બુદ્બુદા ઇવ તોયેષુ પ્રત્યંડા ઇવ પક્ષિષુ । જાયંતે મરણાયૈવ યમુનાસ્નાન વર્જિતાઃ
જેમ પાણીમાં ફૂલો અને પક્ષીઓમાં ઇંડા માત્ર નાશ માટે જન્મે છે, તેમ યમુનામાં સ્નાન વિના જન્મેલા લોકો પણ માત્ર મરવા માટે જન્મે છે.
અવૈષ્ણવો હતો વિપ્રો હતં શ્રાદ્ધમપિંડકમ્ । અબ્રહ્મણ્યં હતં ક્ષત્રમનાચાર હતં કુલમ્
વિષ્ણુભક્તિ વિના બ્રાહ્મણ નષ્ટ થાય છે, શ્રાદ્ધનું પિંડ પણ વ્યર્થ થાય છે; વેદવિહિન ક્ષત્રિય નષ્ટ થાય છે અને દુર્વ્યવહારથી કુળ પણ નષ્ટ થાય છે.
સદંભશ્ચ હતો ધર્મ્મઃ ક્રોધેનૈવ હતં તપઃ । અદૃઢં ચ હતં જ્ઞાનં પ્રમાદેન હતં શ્રુતમ્
પાખંડથી ધર્મ નષ્ટ થાય છે, ક્રોધથી તપ નષ્ટ થાય છે, અડગતા ન હોય તો જ્ઞાન નષ્ટ થાય છે અને અવગણનાથી શાસ્ત્રપાઠ નષ્ટ થાય છે.
પરભક્ત્યા હતા નારી બ્રહ્મચારી સ્ત્રિયા હતઃ । અદીપ્તેઽગ્નૌ હતો હોમો હતા ભક્તિઃ સમાયિકા
બીજામાં ભક્તિ રાખવાથી સ્ત્રી નષ્ટ થાય છે, સ્ત્રીસંગથી બ્રહ્મચારી નષ્ટ થાય છે; અગ્નિ પ્રજ્વલિત ન હોય તો યજ્ઞ વ્યર્થ થાય છે અને નિષ્ઠા વિના ભક્તિ પણ વ્યર્થ થાય છે.
ઉપજીવ્યા હતા કન્યા સ્વાર્થે પાકક્રિયા હતા । શૂદ્ર ભક્ષો હતો યોગઃ કૃપણસ્ય હતં ધનમ્
જે કન્યા ઉપજીવિકાનો સાધન બને છે તે નષ્ટ થાય છે, સ્વાર્થથી રસોઈ નષ્ટ થાય છે, શૂદ્રના ભોજનથી યોગ નષ્ટ થાય છે અને કંજુષ પાસે ધન નષ્ટ થાય છે.
અનભ્યાસહતા વિદ્યા હતો બોધો વિરોધકૃત્ । જીવિતાર્થં હતં તીર્થં જીવનાર્થં હતં વ્રતમ્
અભ્યાસ વિના વિદ્યા નષ્ટ થાય છે, વિરોધથી સમજ નષ્ટ થાય છે, જીવનોપાર્જન માટે તીર્થયાત્રા નષ્ટ થાય છે અને લોકિક લાભ માટે વ્રત પણ નષ્ટ થાય છે.
અસત્યા ચ હતા વાણી તથા પૈશુન્યવાદિની । ષટ્કર્ણગો હતો મંત્રો વ્યગ્રચિત્તો હતો જપઃ
અસત્ય અને નિંદાથી વાણી નષ્ટ થાય છે; છ કાન સુધી મંત્ર પહોંચે તો તે નષ્ટ થાય છે અને મન એકાગ્ર ન હોય તો જપ પણ વ્યર્થ થાય છે.
હતમશ્રોત્રિયે દાનં હતો લોકશ્ચ નાસ્તિકઃ । અશ્રદ્ધયા હતં સર્વં યત્કૃતં પારલૌકિકમ્
અશ્રોત્રીયને દાન આપવાથી દાન વ્યર્થ થાય છે, નાસ્તિકતાથી જગત નષ્ટ થાય છે અને શ્રદ્ધા વિના કરેલા સર્વ પરલૌકિક કર્મો વ્યર્થ થાય છે.
ઇહ લોકો હતો નૄણાં દરિદ્રાણાં યથા નૃપ । મનુષ્યાણાં હતં જન્મ કાલિદીમજ્જનં વિના
આ જગતમાં ગરીબ લોકોનું જીવન વ્યર્થ જાય છે, રાજા; અને યમુનામાં સ્નાન વિના માનવ જન્મ પણ વ્યર્થ જાય છે.
ઉપપાતક સર્વાણિ પાતકાનિ મહાંતિ ચ । ભસ્મી ભવંતિ સર્વાણિ યમુનામજ્જનાન્નૃપ
નાના-મોટા બધા પાપો, રાજા, યમુનામાં ડૂબકી લગાવતા રાખ સમાન ભસ્મ થઇ જાય છે.
વેપંતે સર્વપાપાનિ યમુનાયાં ગતે નરે । નાશકે સર્વપાપાનાં યદિ સ્નાસ્યતિ વારિણિ
જ્યારે મનુષ્ય યમુનામાં પ્રવેશે છે ત્યારે બધા પાપો કાંપે છે; અને જો યમુનાના જળમાં સ્નાન કરે તો બધા પાપો નાશ પામે છે.
પાવકા ઇવ દીપ્યંતે યમુનાયાં નરોત્તમાઃ । વિમુક્તાઃ સર્વપાપેભ્યો મેઘેભ્ય ઇવ ચંદ્રમાઃ
યમુનામાં શ્રેષ્ઠ મનુષ્યો અગ્નિ સમાન તેજસ્વી બને છે, બધા પાપોથી મુક્ત થઇ જાય છે, જેમ મેઘમુક્ત ચંદ્ર પ્રકાશે છે.
આર્દ્ર શુષ્કલઘુસ્થૂલં વાઙ્મનઃ કર્મભિઃ કૃતમ્ । તત્ર સ્નાનં દહેત્પાપં પાવકઃ સમિધો યથા
ભેજવાળું કે સુકું, હલકું કે ભારે, જે કંઈ વાણી, મન કે કર્મથી થાય છે, ત્યાં સ્નાન પાપને એ રીતે ભસ્મ કરી નાખે છે જેમ અગ્નિ સમિધને ભસ્મ કરે છે.
પ્રામાદિકં ચ યત્પાપં જ્ઞાનાજ્ઞાનકૃતં ચ યત્ । સ્નાનમાત્રેણ નશ્યેત યમુનાયાં નૃપોત્તમ
અજાણતા કે જાણતા, બેદરકારીથી થયેલું જેવું પણ પાપ હોય, એ યમુનામાં માત્ર સ્નાન કરવાથી નાશ પામે છે, હે રાજા.
નિષ્પાપાસ્ત્રિદિવં યાંતિ પાપિષ્ઠા યાંતિ શુદ્ધતામ્ । સંદેહો નાત્ર કર્તવ્યઃ સ્નાને વૈ યમુનાજલે
મોટા પાપી પણ અહીં સ્નાન કરીને નિષ્પાપ બની જાય છે અને પવિત્રતા મેળવે છે; યમુનાના જળમાં સ્નાન વિશે કોઈ શંકા રાખવી નહીં.
સર્વેઽધિકારિણો હ્યત્ર વિષ્ણુભક્તૌ તથા નૃપ । સર્વેષાં સર્વદા દેવી યમુના પાપનાશિકા
અહીં બધા જ અધિકારી છે, ખાસ કરીને વિષ્ણુભક્તો, હે રાજા; યમુના દેવી સર્વે માટે, સર્વ સમયે, પાપનો નાશ કરતી છે.
એષ એવ પરો મંત્ર એતચ્ચ પરમં તપઃ । પ્રાયશ્ચિત્તં પરં ચૈવ યમુનાસ્નાનમુત્તમમ્
આ જ શ્રેષ્ઠ મંત્ર છે અને આ જ સર્વોચ્ચ તપ છે; યમુનામાં સ્નાન કરવું એ સર્વોત્તમ પ્રાયશ્ચિત્ત છે.
નૃણાં જન્માંતરાભ્યાસાત્કાલિંદી મજ્જને મતિઃ । અધ્યાત્મજ્ઞાનકૌશલ્યં જન્માભ્યાસાદ્યથા નૃપ
અनेक જન્મોની આદતથી મનુષ્યોમાં કાળીંદી (યમુના)માં ડૂબકી લગાવવાની વૃત્તિ થાય છે; જેમ આત્મજ્ઞાનનો કુશળપણો પણ અનેક જન્મોથી જ આવે છે, હે રાજા.
સંસારકર્દમાલેપ પ્રક્ષાલન વિશારદમ્ । પાવનં પાવનાનાં ચ યમુનાસ્નાનમુત્તમમ્
યમુનામાં સ્નાન કરવું એ સંસારના કાદવને ધોઈ નાખવામાં પારંગત છે અને સર્વ પવિત્ર કરનારા કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ પવિત્રક છે.
સ્નાતાસ્તત્ર ચ યે રાજન્સર્વકામફલપ્રદે । શુભાંશ્ચ ભુંજતે ભોગાંશ્ચંદ્ર સૂર્યગ્રહોપમાન્
હે રાજા, જે લોકો ત્યાં સ્નાન કરે છે તેઓ સર્વ કામના ફળ પામે છે; ચંદ્ર, સૂર્ય અને ગ્રહો જેવું તેજ ધરાવતાં, શુભ ભોગો ભોગવે છે.
યમુના મોક્ષદા પ્રોક્તા મથુરાસંગતા યદિ । મથુરાયાં ચ કાલિંદી પુણ્યાધિકવિવર્દ્ધિની
યમુના મુક્તિ આપનારી કહેવાય છે, ખાસ કરીને જ્યારે તે મથુરા સાથે મળે છે; મથુરામાં કાળીંદીનું પુણ્ય વધારે છે.
અન્યત્ર યમુના પુણ્યા મહાપાતકહારિણી । વિષ્ણુભક્તિપ્રદા દેવી મથુરા સંગતા ભવેત્
બીજે ક્યાંય યમુના પવિત્ર છે અને મોટા પાપોનો નાશ કરે છે; પણ જ્યારે તે મથુરા સાથે મળે છે ત્યારે દેવી વિષ્ણુભક્તિ આપે છે.
ભક્તિભાવેન સંયુક્તા કાલિંદ્યાં યદિ મજ્જયેત્ । કલ્પકોટિસહસ્રાણિ વસતે સન્નિધૌ હરેઃ
જે ભક્તિભાવથી કાળીંદીમાં ડૂબકી લગાવે છે, તે હજારો કરોડ કલ્પ સુધી હરિની નજીક વસે છે.
મુક્તિં પ્રયાંતિ મનુજાઃ નૂનં સાંખ્યેન વર્જિતાઃ । પિતરસ્તસ્ય તૃપ્યંતિ તૃપ્તાઃ કલ્પશતૈર્દિવિ
મનુષ્યો નિશ્ચયે મુક્તિ પામે છે, ભલે સંખ્યયોગ ન પણ હોય; તેમના પિતૃઓ સ્વર્ગમાં શતકલ્પ સુધી તૃપ્ત રહે છે.
યે પિબંતિ નરા રાજન્યમુનાસલિલં શુભમ્ । પંચગવ્યસહસ્રૈસ્તુ સેવિતૈઃ કિં પ્રયોજનમ્
હે રાજા, જે મનુષ્યો યમુનાનું પવિત્ર જળ પીવે છે, તેમને હજારો પંચગવ્ય સેવન કરવાની જરૂર જ શું છે?
કોટિતીર્થસહસ્રૈસ્તુ સેવિતૈઃ કિં પ્રયોજનમ્ । તત્ર દાનં ચ હોમશ્ચ સર્વં કોટિગુણં ભવેત્
કેટલાય કરોડ તીર્થોમાં સ્નાન કરવું પણ અહીં કામનું નથી; અહીં દાન કે હોમ કરવાથી સર્વેને કરોડગણું ફળ મળે છે.
નારદ ઉવાચ-। અત્ર તે વર્ણયિષ્યામિ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ । પુરા કૃતયુગે રાજન્નિષધે નગરે વરે
નારદે કહ્યું: હવે હું તને એક પ્રાચીન વાર્તા કહું છું; કૃતયુગમાં, હે રાજા, નિષધ નામના ઉત્તમ શહેરમાં—
આસીદ્વૈશ્યઃ કુબેરાભો નામતો હેમકુંડલઃ । કુલીનઃ સત્ક્રિયો દેવદ્વિજપાવકપૂજકઃ
ત્યાં હેમકુંડળ નામનો વૈશ્ય હતો, જે કુબેર જેવો ધનિક, ઉત્તમ કુળમાં જન્મેલો, સદ્ગુણોવાળો અને દેવ, બ્રાહ્મણ તથા અગ્નિની પૂજા કરતો હતો.
કૃષિવાણિજ્યકર્ત્તાસૌ વિવિધક્રયવિક્રયી । ગોઘોટકમહિષ્યાદિ પશુપોષણતત્પરઃ
એ ખેતી અને વેપાર કરતો, વિવિધ વસ્તુઓનું ખરીદ વેચાણ કરતો અને ગાય, ઘોડા, મહિષ વગેરે પશુઓની સંભાળમાં તત્પર હતો.
પયો દધીનિ તક્રાણિ ગોમયાનિ તૃણાનિ ચ । કાષ્ઠાનિ ફલમૂલાનિ લવણાદ્રા ર્!દિપિપ્પલી
એ દૂધ, દહીં, છાસ, ગોમય અને ઘાસ વેચતો; સાથે સાથે લાકડું, ફળ, મૂળ, મીઠું, લીલું આદુ અને પીપળી પણ વેચતો.