પિતુરત્રોટજે તાવત્સ્થાતવ્યં હિ મયા મમ । યાવત્તુ કર્મણાં ભુક્તઃ પ્રારબ્ધાનાં મહીતલે
અહીં પિતાના સ્મૃતિસ્થળે મને ત્યાં સુધી રહેવું પડશે, જ્યાં સુધી પૃથ્વી પર કરેલા કર્મોના ફળ ભોગવી ન લઉં.
એવં વિચિંતયિત્વા ચ પિતુઃ કૃત્વા તુ સત્ક્રિયામ્ । રક્ષસા તેન સહિતઃ સ્થિતોઽહં મોક્ષવાંછયા
આ રીતે વિચાર કરીને અને પિતાને યોગ્ય વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરી, હું રાક્ષસ સાથે અહીં રહીને મોક્ષની ઈચ્છા રાખી.
ઇતિ શ્રીપાદ્મેમહાપુરાણે પંચપંચાશત્સાહસ્ર્યાં સંહિતાયામુત્તરખંડે કાલિંદીમાહાત્મ્યે ચતુરધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ
આ રીતે પાવન કલિન્દી તીર્થના મહાત્મ્યવાળા ઉત્તરખંડના પદ્મમહાપુરાણના પચપન હજાર શ્લોકમાંથી બે સો ચારમા અધ્યાયનો અંત આવ્યો.
સૌભરિરુવાચ- ધર્મરાજશિબિઃ શ્રીમાનાકર્ણ્ય તદ્વચો મુનેઃ । નારદસ્યાબ્રવીત્પ્રીતમના ઇતિ તમુત્તમમ્
સૌભરીએ કહ્યું: ધર્મરાજા શિબિએ, મુનિ નારદના વચન સાંભળી, આનંદિત મનથી એ મહાન પુરુષને આ રીતે કહ્યું.
શિબિરુવાચ- મુને તીર્થવરસ્યાસ્ય નિગમોદ્બોધ કસ્ય તે । માહાત્મ્યં વર્ણિતં સમ્યક્શ્રુતં પાપહરં મયા
શિબી બોલ્યા: હે મુનિ, તમે જે આ શ્રેષ્ઠ તીર્થનું મહાત્મ્ય શાસ્ત્રોમાં વર્ણવ્યું છે અને જે પાપ દૂર કરે છે, એ બધું મેં ધ્યાનથી સાંભળ્યું છે.
ઇંદ્રપ્રસ્થેત્ર શતશઃ સંતિ તીર્થાનિ વૈ મુને । અન્યસ્યાપિ સમાચક્ષ્વ માહાત્મ્યં યદિ વિદ્યતે
હે મુનિ, ઇન્દ્રપ્રસ્થમાં તો સૈંકડો તીર્થો છે જ; જો તમને બીજું કોઈ તીર્થનું મહાત્મ્ય ખબર હોય તો એ પણ મને કહો.
નારદ ઉવાચ- ઇંદ્રપ્રસ્થાંતરાવર્તિન્યેષા યા દ્વારકા નૃપ । અસ્યાં પુરા હિ યદ્વૃત્તં તત્તે વચ્મિ શૃણુષ્વ મે
નારદ બોલ્યા: હે રાજા, ઇન્દ્રપ્રસ્થની અંદર એક જગ્યા છે જે દ્વારકા કહેવાય છે; એમાં પ્રાચીનકાળે જે બન્યું હતું એ હું તને કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.
કામ્પિલ્યેઽથ દ્વિજઃ કશ્ચિત્ પુષ્પેષુર્મૂર્તિમાનિવ । સર્વાસાં યોષિતાં ચિત્તહારી સ્યાદગ્રવિભ્રમૈઃ
કામ્પિલ્યમાં પુષ્પેશુર નામનો એક બ્રાહ્મણ હતો, જે સુંદરતાનો જીવંત સ્વરૂપ લાગતો અને પોતાની અદભૂત આકર્ષણથી બધી સ્ત્રીઓના મન જીતી લેતો.
સંગીતવિદ્યાકુશલઃ કોકિલામધુરધ્વનિઃ । એકદા સ કરે વીણાં ધારયન્વાદયન્મુહુઃ
તે સંગીતકલા જાણનાર હતો અને તેનો અવાજ કોયલ જેવો મીઠો હતો; તે વારંવાર વીણા લઈને વગાડતો અને ગાવા લાગતો.
કંઠેન કોકિલાલાપ મધુરેણ નરાધિપ । ગાયન્બભ્રામ નગરે પ્રતિરથ્યં મહામતિઃ
કોયલ જેવી મીઠી વાણીથી એ વિદ્વાન માણસ શહેરની દરેક ગલીમાં ફરતો અને ગાતા રહેતો.
તસ્ય ગીતિધ્વનિં શ્રુત્વા મૂર્છનાતાનસંયુતમ્ । ત્વક્ત્વા સ્વગૃહકાર્યાણિ તમીયુઃ પૌરયોષિતઃ
તેના ગીતના મીઠા અવાજ અને સ્વર સાંભળીને શહેરની સ્ત્રીઓએ પોતાના ઘરકામ છોડીને તેની પાસે દોડી આવી.
મોહિતાસ્તસ્ય રૂપેણ કામવેગં ન સેહિરે । જાતા સ્ખલિતવીર્યાસ્તા ગીતં શ્રુત્વા સમક્ષતઃ
તેના રૂપથી મોહિત થયેલી એ સ્ત્રીઓ કામના ઉછાળને સહન કરી શકી નહીં; જ્યારે તેઓએ તેનું ગીત પોતે સાંભળ્યું, ત્યારે પોતાનો સંયમ ગુમાવી બેઠી.
બ્રહ્મણો માનસં યેન લોભિતં ભારતીં પ્રતિ । શિવસ્યાર્દ્ધશરીરં ચ પાર્વત્યૈ યેન દાપિતમ્
એ જ એ હતો, જેણે બ્રહ્માના મનને સરસ્વતી તરફ લલચાવ્યું અને શિવજીને પાર્વતી માટે પોતાનું અડધું શરીર આપવાનું કરાવ્યું.
તાભ્યામન્યો જનો લોકે વશી વા જ્ઞાનવાનપિ । યઃ સ્મરં તં ક્ષમો જેતું સ્ત્રિયઃ પ્રકૃતિચંચલાઃ
એ બેને સિવાય, દુનિયામાં બીજું કોઈ પણ માણસ, ભલે તે કેટલો પણ વિવેકી કે સંયમી હોય, કામદેવને જીતવામાં સક્ષમ નથી; સ્ત્રીઓ સ્વભાવથી ચંચળ હોય છે.
તાઃ સ્મરાવેશમાસોઢું ન સાધ્યોપિ વિષેહિરે । વક્તવ્યમિતિ કિં રાજન્લોકે કામો હિ દુર્જયઃ
એ સ્ત્રીઓએ પણ કામના પ્રભાવને સહન કરવાનો ઘણો પ્રયાસ કર્યો, પણ શકી નહીં; હે રાજા, વધુ શું કહું? આ દુનિયામાં કામદેવને જીતવો ખૂબ જ મુશ્કેલ છે.
અથ તાસ્તત્ર તત્રેયુર્યત્ર યત્ર વ્રજત્યસૌ । પ્રગાયન્કંઠવીણાભ્યાં પ્રગાયન્સ્વરમોહિતઃ
પછી એ જ્યાં જ્યાં જાય, ત્યાં ત્યાં મીઠા અવાજે ગાતા અને વીણા વગાડતા, એ સ્ત્રીઓ પણ તેની પાછળ જતી.
તાસાં પતિસુતભ્રાતૃપિતરોઽથ નરાધિપ । આગત્ય ભર્ત્સયિત્વા તા નિન્યુઃ સ્વાન્સ્વાન્ગૃહાન્પ્રતિ
હે રાજા, એ સ્ત્રીઓના પતિઓ, પુત્રો, ભાઈઓ અને પિતાઓ આવ્યા, તેમને ઠપકો આપ્યો અને દરેકને પોતાના ઘરે પાછી લઈ ગયા.
તમન્વિષ્ય પુનસ્તાસ્તુ જગ્મુઃ સર્વાસ્તદંતિકે । યદા તદા પૌરજના વૃત્તં તત્પ્રાહુરીશ્વરે
પણ પછી એ સ્ત્રીઓ ફરીથી તેને શોધી ને તેની પાસે પહોંચી જતી; જ્યારે પણ આવું બનતું, શહેરના લોકો એ વાત રાજાને જણાવી દેતા.
રાજાપિ તં સમાહૂય પપ્રચ્છ રહસિ દ્વિજમ્ । કેન મંત્રેણ ભો વિપ્ર મોહિતાસ્તાઃ પુરસ્ત્રિયઃ
રાજાએ એ બ્રાહ્મણને એકાંતમાં બોલાવીને પૂછ્યું: 'હે વિદ્વાન, તું કયા મંત્રથી શહેરની સ્ત્રીઓને મોહિત કરી છે?'
તન્મમાચક્ષ્વ વિપ્રેંદ્ર દાસ્યામિ બહુ તે ધનમ્ । નોચેન્નિષ્કાસયામિ ત્વાં નિજરાજ્યાન્ન સંશયઃ
'મને સાચું કહેજે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તો હું તને ઘણું ધન આપીસ; નહિ તો નિશ્ચયે તને મારા રાજ્યમાંથી કાઢી નાખીશ.'
નારદ ઉવાચ- શ્રુત્વેતિ નૃપતેર્વાક્યં નૃપતિં સ દ્વિજોત્તમઃ । ઉવાચ સત્યં તસ્યાગ્રે વચોરૂપગુણાર્ણવઃ
નારદ બોલ્યા: રાજાના આ શબ્દો સાંભળીને એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે, જે વાણી અને ગુણોમાં મહાન હતો, રાજા સામે સાચું કહ્યું.
દ્વિજ ઉવાચ- ન મંત્રં નૌષધં રાજન્વિદ્યતે મયિ ભિક્ષુકે । કિંતુ તે નગરે સર્વા યોષિતો હ્યજિતેંદ્રિયાઃ
બ્રાહ્મણ બોલ્યા: 'હે રાજા, હું તો ભિક્ષુક છું, મારી પાસે કોઈ મંત્ર કે ઔષધિ નથી; પણ તમારા શહેરની બધી સ્ત્રીઓ પોતાના ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ રાખી શકતી નથી.'
રૂપં મમ સમાલોક્ય શ્રુત્વા ગીતધ્વનિં તથા । સ્મરવેગં સહંતે ન રાજંસ્તવ પુરે સ્ત્રિયઃ
હે રાજા, મારી સુંદરતા જોઈને અને મારા ગીતના સ્વર સાંભળી, તમારા શહેરની સ્ત્રીઓ પોતાની લાગણીઓ પર કાબૂ રાખી શકતી નથી.
કિં કરોમિ મહારાજ કોઽપરાધોસ્તિ મે વિભો । પુરાકૃતમિવોલ્લંઘ્યં શાસનં ન મહીપતે
હે મહારાજ, હવે હું શું કરું? મારો શું દોષ છે, હે પ્રભુ? મેં તો પહેલાંથી નક્કી કરેલા કોઈ નિયમનો ભંગ કર્યો નથી, હે ધરતીના રાજા.
નારદ ઉવાચ- ઉશીનરશીબે રાજન્નેવં કથયતિ દ્વિજે । સર્વે પૌરાઃ સમેત્યાથ પ્રાવદન્નિતિ ભૂપતિમ્
નારદે કહ્યું – હે ઉશીનર દેશના રાજા, જ્યારે એ બ્રાહ્મણે આવી રીતે વાત કરી, ત્યારે શહેરના બધા લોકો ભેગા થયા અને રાજાને આ રીતે કહ્યું.
પૌરા ઊચુઃ - રાજન્નનેન વિપ્રેણ મોહિતાઃ પૌરયોષિતઃ । ગૃહેષુ ન હિ તિષ્ઠંતિ હ્યસ્માભિરનિવારિતાઃ
શહેરવાસીઓએ કહ્યું – હે રાજા, આ બ્રાહ્મણના કારણે અમારી શહેરની સ્ત્રીઓ મોહિત થઈ ગઈ છે; હવે તો એ ઘરમાં રહેતી જ નથી અને અમારે રોકી પણ શકાતી નથી.
યદ્યયં મોહનઃ સ્ત્રીણાં નગરે વત્સ્યતિ પ્રભો । તદા દેશાંતરાણ્યેવ યાસ્યામો વયમદ્ય વૈ । ગતોઽસ્માકં વૃષો દેવો હવ્યકવ્યક્રિયાત્મકઃ
હે પ્રભુ, જો આ સ્ત્રીઓને મોહી લેતો પુરુષ શહેરમાં રહેશે, તો આજે જ અમે બીજાં દેશોમાં જઈશું; અમારો દેવરૂપ વૃષભ, જે યજ્ઞક્રિયાનો આધાર હતો, તે તો આપણને છોડીને ચાલી ગયો છે.
તમનુપ્રસ્થિતાત્ક્ષેત્રાદ્ગૌરિયં પાપિનામિવ । વિના તં શરણં યાતં ત્યક્તશ્રીભિર્નરેશ્વર
જેમ ગૌરી દેવી પાપીઓના ખેતરમાંથી દૂર થઈ જાય છે, તેમ જ, એના આશ્રય વિના, સૌ સુખ-સમૃદ્ધિ ગુમાવનારાઓ પણ અહીંથી ચાલ્યા ગયા છે, હે રાજા.
અથૈનમનુયાસ્યંતિ વાસિતાભિર્વૃષં યથા । શૂન્યાલયે કથં લક્ષ્મીર્યત્નતોપ્યવતિષ્ઠતિ
પછી, જેમ ગાયો પોતાના વાછરડા પાછળ જાય છે, તેમ સુગંધિત થયેલી સ્ત્રીઓ પણ એના પાછળ જશે; ખાલી ઘરમાં કેટલું જ પ્રયત્ન કરો, પણ લક્ષ્મી તો ટકતી નથી.
ધર્મોઽર્થશ્ચ ગૃહં ચૈતત્ ત્રયં સ્ત્રીવશગં યતઃ । કાંતાધર્મ ધનાધીના તયોર્નાશે ન તિષ્ઠતિ
ધર્મ, ધન અને ઘર – આ ત્રણેય સ્ત્રીઓના હાથમાં છે; કારણ કે ધર્મ અને ધન પોતાના પ્રિયજન પર આધાર રાખે છે, અને એ ગુમાય જાય તો કશું જ બાકી રહેતું નથી.