અથ ચોત્તમવાર્તાયા સેવિતવ્યા મનીષિભિઃ । અતઃ પૃચ્છામિ વિપ્રેંદ્ર રેવામાહાત્મ્યમુત્તમમ્ । ઇતિહાસં વદ વિભો કન્યાનાં ચરિતોજ્જ્વલમ્
અને શ્રેષ્ઠ વાત તો વિદ્વાનો શોધે છે; તેથી, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, રેવા નદીનું મહાત્મ્ય અને એ કન્યાઓની તેજસ્વી કથા મને કહો.
નારદ ઉવાચ- શ્રૂયતાં રાજશાર્દૂલ ધર્મગર્ભાપરા કથા । યથારણિર્વહ્નિગર્ભા ધર્મ્મસ્તુ બ્રહ્મસૂરિવ
નારદે કહ્યું: હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, ધર્મથી ભરપૂર એવી આ કથા સાંભળો; જેમ લાકડામાં અગ્નિ છુપાયેલી હોય છે, એમ ધર્મ પણ છે.
ગંધર્વઃ શુકસંગીતિસ્તસ્ય કન્યા પ્રમોહિની । સુશીલસ્ય સુશીલા ચ સુસ્વરા સ્વરવેદિનઃ
શુકસંગીત નામના ગંધર્વને પ્રમોહિની નામની દિકરી હતી; સુશીલ નામના ગંધર્વની દિકરી સુશીલા હતી, જે સૂર અને સંગીતમાં નિપુણ હતી.
સુતારા ચંદ્રકાંતસ્ય ચંદ્રિકા સુપ્રભસ્ય ચ । ઇમાનિ વરનામાનિ તાસામપ્સરસાં નૃપ
ચંદ્રકાંતા નામના ગંધર્વની દિકરી સુતારા અને સુપ્રભા નામના ગંધર્વની દિકરી ચંદ્રિકા હતી; હે રાજા, આ એ અપ્સરાઓના શ્રેષ્ઠ નામો છે.
કુમાર્યઃ પંચ સર્વાસ્તા વયસા સુભગાઃ પુનઃ । ભાષંતે ચ મિથસ્તાસ્તુ ભગિન્ય ઇવ સર્વદા
પાંચેય કન્યાઓ યુવાનીમાં તેજસ્વી હતી અને હંમેશા બહેનોની જેમ સાથે વાત કરતી.
ચંદ્રાદિવ વિનિષ્ક્રાંતાશ્ચંદ્રિકા ઇવ સોજ્જ્વલાઃ । ચંદ્રાનનાઃ સુકેશ્યશ્ચ ચંદ્રકાંતાઇવોજ્જ્વલાઃ
એ કન્યાઓ ચાંદની જેવું તેજ ધરાવતી, ચાંદ્રમાની જેમ ચમકતી, સુંદર વાળવાળી અને ચાંદ્રકાંતિ જેવી ઝગમગતી હતી.
દેવેષ્વેતા વિલાસિન્યઃ કૌમુદ્યઃ કૈરવેષ્વિવ । લાવણ્યપિંડસંભૂતા દિવ્યરૂપા મનોહરાઃ
દેવતાઓમાં આ રમૂજી કન્યાઓ કમળોમાં ચાંદની જેવી, સૌંદર્યના સારથી બનેલી, દિવ્ય અને મનમોહક રૂપ ધરાવતી હતી.
ઉદ્ભિન્નકુચપદ્મિન્યઃ કેતક્ય ઇવ માધવે । ઉત્પન્નયૌવનૈઃ કાંતા વલ્લીવ નવપલ્લવૈઃ
એ કન્યાઓના ઉદ્ભિન્ન સ્તન કમળ જેવા, વસંતમાં ખીલેલા કેતકીના ફૂલ જેવા, નવયૌવનથી શોભતા, અને નવી કળીઓથી શોભતી વેલ જેવી સુંદર હતી.
હેમગૌરાશ્ચ હેમાભા હેમાભરણભૂષિતાઃ । હેમચંપકમાલિન્યો હેમચ્છવિસુવાસસઃ
એ કન્યાઓ સોનાની જેમ પીળા, સોનાની જેમ તેજસ્વી, સોનાના આભૂષણોથી સજ્જ, સોનાના ચંપકના હાર પહેરેલા અને સોનાની ઝગમગતી વસ્ત્રો પહેરેલી હતી.
સ્વરગ્રામાવલીહાસુ વિવિધા મૂર્ચ્છનાસુ ચ । તાલવાદ્યવિનોદેષુ વેણુવીણાપ્રવાદને
સ્વર અને રાગની મીઠાસમાં, વિવિધ મોર્ચનામાં, તાલવાદ્યના આનંદમાં, વાંસળી અને વીણા વગાડવામાં એ કન્યાઓ નિપુણ હતી.
મૃદંગનાદસંભિન્નલાસ્યમધ્યલયેષુ ચ । ચિત્રાદિષુ વિનોદેષુ કલાસુ ચ વિશારદાઃ
મૃદંગના નાદ સાથેના નૃત્યમંડપમાં, ચિત્રકલા અને અન્ય વિદ્યા-વિનોદોમાં, એ કન્યાઓ કળામાં પારંગત હતી.
એવંભૂતાશ્ચ તાઃ કન્યા મુમુહુઃ ક્રીડનૈર્વરૈઃ । પિતૃભિર્લાલિતાઃ સર્વાશ્ચેરુશ્ચ ધનદાલયે
આવી એ કન્યાઓ રમતમાં મગ્ન રહેતી, પિતાઓ દ્વારા લાડકવાયેલી અને ધનના મહેલમાં વિહાર કરતી.
કૌતુકાદેકદા પંચ મિલિત્વા માસિ માધવે । કન્યા મંદારપુષ્પાણિ વિચિન્વંત્યો વનાદ્વનમ્
એક વખત, રસથી ભરેલી એ પાંચેય કન્યાઓ વસંતમાં ભેગી થઈ, વનવનમાં મન્દારના ફૂલ શોધવા નીકળી.
ગૌરીં સમારાધયિતું સ્વરાંગનાઃ કદાચિદચ્છોદસરોવરં યયુઃ । હેમાંબુજાનિ પ્રવરાણિ તાઃ પુનસ્તસ્માદુપાદાય વરોત્પલૈઃ સહ
ગૌરીની પૂજા કરવા ઇચ્છી, એ સ્વરમય કન્યાઓ ક્યારેક અચ્છોદા સરોવર પર ગઈ; ત્યાંથી ઉત્તમ સોનાના કમળ અને સુંદર ઉત્પલ લઈ પાછી આવી.
વૈડૂર્યશુદ્ધસ્ફટિકપ્રકુટ્ટિમે સ્નાત્વા તુ ઘટ્ટે પરિધાય ચાંબરમ્ । મૌનેન ચ સ્થંડિલપિંડિકામયીં સુવર્ણમુક્તાભરણાં વિનિર્મમુઃ
વૈડૂર્ય અને સુફળિકના ચોખ્ખા ચબુતરાં પર સ્નાન કરી, વસ્ત્ર પહેરી, મૌનથી એ કન્યાઓએ રેતીની ગોળી બનાવી અને તેને સોનાના તથા મુક્તાના આભૂષણોથી શોભાવી.
સમર્ચિતાં ચંદનગંધકુંકુમૈરભ્યર્ચ્ય ગૌરીં વરપંકજાદિભિઃ । નાનોપહારૈઃ શુભભક્તિભાવિતા લાસ્યપ્રયોગૈર્નનૃતુઃ કુમારિકાઃ
સંદલ, સુગંધિત ચૂરા અને કુંકુમથી ગૌરીની પૂજા કરી, શ્રેષ્ઠ કમળ અને અન્ય ઉપહાર અર્પણ કર્યા; શુભ ભક્તિથી ભરેલી એ કન્યાઓ લાસ્યના હાવભાવથી નૃત્ય કરતી.
ગાંધર્વમાશ્રિત્ય પરં સ્વરં તતો ગેયં સ્વભાવધ્વનિભિઃ સમૂર્છનમ્ । એણીદૃશસ્તાઃ પ્રજગુઃ કલાક્ષરં તારપ્રવૃદ્ધં ગતિભિશ્ચ સુસ્વરમ્
ગાંધીર્વ પદ્ધતિ અપનાવી, શ્રેષ્ઠ સ્વર ગાઈ, કુદરતી ધ્વનિથી રાગના ચઢાવ ઉતાર કર્યા; મૃગની આંખ જેવી એ કન્યાઓએ કલાત્મક શબ્દો મીઠા સ્વરે અને સરસ ગતિથી ગાયા.
તસ્મિન્સુભાવે રસવર્ષહર્ષં કન્યાસ્વલં નિર્ભરચિત્તવૃત્તિષુ । અચ્છોદતીર્થે પ્રવરે તદાગતઃ સ્નાતું મુનેર્વેદનિધેઃ સુતોગ્રજઃ
એ સુંદર ક્ષણે આનંદ અને હર્ષ વરસી રહ્યો હતો, કન્યાઓના મનમાં પૂર્ણ તૃપ્તિ હતી; ત્યારે અચ્છોદા તીર્થે ઋષિનો વેદજ્ઞ પુત્ર, મોટો ભાઈ, સ્નાન માટે આવ્યો.
રૂપેણ નિઃસીમતરો વરાનનઃ પ્રફુલ્લપદ્માયતલોચનો યુવા । વિસ્તીર્ણવક્ષાઃ સુભુજોઽતિસુંદરઃ શ્યામચ્છવિઃ કામઇવાપરો હિ સઃ
એ યુવાનનું રૂપ અપરંપાર હતું, મુખ અતિ તેજસ્વી, આંખો ખીલેલા કમળપાંખડી જેવી, યુવાન, પહોળા છાતી, સુંદર દેહ, શ્યામવર્ણ અને કામદેવ સમાન લાગતો હતો.
સ બ્રહ્મચારી સુશિખો હિ શોભતે દંડેન યુક્તો ધનુષેવ મન્મથઃ । એણાજિનપ્રાવરણઃ સમુદ્રધૃગ્હેમાભમૌંજીકટિમેખલઃ પરઃ
એ બ્રહ્મચારી સુંદર જટાવાળો, દંડ ધારણ કરતો, જેમ મનમથ ધનુષ્ય સાથે શોભે તેમ, મૃગચર્મ પહેરેલો, સમુદ્ર જેવો રંગ, મૌંજીઘાટ અને કમરપટ્ટા ધારણ કરતો, અનન્ય હતો.
તં દૃષ્ટ્વા બ્રાહ્મણં બાલાસ્તાસ્તત્ર સરસસ્તટે । જહૃષુઃ કૌતુકાવિષ્ટા અયં નો ભવિતાતિથિઃ
એ બ્રાહ્મણ યુવાનને સરોવર કિનારે જોઈ, કન્યાઓ આનંદિત થઈ, ઉત્સુક બની, 'આપણા અતિથિ બનશે' એમ વિચાર્યું.
સંત્યક્તગીતનૃત્યાસ્તાસ્તસ્યાલોકનલાલસાઃ । હરિણ્યો લુબ્ધકેનેવ વિદ્ધાઃ કામેન સાયકૈઃ
એ કન્યાઓએ ગાન અને નૃત્ય છોડી દીધું, તેને જોવા આતુર બની, શિકારીના તીરે ઘાયલ થયેલા હરણની જેમ કામના દ્વારા વિધાઈ ગઈ.
પશ્યપશ્યેતિ જલ્પંત્યો મુગ્ધાઃ પંચ સસંભ્રમમ્ । તસ્મિન્વિપ્રવરે યૂનિ કામદેવભ્રમં યયુઃ
પાંચ નિર્દોષ યુવતીઓ ઉત્સાહથી 'જુઓ, જુઓ' કહીને વાતો કરતી હતી. એ બ્રાહ્મણ યુવાનને જોઈને બધાની મનમાં પ્રેમની ગૂંચળ ઊભી થઈ ગઈ.
પુનઃપુનસ્તમભ્યર્ચ્ય નયનૈઃ પંકજૈરિવ । પશ્ચાદ્વિચારમારબ્ધમપ્સરોભિઃ પરસ્પરમ્
પછી ફરી ફરીને, એ યુવતીઓએ કમળ જેવી આંખોથી તેને નિહાળીને પૂજા કરી. પછી એ અપ્સરાઓએ એકબીજામાં ચર્ચા શરૂ કરી.
યદ્યયં કામદેવો હિ રતિહીનઃ કથં ભવેત્ । અથવાહ્યશ્વિનૌ દેવૌ તાવુભૌ યુગચારિણૌ
જો આ ખરેખર કામદેવ જ હોય, તો એ કેવી રીતે વિના રાગનો હોઈ શકે? કે પછી એ બંને અશ્વિનીકુમાર દેવતાઓમાંથી કોઈ એક હશે.
ગંધર્વઃ કિન્નરો વાથ સિદ્ધો વા કામરૂપધૃક્ । ઋષિપુત્રોઽથવા કશ્ચિત્કશ્ચિદ્વા મનુજોત્તમઃ
કદાચ એ કોઈ ગંધર્વ હશે, અથવા કિનર, અથવા રૂપ બદલી શકે એવો સિદ્ધ. અથવા કોઈ ઋષિપુત્ર, કે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવો કોઈ પુરુષ હશે.
અસ્તિ વા કશ્ચિદેવાયં ધાત્રા સૃષ્ટો હિ નઃ કૃતે । યથાભાગ્યવતામર્થે નિધાનં પૂર્વકર્મભિઃ
કે કદાચ એ કોઈ દેવ હશે, જે સૃષ્ટિકર્તાએ આપણા માટે જ બનાવ્યો છે. ભાગ્યશાળી લોકો માટે એ પૂર્વકર્મોના ફળરૂપે મળેલો ખજાનો છે.
તથાસ્માકં કુમારીણાં ગૌર્યાનીતો વરોત્તમઃ । કરુણાજલકલ્લોલ લબ્ધાદ્રી ર્કૃ!તચિત્તયા
આ રીતે, અમને જેવી કુમારીઓ માટે ગૌરીએ દયાની લહેરોથી અને શુભ મનથી શ્રેષ્ઠ પતિ લાવી આપ્યો છે.
મયા વૃતસ્ત્વયા ચાયં ત્વયા વૃતસ્તથાનયા । એવં પંચસુકન્યાસુ વદંતીષુ નૃપોત્તમ
'હું તેને પસંદ કરું છું, તું પણ તેને પસંદ કરે છે, અને એ પણ.' એમ પાંચેય યુવતીઓ વચ્ચે વાતો થવા લાગી, હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ—
શ્રુત્વા તદ્વચનં તત્ર કૃતમાધ્યાહ્નિકક્રિયઃ । ચિંતયામાસ મેધાવી કિં કૃત્વા સુકૃતં ભવેત્
આ વાતો સાંભળીને, મધ્યાહ્ન સંધ્યા કર્યા પછી, તે વિદ્વાન મનમાં વિચારે છે: 'કઈ રીતે સારા કર્મ કરી શકું?'