં બ્રહ્મજ્ઞાની શ્રેષ્ઠ છે; તેથી તેઓ ત્રણેય લોકમાં સર્વોપરી અને પૂજનીય છે.