કલ્પદ્રુમપ્રસૂનં યત્સર્વં તચ્ચાનલોપમમ્ । મંદારકુસુમામોદિ ન પપુર્મધુરં મધુ
કલ્પવૃક્ષના બધા ફૂલો હવે અગ્નિ જેવાં લાગે છે; મન્દારના ફૂલો સુગંધિત હોવા છતાં, એ મીઠું મધ પીતી નથી.
યોગિન્ય ઇવ તાઃ કન્યા નાસાગ્રન્યસ્તલોચનાઃ । અલક્ષ્યધ્યાનસંતાનાઃ પુરુષોત્તમમાનસાઃ
એ કન્યાઓ યોગિનીઓ જેવી, નાકના ટોચ પર નજર ગાઢ રાખે છે; એમનું ધ્યાન બહારથી દેખાતું નથી, એમનું મન તો સર્વોત્તમ પુરુષમાં તલીન છે.
ચંદ્રકાંતમણિચ્છન્ને સ્રવદ્વારિણિ કંદરે । ક્ષણં વાતાયને સ્થિત્વા જલયંત્રગૃહેક્ષણમ્
ચાંદ્રકાંત મણિથી ઢંકાયેલી, પાણી ટપકતું હતું એવી ગુફામાં, એ એક ક્ષણ માટે બારી પાસે ઊભી રહી, અને જળયંત્રને નિહાળી.
રચયંતિ ક્ષણં શય્યાં દીર્ઘિકાં ભોજિનીદલૈઃ । વીજ્યમાનાઃ સખીભિસ્તાઃ શીતલૈર્નલિનીદલૈઃ
એમણે એક ક્ષણ માટે ભોજનની તળાવમાંથી લાવેલા પાનોથી શય્યા તૈયાર કરી, અને સખીઓએ ઠંડા કમળના પાંદડાંથી પંખો પાડ્યો.
ઇત્થં યુગસમાં રાત્રિમનયંસ્તા વરસ્ત્રિયઃ । કથંચિદ્ધારણં કૃત્વા વિહ્વલાઃ સજ્વરા ઇવ
આ રીતે, એ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓએ આખી રાત, જે યુગ જેટલી લાંબી લાગી, કોઈક રીતે ધીરજ રાખી, જાણે તાવમાં વ્યાકુળ હોય એમ વિતાવી.
પ્રાતર્વ્યોમમણિં દૃષ્ટ્વા મન્યમાનાઃ સ્વજીવિતમ્ । વિજ્ઞાપ્ય માતરં સ્વાંસ્વાં ગૌરીં પૂજયિતું ગતાઃ
પ્રભાતે, આકાશમાં ચમકતું રત્ન જોઈને, પોતાના જીવનની વાત વિચારી, એમણે પોતાની માતાને જાણ કરી અને ગૌરીની પૂજા કરવા ગઈ.
સ્નાત્વા તેન વિધાનેન પુષ્પૈર્ધૂપૈસ્તથા પુનઃ । વિધાય પૂજનં દેવ્યા ગાયંત્યસ્તત્ર તાઃ સ્થિતાઃ
પાછળ જણાવ્યા પ્રમાણે, સ્નાન કરીને, પુષ્પ અને ધૂપથી દેવીની પૂજા કરી, અને ત્યાં ઊભી રહીને ગીત ગાવા લાગી.
એતસ્મિન્નંતરે વિપ્રઃ સ્નાતું સોઽપિ સમાગતઃ । પિતુરાશ્રમતસ્તસ્માદચ્છોદેઽત્ર સરોવરે
એજ સમયે, બ્રાહ્મણ પણ પોતાના પિતાના આશ્રમમાંથી અહીં શુદ્ધ સરોવરે સ્નાન કરવા આવ્યો.
મિત્રં દૃષ્ટ્વૈવ રાત્ર્યંતે પદ્મિન્ય ઇવ કન્યકાઃ । તત્ફુલ્લનયના જાતાસ્તં દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મચારિણમ્
રાતના અંતે મિત્રને જોઈ, કન્યાઓ જાણે પદ્મની જેમ ફૂલેલા નેત્રવાળી બની ગઈ, અને બ્રહ્મચારીને જોઈ આનંદિત થઈ.
ગત્વા તત્રૈવ તાઃ કન્યા સમીપં બ્રહ્મચારિણઃ । સવ્યાપસવ્યબંધેન ભુજપાશં ચ ચક્રિરે
એ કન્યાઓ સીધા બ્રહ્મચારીની પાસે ગઈ, અને બંને બાજુથી હાથથી એને ઘેરી લીધો.
ગતોઽસિ પ્રિય પૂર્વેદ્યુર્ગંતુમદ્ય ન લભ્યતે । વૃતસ્ત્વં નૂનમસ્માભિર્નાત્ર તેઽસ્તિ વિચારણા
'પ્રિય, ગઈકાલે તું ગયો હતો; આજે તને જવા નહીં દઈએ. હવે તું અમારો થયો છે; તને અહીં કોઈ વિચાર કરવાની છૂટ નથી.'
ઇત્યુક્તો બ્રાહ્મણઃ પ્રાહ પ્રહસન્બાહુપાશગઃ । યુષ્માભિરુચ્યતે ભદ્રમનુકૂલં પ્રિયં વચઃ
આ રીતે કહેતાં, બ્રાહ્મણ હસતાં હસતાં એમના ભુજપાશમાં બોલ્યો: 'તમે જે કહ્યો તે શુભ અને અનુકૂળ છે, પ્રિય સખીઓ.'
પ્રથમાશ્રમનિષ્ઠસ્ય કિંતુ નશ્યેત મે વ્રતમ્ । વિદ્યાભ્યસનશીલસ્ય નાભૂત્પારં ગુરોઃ કુલે
'પણ, પ્રથમ આશ્રમમાં સ્થિત મનુષ્ય માટે, આવું કરવાથી મારો વ્રત નાશ પામે; અને જે શિક્ષણમાં તલીન હોય, તે ગુરુના ઘરે આ બધું કરી શકતો નથી.'
આશ્રમે યત્ર યો ધર્મો રક્ષણીયઃ સુપંડિતૈઃ । વિવાહોઽયમતો મન્યે ન ધર્મ ઇતિ કન્યકાઃ
'આ આશ્રમમાં જે ધર્મ છે, તે વિદ્વાનો દ્વારા જાળવવો જોઈએ; લગ્ન અહીં ધર્મ નથી, એમ અમને લાગે છે,' એમ કન્યાઓએ કહ્યું.
આકર્ણ્ય વિપ્રવાક્યાનિ વિપ્રમૂચુર્વરસ્ત્રિયઃ । સકલધ્વનિસોત્કંઠ્યો કોકિલાઇવ માધવે
બ્રાહ્મણના વચન સાંભળી, એ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ વસંતમાં કોકિલા જેવી સર્વ અવાજ માટે આતુર થઈ, એમ જવાબ આપ્યો.
ધર્માદર્થોઽર્થતઃ કામઃ કામાત્સુખફલોદયઃ । ઇત્યેવં નિશ્ચયજ્ઞાસ્તે વર્ણયંતિ વિપશ્ચિતઃ
'ધર્મથી ધન મળે છે, ધનથી કામ, અને કામથી સુખ ફલે છે—આ રીતે જ્ઞાનીઓ નિશ્ચયનો ક્રમ વર્ણવે છે.'
સકામો ધર્મબાહુલ્યાત્પુરતસ્તે સમુત્થિતઃ । સેવ્યતાં વિવિધૈર્ભોગૈઃ સ્વચ્છાભૂમિરિયં યતઃ
ઇચ્છાવાન અને ધર્મના પ્રભાવથી, તું પહેલાં જ ઉદ્ભવ્યો છે; હવે આ પવિત્ર ભૂમિ તારી છે, તેથી તું અહીં વિવિધ આનંદથી આનંદ માણ.
શ્રુત્વા તદ્વચનં તાસાં પ્રાહ ગંભીરયા ગિરા । તથ્યં વો વચનં કિંતુ મમાપ્યાવશ્યકં વ્રતમ્
આ વાતો સાંભળી, તેણે ઊંડા સ્વરે કહ્યું: 'તમારી વાત સાચી છે, પણ મારું પણ એક આવશ્યક વ્રત છે.'
પ્રાપ્યાનુજ્ઞાં ગુરોઃ કુર્વે વિવાહકર્મ નાન્યથા । ઇત્યુક્તાઃ પુનરૂચુસ્તાઃ સ્ફુટં મૂઢોઽસિ સુંદર
'ગુરુની પરવાનગી મળ્યા પછી જ હું લગ્નવિધિ કરીશ, નહિ તો નહીં.' એમ તેણે કહ્યું ત્યારે, તેઓએ ફરી સ્પષ્ટપણે કહ્યું: 'સુંદર, તું તો મૂર્ખ છે.'
સિદ્ધૌષધં બ્રહ્મધિયા રસાયનં સિદ્ધિર્નિધિઃ સાધુકુલા વરાંગનાઃ । મંત્રસ્તથા સિદ્ધરસશ્ચ ધર્મતો મુને નિષેવ્યાઃ સુધિયા સમાગતાઃ
સંપૂર્ણ ઔષધિ, બ્રહ્મવિદ્યા જેવું અમૃત, સંપત્તિ, ઉત્તમ કુળ, શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ, મંત્ર અને સિદ્ધ રસ—મુનિ, આ બધું વિદ્વાનોએ ધર્મપૂર્વક પ્રાપ્ત થાય ત્યારે માણવું જોઈએ.
કાર્યં નુ દૈવાદ્યદિ સિદ્ધિમાગતં તસ્મિન્નુપેક્ષાં ન ચ યાંતિ નીતિગાઃ । યસ્માદુપેક્ષા ન પુનઃ ફલપ્રદા તસ્માન્ન દીર્ઘીકરણં પ્રશસ્યતે
જ્યારે દૈવથી કે અન્ય રીતે સફળતા મળે, ત્યારે સમજદાર લોકો તેને અવગણે નહીં; કારણ કે અવગણના ફરી ફળ આપતી નથી, તેથી કામ લંબાવવું યોગ્ય નથી.
વિષાદપ્યમૃતં ગ્રાહ્યમમેધ્યાદપિ કાંચનમ્ । નીચાદપ્યુત્તમાં વિદ્યાં સ્ત્રીરત્નં દુષ્કુલાદપિ
ઝેરમાંથી અમૃત, અશુદ્ધિમાંથી સોનુ, નીચમાંથી ઉત્તમ વિદ્યા અને દુષ્કુળમાંથી રત્ન જેવી સ્ત્રી—even આ બધું પણ સ્વીકારવું યોગ્ય છે.
સાંદ્રાનુરાગાઃ કુલજન્મનિર્મલાઃ સ્નેહાર્દ્રચિત્તા સુગિરઃ સ્વયંવરાઃ । કન્યા સુરૂપાઃ ખલુ ચારુયૌવના ધન્યા લભંતેઽત્ર નરાસ્તુ નેતરે
શુદ્ધ કુળની, ઘનિષ્ટ પ્રેમથી ભરેલી, સ્નેહાળ હૃદયવાળી, મીઠી બોલતી, સ્વયંવર પસંદ કરતી, સુંદર અને યુવાન કન્યાઓ અહીં માત્ર ભાગ્યશાળી પુરુષોને જ મળે છે, બીજાને નહીં.
ક્વ વયં સુરસુંદર્ય્યઃ ક્વ ભવાંસ્તાપસો બટુઃ । દુર્ઘટસ્ય વિધાનેન મન્યે ધાતૈવ પંડિતઃ
અમે દેવસમાન સુંદરીઓ અને તું એક તપસ્વી યુવાન—આ બધું અશક્ય વ્યવસ્થા છે, તેથી સર્જનહાર ખરેખર બુદ્ધિશાળી છે.
તસ્માદસ્માનિદાનીં તુ સ્વીકુર્ય્યાત્મંગલં ભવાન્ । ગાંધર્વેણ વિવાહેન અન્યથા નોપજીવનમ્
અત્યારે તું તારા માટે શુભતા સ્વીકાર, ગાંધર્વ લગ્નથી; નહીં તો જીવનયાપન શક્ય નથી.
શ્રુત્વા વાક્યં તતઃ પ્રાહ બ્રાહ્મણો ધર્મવિત્તમઃ । ભો મૃગાક્ષ્યઃ કથં ત્યાજ્યો ધર્મો ધર્મધનૈર્નરૈઃ
આ વાતો સાંભળી, ધર્મજ્ઞ બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'હરણાકાંખી સ્ત્રીઓ, ધર્મ અને ધન ધરાવનાર માણસો કેવી રીતે ધર્મનો ત્યાગ કરી શકે?'
ધર્મશ્ચાર્થશ્ચકામશ્ચ મોક્ષશ્ચૈતચ્ચતુષ્ટયમ્ । યથોક્તં ફલદં જ્ઞેયં વિપરીતં તુ નિષ્ફલમ્
ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ—આ ચારે ફળદાયી છે, જેમ કહેવાયું છે; વિરુદ્ધ રીતે કરેલું નિષ્ફળ જાય છે.
નાકાલેઽહં વ્રતી કુર્યામતો દારપરિગ્રહમ્ । ન ક્રિયા ફલમાપ્નોતિ ક્રિયાકાલં ન વેત્તિ યઃ
મારે વ્રત પાળતા ખોટા સમયે પત્ની સ્વીકારવી નથી; કારણ કે જે યોગ્ય સમય જાણતો નથી, તેની ક્રિયા ફળ આપતી નથી.
યતો ધર્મવિચારેઽસ્મિન્પ્રસક્તં મમ માનસમ્ । તસ્માચ્છૃણુત હે કન્યા ન સમીહે સ્વયંવરમ્
મારું મન ધર્મવિચારમાં લાગેલું છે, તેથી, હે કન્યાઓ, સાંભળો—મારે સ્વયંવર કરવાની ઇચ્છા નથી.
એવં જ્ઞાત્વાશયં તસ્ય સમીક્ષ્યૈવ પરસ્પરમ્ । કરાત્કરં વિમુચ્યાથ જગ્રાહાંઘ્રિં પ્રમોહિની
આ રીતે તેનો ભાવ સમજીને અને એકબીજાને જોઈને, પ્રમોહિનીએ તેનો હાથ છોડીને તેના પગ પકડી લીધા.